[1] Sed michi cuncta versanti, cum id solum temporis vixisse videar quod otiosus et solus vixi, visum est non aliunde quam ab otio et solitudine potissimum ordiri: non modo quod hinc plurima et maxima vite mee solatia processisse noveram, sed quod multis etiam claris viris iactatis inter rarum fluctus huius portus quesitum remedium recordabar. [2] Ceterum cum solitarii otii duo sint genera, illud sompno et inertie amicum quod quidam lucifuge sectantur, qui villis suis utuntur pro sepulcris et in illis se se infodiunt viventes, "nulla re alia quam otii" cognomine gloriosi, non literato tantum sed viro etiam obscenum, atque indignum commemoratione pretereo; alterum illud attingam non tam urbis odio quam literarum et virtutis amore constitutum, unde animo vel studiorum cupido vel ad ea nitenti de quibus proxime dicturus sum gratissima proveniunt alimenta: ut hinc merito, velut a primo dicendorum fonte, totius narrationis descendat exordium. [3] Quem vero nunc historicus illustrissime cohortis statuam signiferum, nisi quem poetici laboris supremum ducem in Africe mee libris statuisse non penitet?

[1] Scipio ille qui primus agnomen Africani rebus gestis et virtute meruit, amator solitudinis atque otii fuit. Itaque spiritum domitorem gentium et militare illud corpus bellis exercitum auresque castrorum strepitu et tubarum fragoribus oppletas huc referre consueverat, non ut virtus otio langueret, sed ut se se mens varietate negotiorum distracta colligeret. Quamobrem neque sibi unquam otiosus, perpetua mentis occupatione grande aliquid moliens, neque sibi solus unquam videbatur, altissimis atque pulcerrimis comitatus curis, neque theatrum aut vulgi plausum querebat, rerum suarum plaudente memoria et conscientie testimonio contentus. [2] Iure ergo dicere solitum accepimus «nunquam se minus otiosum esse quam cum otiosus, nec minus solum quam cum solus esset». Idque ipsius Africani non mediocrem emulum M. Porcium Catonem scriptum reliquisse auctor est Cicero.

[1] Huius nepos, et ipse Africanus Scipio, sicut laboris supra fidem patiens sic otiose cupidus quietis, solus sepe cum Lelio "rusticari" peregrinarique "solitus" traditur; interdumque litoribus italicis vagabundus expugnatricem illam Carthaginis Numantieque dexteram ad marinas conculas lapillosque candidulos interlegendos inclinasse. Sic enim ad illud quod supererat negotiorum otio brevissimi temporis animum reparabat. [2] Verecunde admodum hoc apud Ciceronem reverenterque narratur: eos incredibiliter, ne verba deseram, «repueriscere esse solitos cum rus ex urbe tanquam e vinculis evolassent».

[1] Duces bellorum memoro: M. Tullius Cicero post innumerabiles labores quos in republica pertulit, post tam multa discrimina que sibi suus ille turbulentissimus consulatus et cum improbis certamen immortale pepererat, fracta tandem libertate civium, velut puppe submerse nudus ornamentis suis omnibus enavit inque otium secessit. In quo quidem «rura peragrando», sicut ipse de se loquitur, «sepe solus erat». [2] Sed quod negotium, queso, cum illius otio, que frequentia cum illius solitudine conferenda est? Quam licet ipse casum patrie miseratus graviter defleat, inde tamen ad omnes populos perventura divini ingenii monimenta fluxerunt: «plura» enim, ut ibidem ait idem, «brevi tempore eversa quam multis annis stante republica scripsit». Atqui fatum suum declinare non valuit: in tempestate tutus, in portu naufragium passus est.

[1] Q. Mutius Scevola, divini pariter et humani iuris illa etate consultissimus, a procellis fori fugiens in otium et pile et alee et calculorum ludo fertur operam dedisse, eaque vicissitudine rerum mole pregravatum ingenium relevasse. Et hiis quidem otiose vite diverticula contigerunt.

[1] at vero divus Augustus Cesar, quo nemo mortalium ampliori usus est potestate, hoc unum quod multis perexiguum videretur consequi non potuit. Otii nempe dulcedinem semper optavit: quicquid cogitabat, quicquid loquebatur in otium desinebat; hoc solamen presentium laborum, hec preteritorum merces, hec venturi temporis spes erat, omnis illi divitiarum suarum cumulus et totius orbis imperium in comparationem otii sordebat; denique in summa omnium que fortunatissimo homini contingere possunt bonorum copia defessus, in solo otii nomine respirabat. [2] Cuius rei et Anneus Seneca meminit et "quedam" eius "ad senatum" testatur "epystola". [3] Quanta cum voluptate igitur eo perventurum fuisse credimus quo tam dulciter oculos mentis intenderat! Sed ab eminentissimo fortune culmine, cui rerum dominus insederat, ad illud humile modestumque desiderium preruptus forte cogitanti animo descensus videbatur; itaque deliberans herebat, nec unquam nisi moriens descendit. [4] Quocirca, licet inter otio fruentes nullus huic pateret locus, quia tamen quanta sit otii felicitas nullo clarius teste cognoscitur, non fuit cum de hoc ageretur pretermittendus Cesar, qui, cum omnia dare posset, nil sibi dari preter otium poscebat, cum omnibus preesset, nil solio suo pulcrius prefer otium videbat.

[1] Sed ne ab hac illustrium commemoratione rerum alienigene se se fortassis exclusos putent, Epaminondas thebanus, quem apud prestantissimos auctores vel primum vel inter primos Grecie duces semper invenio, cuique «literarum studium ac philosophie doctrina tanta inerat, ut mirabile videretur» sicut Iustinus historicus ait, «unde tam insignia militie scientia homini inter literas nato», is, inquam, cum quo Thebanorum omnis "gloria", ut aiunt, et orta simul et "extincta" est, suavitate musica gemino labori debitum otium exornans, "preclare" quidem, ut est apud Ciceronem, «Grecis fidibus cecinisse dicitur».

[1] Simile apud Homerum de Achille; quod ducem suum imitati nostri quoque vates asserunt. Id quidem sive pro vero suscipimus, et habemus propositi nostri testem clarissimum adolescentem, sive fictum suspicamur ab Homero, et eiusdem sententie auctor adest excellentissimus poeta, profecto nunquam id in eo quem nobilitandum sibi proposuerat ficturus, ni laboriose militie alternam otii remissionem necessariam iudicasset.

[1] Nec alio spectare arbitror quod de Socrate scriptum est, eum cum iam senior foret vacare fidibus cepisse. Non enim apud me similitudinem veri habet, tantum virum, illa etate presertim, discendi potius gratia tam parve rei tempus impendisse, quam discendo docendoque fatigatus talis otii solatium quesivisse. [2] Quod parcius miror, dum eundem "arundine cruribus" inserta colludentem infantulis suis intueor. Quod cernens familiarissimus sibi risisse fertur Alcibiades.

[1] Ac ne semper vetustissimis immoremur sitque aliquis et etati nostre locus, Robertus ìerosolimitanus ac siculus rex, regum et philosophorum huius evi "meo princeps iudicio," per singulos dies statutis horis e mediis regie vite turbinibus in otium velut in aliquam quietissimam stationem se conferre consueverat. [2] Illic multiplex ei quondam exercitium dum tulit etas, uni tandem cuncta cesserunt. Fuit illi in urbe neapolitana palatio confine pomerium, prealtis circumseptum menibus et pelago non modica ex parte circumfluum. Huc modo cum paucis, modo cum ingenti procerum catherva quotidie veniens balista lusitabat; idque tam sedulo, ut confestim — tantum erat et tam ad omnia versatile celestis acumen ingenii — eius artificii magistros post tergum linqueret. [3] Que res primum non hostibus modo, sed suis quoque minus venerabilem fecisse creditur, ignorantibus quantum negotiorum sub illo otio tegeretur. Quod ubi tandem rebus ipsis innotuit, contemptus omnis in admirationem et gloriam versus est. [4] Interfui ego sepenumero dum dimetiendis ictibus acclinis singulorum sagittas internosceret, interea tamen, dum eundo ac redeundo tempus teritur, et senile corpus recrearet et acres subiectorum controversias vixque extricabiles populorum nexus absolveret. [5] Quid notissima replicem? Constat hunc inermem ludentemque — quod omnes vidimus — armatos exercitus fudisse et gravissima sepe discrimina non tantum a suorum propulisse cervicibus, sed etiam ne appropinquarent providisse, denique, non aliter quam si balista illa cunctorum transfodisset oculos, suorum semper hostium prevertisse consilia. [6] Et ille quidem nuper, indignum presentia tanti regis orbem deserens, migravit ad superos. Ego autem quamvis erga illius memoriam varia hominum studia precipueque Italicorum meorum dissonantes opiniones noverim, quia tamen non huius aut illius aurium voluptati, sed nude rerum veritati studeo, Roberti nomen in operis mei primordiis fulgere volui. [7] Et cum prefatione venie sicui forte molestus sum, quotiens illum rerum qualitas obtulerit, liberius iam sine adulationis suspitione, nisi fallor, de moribus eius loquar. Nullum michi gratificandi propositum, nulla spes, que nonnunquam a vero scriptorum animos avertunt: me quidem vera memorare conscientia mea, si illi parum fidei est, testis est mors. [8] Cur ergo me loqui que sentio reliquie livoris, quas adhuc tepens regius cinis alit, impediant? Brevi quidem fore confido ut unica pestis, tot tandem confutata virtutibus, conticescat et gelido saltem abeat sepulcro. Nunc, quoniam properantem calamum longa rerum series expectat, de otio satis dictum sit.

[1] Superest de studio tractare; quenam enim precedentium erat et sequentium oportunior iunctura? Nempe precedentibus tam cognata materia est, ut, si otium demas, studium turbidum et inquietum relinquatur; at si studium detrahis, inglorius torpor et pigro situ marcidus carcer est otium. Ita fit ut hoc in illius requie fundatum, illud huius laboribus semper ornatum sit. [2] Rursus et illud constat: memorie ingenioque et eloquentie, de quibus secuturis tractatibus agendum est, nullum omnino post naturam ipsam maius certiusque patrocinium fore quam vehementem animi applicationem ad easdem summa cum voluntate, quam studium vocant, ex quibus solidum confiatur doctrine nomen. Quocirca, dilatis mediis principium finemque connectens, hunc studio simul ac doctrine locum dedicavi. [3] Verum quamvis — quod omnium gentium pace dixerim — et regine urbis veneratio et excellens rerum gloria mereantur ut posthabita ratione temporum in exemplorum relatione primum semper romana locum teneant, vix hic tamen michi videor narrationis initium reperturus, propter id scilicet quod Theodosius Macrobius, haud equidem ignobilis scriptor, ait «soli sapientie studio deditos ut abunde Grecia tulit, ita Romam nescivisse». [4] Sed quid agam scio: rimabor exercitus romanos forumque lustrabo et vel ex armatis legionibus vel ex forensi strepitu studiosas et contemplationi deditas animas eliciam.

[1] Divus Iulius Cesar, quem armorum laus et victoriarum gloria celo exequarunt, a studio literarum, medio quamvis in bellorum furore, non abhorruit: nunquam se cessasse et ipse gloriatur et magni consentiunt auctores. [2] Accedit operum fides: preter enim adolescentie sue libros, quos publicari, dum bibliothecas ordinat, Augustus vetuit, multa iam provectus scripsit famosissima; siquidem et anni totius ordinem et bisexti rationem et quicquid de mensura evi vetustioribus ad eum diem vel ignotum vel confusum fuerat summo studio digessit literisque et memorie tradidit posterorum: atque, ut in Saturnalibus scriptum est, «omnem in constantiam temporum vagam adhuc et incertam in ordinem state diffinitionis coegit», et edicto palam posito publicavit. [3] Scripsit et Anticatones duos, scripsit et de analogia et auspiciorum, rerum preter hec a se gestarum tam gallici quam civilis belli libros edidit, non a suis magis quam ab hoste laudatos. [4] Marcus Tullius, alioquin multa in Cesarem graviter invectus, hos tamen libros erubuit illaudatos preterire: «Commentarios» inquit, «scripsit valde quidem probandos: nudi sunt, recti et venusti, omni ornatu orationis tanquam veste detracta; sed dum voluit alios parata habere unde sumerent qui vellent scribere historiam, ineptis gratum fortasse fecit qui illa volent calamistris inurere, sanos quidem homines a scribendo deterruit». [5] Eosdem Cesaris libros scriptor rerum suarum, ut fama fert Iulius Celsus, ut Suetonio videtur Hirtius, ita commendat: «Difficillimam rem suscepi, Cesaris nostri commentarios rerum gestarum Gallie»; nec multo post: [6] «Quos utinam qui legerint» inquit, «scire possint quam invitus susceperim scribendos, quo facilius caream stultitie atque arrogantie crimine, qui me mediis interposuerim Cesaris scriptis. Constat enim inter omnes nichil tam operose ab aliis esse perfectum, quod non horum elegantia commentariorum superetur, qui sunt editi ne scientia tantarum rerum scriptoribus desit, adeoque probantur omnium iudicio, ut prerepta, non prebita facultas scriptoribus videatur. Cuius tamen nostra maior quam reliquorum est admiratio: ceteri enim quam bene atque emendate, nos etiam quam facile atque celeriter eos perfecerit scimus»: Et hec quidem ille. [7] Sane quod de celeritate ait apud Suetonium habetur expressius, ubi ait et hos libros et alios plurimos, in quibus etiam «poema quod Iter inscribitur», tanta cum velocitate peregisse, ut quosdam ex eis «in Alpium transitu» scripserit, ex citeriore in transalpinam Galliam revertens belli gallici temporibus, quosdam temporibus bellorum civilium sub mundense discrimen, quosdam ab urbe Roma in ulteriorem Hispaniam proficiscens: quam viam simul cum studio diebus quatuor et viginti perfecit; incertum hiis et similibus operibus linquens, utrum animi foret an corporis vel robore vel celeritate mirabilior.

[1] Divus Cesar Augustus, divi Iulii filius, tam studiose paternis vestigiis inhesisse traditur, ut gravissimis bellorum et imperii curis oppressus et tot coniuratorum obsessus insidiis horas et momenta colligeret, nec ullum tempus inutiliter labi sineret. Constat inter comendum radendumque vel lectioni operam dare solitum vel scripture; inter crebra quoque sompni, cuius parcissimus fuit, intervalla lectorum sibi vel confabulatorum solatium adhibere. [2] «Studia liberalia» ut Suetonius ait, «ab etate prima et cupide et laboriosissime exercuit. Mutinensi bello, in tanta mole rerum, et legisse et scripsisse et declamasse quotidie fertur». Itaque «multa varii generis» ut ait idem, «prosaica oratione composuit; item que orationes ad populum et aliqua de vita sua, quam tredecim libris, cantabrico <tenus> bello nec ultra, exposuit». [3] Scripsit et epygrammatum librum et epystolarum ad amicos, conditum facetissima gravitate ac luculentissima brevitate; quod opus inexplicitum et carie semesum adolescenti michi admodum in manus venit, multum frustraque postmodum quesitum. Ceterum epystole aliquot sparsim a scriptoribus referuntur, quarum indaginem studioso committimus lectori. [4] Nec latinis modo sed grecis, nec rethoricis tantum sed et philosophicis delectatus est. Eo pertinet quod Apollodori pergamei philosophi filiorumque eius Dyonisii ac Nicanoris amicitiam quesivit, patremque grandevum iuvenis ipse secum, ne ullis locis aut temporibus vacaret, ab urbe Roma Apolloniam usque perduxit. [5] Ex utriusque autem lingue auctoribus, quos studiosius lectitabat, illa cupidius hauriebat que vel precepto vel exemplo ad eruditionem vite morumque elegantiam pertinent private vel publice discipline; hec et diligenter annotata servabat et cum res exigeret vel amicos vel totos exercitus vel provinciales aut urbanos magistratus illorum interiectione commonefacere solebat. [6] In audiendis recitatoribus poematum sive historiarum sive alterius generis inventorum mitis et patiens fuit. Omnino singulare hoc habuit, quia cum omnium, precipueque principum, mos sit presentia contempnere, vetusta mirari, iste unus etatis sue favit ingeniis. Digna quidem sapientissimi extimatoris veneratio. [7] Quenam enim etas illustrium apud nos ingeniorum fertilior fuit? Marcum Varronem, Marcum Ciceronem, Crispum Salustium, Titum Livium, Anneum Senecam, Asinium Pollionem, Virgilium Maronem, Horatium Flaccum, Ovidium Nasonem, innumerabilesque alios uno tempore, suis licet vivendi gradibus distantes, habuit, qui se invicem viderint vel videre potuerint. [8] «Libros integros se natui recitare vel populo per edictum notos facere» suetus erat. Inventum paternum de temporum ratione, unico errore comperto, super intercalandis scilicet diebus, emendavit et, ut est scriptum in Saturnalibus, «omnem hunc ordinem eree tabule ad eternam custodiam incisione mandavit». [9] Nec poetrie expers fuit: extat enim in Virgilium carmen, breve quidem, sed nec humile nec insulsum; aggressus et tragicum opus studio ferventi, calle medio destituit delevitque; librum vero versibus exametris inceptum consummavit, cui nomen est Sicilia. [10] Quo ego nonnunquam velut clipeo adversus obtrectatores meos uti soleo, inter multa que impacatis michi latratibus obiectant, peregrinum et inauditum poematis mei titulum frementes cui nomen est Africa; quod quidem variis hactenus fortune repagulis dilatum heret inter manus diutius quam putabam. Sed ad inceptum redeo.

[1] Non indignaberis, Marce Varro, preponi tibi duos tam grandes viros, quos sibi prepositos nec universus olim orbis erubuit. Neque enim nescius eram inter studia Latinorum primum tibi locum eximiamque laudem deberi; memineram id tibi et ab externis tributum et a nostris, tantumque preconiorum certatim a multis in unum hominem congestum ut ipse, si aurem applicueris, erubescas, tametsi vera et meritis tuis etiam nunc inferiora predicentur. [2] Sunt qui de te sic scribant: «Vir doctissimus Varro, qui tam multa legit, ut aliquid ei scribere vacasse miremur; tam multa scripsit, quam multa vix quenquam legere potuisse credamus». Sunt qui te Romanorum omnium longe precellentissimum putent. Sunt qui ne in hoc ne Grecis quidem deferant: ut vir fide pius eloquioque sacer Lactantius Formianus, qui in Institutionum suarum libris neminem te "doctiorem nec apud Grecos vixisse" confirmat. [3] Atque ut clarissimum ex omnibus tibi reddam testimonium, Marcus Tullius, et — quod gratius audias — in ipsis Achademicorum libris, in quibus nichil omnino firmandum sed de omnibus dubitandum disputat, «omnium te facile acutissimum» dicit; deinde velut immemor propositi subsequitur: «et sine ulla dubitatione doctissimum». [4] Sane quod ad studiorum tuorum attinet vigilias, quamvis multa et varia dici possent, nichil tamen amplius dicam quam quod in eisdem Achademicis de te vel potius tecum loquens Cicero. «Sunt» inquit, «vera ista, Varro. Nam nos in nostra urbe peregrinantes errantesque tanquam hospites tui libri quasi domum deduxerunt, ut possemus aliquando qui et ubi essemus agnoscere. [5] Tu etatem patrie, tu descriptiones temporum, tu sacrorum iura, tu sacerdotem, tu domesticam, tu bellicam disciplinam, tu sedem regionum ac locorum, tu omnium divinarum humanarumque rerum nomina genera officia causas aperuisti; plurimum quidem poetis nostris omninoque latinis et literis et verbis luminis attulisti atque ipse varium et elegans omni fere numero poema fecisti philosophiamque multis locis inchoasti». Hec de Marco Varrone Marcus Cicero. [6] Quibus ego nichil addiderim, nisi unum, quo eorum que dicta sunt omnium crescat admiratio. Hunc illum Marcum Varronem esse, qui cum tam multa scriberet, ad que non scribenda modo sed legenda brevis hominum vita videatur, nichilominus tamen interea sub Pompeio Magno militavit et ab eodem "bello piratico navalem" quoque promeruit "coronam," celeberrimi particeps triumphi.

[1] Quem vero Varroni comitem dederim nisi quem modo testem dedi Marcum Tullium? Hos enim et etas iunxit et Plinius Secundus in libro Naturalis Historie septimo iuxta collocavit. [2] Hic itaque "cum multum temporis" philosophie, sicut ipse sepe meminit, ab adolescentia "tribuisset", repente in curas reipublice atque in ambitionis laqueos delapsus, philosophie studium coactus est deserere; ad consulatum mox provectus, in quem nefandissimorum civium omnis impietas et, ut verbis eius utar, «nescio quo pacto omnium scelerum ac veteris furoris et audacie maturitas erupit», ac post consulatus exitum simultatum perennibus reliquiis vexatus, tot tantisque difficultatibus obsessam traduxit etatem, ut in philosophia parum aut nichil scriberet, contentus eloquentie principatu; postremo autem, ubi a face bellorum civilium in solitudinem abiit — de quo paulo ante dictum est —, ad intermissam diutissime philosophiam iam senior revertens, omnem in eo curam ac studium posuit, ut civibus suis otio prodesset, quibus antea negotio profuisset. [3] Itaque libros innumerabiles de rebus edidit pulcerrimis; quos qui se vel legisse iactat vel vidisse, quam id vere profiteatur ipse viderit; michi quidem vix unquam peregrinatio longior suscepta est, ubi non incognitos Ciceronis ne dicam libros, sed inaudita librorum nomina compererim. [4] Philosophiam ad illud tempus non nisi greco cognitam sermone primus omnium latinus literis illustravit. Poetriam non sprevit, sed parum feliciter tentavit: testis est Seneca "eloquentia" illum "sua in carminibus destitutum"; quod ipsum aliqua etiam nunc ex opusculis eius indicant. [5] Tanta autem bonarum artium segnities incessit, ut bona pars librorum eius etati nostre perierit. In librorum quidem Marci Varronis interitu, quanquam nec illud sine nostri temporis infamia contigerit, tamen stili forsan incultioris asperitas utcunque hominum negligentiam excuset; sed in operibus Ciceronis unde excusemur non intelligo. [6] Ante omnes quidem defletus est studiosorum choris Reipublice liber; cuius magnificentiam et ipsius Ciceronis aliorumque testimonio et excerpta inde particula coniecturari licet: tantillum nobis vel ad acuendum forte desiderium vel ad presentius convitium reservatum est, reliquum nescio an unquam sit recuperatura posteritas. [7] Unus autem huic viro et studiorum et vite terminus fuit: immergentem se se penitus literarum fontibus indigna et in publicum dampnosa mors rapuit. De qua locus alter veniet dicendi.

[1] Obtestantem audire michi videor Titonem ne eum a tanto segregem patrono. Hic, Marcii Tullii libertus, «homo diligentissimus», ut Agellius meminit in libris Noctium Athicarum, «et librorum patroni studiosissimus» fuit: eos vigilanter et disponere et emendare solitus. Bonum opus, nisi quod libertini hominis cura cumulaverat ingenuorum torpor effudisset. [2] Constat hunc de patroni sui iocis libros edidisse et quicquid sibi passim memoratu dignum exciderat accuratissime colligentem in unam congeriem redegisse, nequa pars illius eloquii periret.

[1] Crispus Salustius, "nobilitate veritatis historicus" — sic enim de illo apud auctores verissimos scriptum video —, quo fidelius res Africe complecteretur libros punicos perquisivit peregrinamque linguam per interpretem flagranti studio scrutatus est; quin et maria transgressus dicitur, ut oculis suis crederet de conditionibus locorum. [2] Bellum Iugurthinum coniurationemque Catiline compendioso et ad unguem, ut dici solet, castigato complexus est stilo. Sed nullo famosior quam Historiarum libro, qui etati quoque nostre — ne tertium eius sileam dedecus — amissus est: veterum quidem testimonio illustris et apud nos solo iam nomine superstes.

[1] Atque ut menia urbi egressi non statim ex Italia fugiamus, quo studio putandus est arsisse Titus Livius patavinus, qui omnem romanam historiam ab urbe condita in Cesarem Augustum, cuius ipse claruit temporibus, centum quadraginta duobus voluminibus descripsit? Opus ipsa mole mirabile stupendumque, presertim quia in eo nichil raptim et tumultuario, ut aiunt, stilo — quod quidam solent, qui omne verbum labiis oblatum scriptis mandant —, sed tanta maiestate sententiarum tantaque verborum modestia complevit omnia, ut ab arce eloquentie non multum abesse videatur. [2] Sed o quantam etatis nostre maculam! huius tam ingentis tamque egregii operis vix portio superest exigua; quod cum in decadas vel ab ipso conditore vel, quod magis reor, a fastidiosis postmodum lectoribus sectum foret, ex quatuordecim non nisi tres decade supersunt: prima scilicet, tertia et quarta. Secundam quidem ipse ego, hortante quondam sacre memorie Roberto Sicilie rege, summa sed hactenus inefficaci diligentia quesivi. [3] Atque utinam mendax vaticinator inveniar! Cito enim, nisi mores hominum mutentur, de hoc eventurum vereor quod olim proposuerat Gaius Caligula nequissimus tyrannorum: de quo est apud Suetonium Tranquillum quod Titi Livii historici Virgiliique poete libros et «imagines parum abfuit quin ex omnibus bibliothecis amoveret»; utque ingenio viri huius clarissimo nubem oblivionis, quam non attulit imperiosa crudelitas, afferat sensim incuriosa segnities.

[1] Nec te, Plini Secunde veronensis, a Tito Livio disiungam, a quo nec etate nec patria longinquus es. Tu quidem, quamvis «equestribus militiis industrie functus, procurationes quoque splendidissimas atque continuas summa integritate administrasse» perhiberis, una «tamen tantam liberalibus studiis operam dedisti ut non temere plura quis in otio» quam tu inter tam multas occupationes "scripsisse" memoretur. Ut enim minutiora sileam, triginta septem romane totidemque naturalis historie libros ad Vespasianum principem uberrima florentissimaque sermonis elegantia descripsisti. [2] Sed quot preclaros vetustatis auctores, tot posteritatis pudores ac delicta commemoro; que, quasi non contenta proprie sterilitatis infamia, alieni fructus ingenii ac maiorum studiis vigiliisque elaboratos codices intolerabili negligentia perire passa est, cumque nichil ex proprio venturis daret, avitam hereditatem abstulit. Primum nempe Plinii opus, in quo, ut est apud Tranquillum, "omnia bella" tractaverat «que cum Romanis unquam gesta sunt», ex oculis nostris evanuit, nec usquam superest, quod ego quidem talium satis ardens explorator audierim. [3] Hoc autem et quicquid in hanc sententiam questus sum non ad minuendum post nascituri populi studium retuli, quin dolorem meum potius effundens et etati, curiosissime in quibus non oportet, rerum tamen honestarum prorsus incuriose, soporem ac torporem exprobrans. Equidem apud maiores nostros nichil querimonie similis invenio, nimirum quia nichil similis iacture; cuius ad nepotes nostros, si ut auguror res eunt, forte nec sensus ullus nec notitia pervenisset; ita apud alios integra, apud alios ignorata omnia, apud neutros lamentandi materia. [4] Ego itaque, cui nec dolendi ratio deest nec ignorantie solamen adest, velut in confinio duorum populorum constitutus ac simul ante retroque prospiciens, hanc non acceptam a patribus querelam ad posteros deferre volui. Sed hec hactenus; loquax enim esse solet dolor.

[1] En e calle medio Romam rursus quasi maiestatis aut sacrilegii reus retrahor, eo quod Marcum Catonem illum senem, qui apud alios scriptores primum in hac acie locum tenet, silentio supprimens abierim. Cuius tam vehemens studium fuisse compertum est, ut ex quo primum literarum dulcedinem gustavit, nulla unquam alia dulcedine distrahi potuerit: non bellorum curis, non victoriarum letitia, non gloria triumphorum, quibus ornatissimam etatem egit. [2] Itaque — quod de paucis scriptum est — utranque rem consummate prestitit: si arma sumpsisset, natum in armis crederes, si se ad studium vertisset, inter literas. Et, quod magis mireris, non hoc sibi propositum fuit ab infantia, quando altius impressa difficilius avelluntur, sed latinas literas etate iam provectus, grecas vero senio gravis attigit, cum maxime frigere solet animus mortalium tunc acrius inardescens cupiditate discendi. [3] Scripsit libros rerum variarum ac multarum eloquentia vetusta; quorum omnium clarissimus est liber Originum. [4] Fuit autem, ut ait Plinius, et «triumpho et censura super cetera insignis, magis tamen etiam nunc claritate literarum preceptisque omnium rerum expetendarum datis generi romano; inter prima vero agrum colendi, evi confessione optimus ac sine emulo agricola». [5] Vitam quidem innumeris simultatum procellis inquietam duxit; hinc sibi, velut gubernatori egregio ex tempestate maritima, non minus glorie partum quam laboris: "quater" eum et "quadragesies causam dixisse" testis est Plinius, et cum nemo "sepius" accusatus, "semper" tamen "absolutus" fuit. Quod, nisi fallor, et summe innocentie et importuni rigoris indicium videri potest. [6] Denique sexto et octuagesimo etatis anno, cum a ceteris vite officia deseruntur, accusatus, ad capitalem causam non adhibuit advocatos, sed progressus in rostra causam ipse suam constantissime defendit adeo, ut nec lingue tarditas, nec cerebri seu laterum fragilitas, nec ulla prorsus mutatio in tam longevo oratore posset intelligi. [7] Unde autem in etate quassa ac ruenti tanta rerum omnium integritas? Nimirum hoc illi studium iuge prestabat et, ut ipsis Valerii verbis utar, «omnia in suo statu equali ac perpetua industria continebat». [8] Nec ad sui ipsius tantum, quin ad aliorum quoque defendendam causam hic sibi animus eademque affuit facultas: sub "ipsum" enim longissime "finem vite" adversus "accusationem" singularis et tum maxime florentis «oratoris Galbe se opposuit, Hispaniamque» provinciam, quam iuvenis armatus manu vicerat, inermis senex lingua defensitavit.

[1] Ingens et pene ridiculus a Marco Catone ad Roscium histrionem descensus est. Ipse tamen ne hinc ubi eum alii scriptores admiserunt excludatur obsecrat, neve de illo inter bibliothece penetralia loqui pudeat pro quo non puduit Marcum Ciceronem in foro loqui et, quod mirari cogit, «populum romanum obiurgare, quia is agente gestum Roscio» tumultuosius nec satis attento silentio fuisse videbatur, denique pro quo habitam orationem scriptis mandare non piguit. [2] Profecto enim ad quamlibet artium applicetur animus intentione vehementi, ad presentem materiam spectare potest: nam quid refert? artes varie, studium unum est. [3] Roscius itaque, ludicre artis famosissimus magister, tanto illam studio exercuit, ut «nullum populo nisi domi» prius examinatum actum exprimeret; qua diligentia eo provectus est, ut apud ipsum Ciceronem scriptum sit «mirandam eorum impudentiam qui agerent in scena gestum inspectante Roscio»; et sequitur huius dicti ratio: «Quis enim se se commovere potest cuius ille vitia non videat?» [4] Hinc sibi contigit ut et nomen ingens et largas opes quereret, nec vulgo solum sed clarissimis viris ac principibus civitatis acceptus foret, precipueque Ciceroni, cui tam familiariter notus fuit ut eum Cicero accusatum publico iudicio defenderet. [5] Constat preterea, et in Saturnalibus scriptum est, "contendere" Ciceronem "solitum" cum Roscio «utrum ille sepius eandem sententiam variis gestibus efficeret an ipse per eloquentie copiam sermone diverso pronuntiaret. Que res ad hanc fidutiam Roscium attraxit ut librum conscriberet quo eloquentiam cum histrionia compararet», hinc scilicet motus, quod altera vocis sono, altera corporis motu, latentis affectus animi diversa quidem via, sed pari representare videatur industria. [6] Hic "est Roscius" ille "qui" inter ceteros magni nominis «Lucio Sille carissimus fuit et ab eodem dictatore aureo anulo donatus. Tanta» denique, ut Macrobius ait, «fuit gratia et gloria, ut mercedem diurnam de publico mille denarios sine gregalibus solus acciperet».

[1] Et ne artifices factis et professione simillimos stilo separem, Esopus et etate et arte et opibus et gloria et amicitia Ciceronis, postremo rebus omnibus Roscio pene par fuit — nisi quod de arte scenica librum, quod me legisse meminerim, non scripsit —, studio certe non inferior. [2] Ambos denique ad audiendum visendumque Quintum Hortensium, et eloquio clarum et multo maxime motu corporis conspicuum, imitandi studio simul curiam frequentasse notum est.

[3] Sed iam satis multa de nostris; hinc michi procul ab hiis litoribus navigandum et in amplissimum studiorum pelagus prora flectenda est.

[1] Quenam vero ab Italie finibus digresso prior tellus occurrit? Profecto Trinacria; que et ipsa olim, ut aiunt, Italie pars erat, nunc Italie insula est. Libet igitur orationis mee cimbam in portu siracusio parumper alligare, dum salutato Archimede proficiscor in Greciam. [2] Hic Siracusis ortus illic vixit, illic obiit. Que res licet patrie terminis arctatum indicet, animus tamen eius nullis circumclusus finibus, sed maria et terras et celum omne percurrens meditatione liberrima, quo penetrare acies humana non poterat oculos mentis intendit, eoque claritatis evasit ut aut summum aut summis parem locum teneat, «unicus» ut Livius ait, «spectator celi siderumque». [3] In altissimis quidem ambiguisque questionibus quas celestium indago disseminavit in terris, magna pars dissidentium hoc utitur patrono. Studium ei summum fuit nature opus, quatenus homini licet representare. Primus omnium "speram" acri artificio meditatus est, in qua celi speciem "solisque" et "lune" atque "errantium" reliquarum diversitates et "motus", non tantum animis, sed oculis etiam nostris expressit, fugacissimum cursum temporis ingenio dimensus. [4] «Effecit idem» ut Ciceronis utar verbis, «quod ille qui in Timeo edificavit mundum Platonis deus, ut tarditate et celeritate dissimillimos motus una regeret conversio. Quod si in hoc mundo fieri sine deo non potest, ne in spera quidem eosdem motus Archimedes sine divino ingenio potuisset imitari». Stupendum et incredibile prorsus inventum, nisi mundus adhuc omnis uteretur. [5] Neque celestium modo sed et terrenorum mirus artifex: geometrie peritissimus repertorque machinarum, quibus obsidionem patrie adversus romanum exercitum et Marcellum ducem unus seniculus hauddubie tardiorem fecit. Cuius ingenii veneratio hostis etiam meruit favorem, sed eum immodica mentis intentio inefficacem reddidit. [6] Capta siquidem ad extremum urbe, cum eam diripiendam dux permitteret iusto militum furori, unum de tot milibus excepit Archimedem. Ille nichil aut extremis casibus motus aut publici sentiens tumultus, figuris geometricis quas in pulvere designaverat totus impendebat. [7] Introgressus interea unus ex militibus romanis, inter rapine sitim et imperatorii precepti memoriam hesitabundus, elato mucrone supra verticem cogitantis, ut nomen suum ederet iubebat. At is, cui oculos atque aures ingens animi cura concluserat, ferociter percunctanti certum aliquid respondere non valens, opposita tantum manu ne pulverem sibi suum confunderet obsecrabat. Miles contemptorem ratus interficit. [8] Cuius mortem miseratus dux romanus immunitatem frustra sibi destinatam in affines eius transtulit, sibi vero — quod unum supererat — honorem tribuit sepulture. Quam quidem multo post tempore disiectam et suis etiam civibus incognitam Marcus Tullius inter densissimos vepres se reperisse et ignorantibus indicasse commemorat in Tusculano suo scribens. [9] Quantus homuncio, cuius semirutum bustum sparsosque cineres invenisse gloriatur romani princeps eloquii! Hec fortasse prolixius quam propositi necessitas exigebat in illius memoriam dicta sint, cuius historiam nusquam deinceps in hoc opere occursuram reor.

[1] In Greciam transfretanti primus Pithagoras occurrit, philosophus et philosophici nominis inventor. "Hic Sami Demarato" patre genitus "locuplete negotiatore", longe locupletior ipse negotiator mox futurus. Deinde ab etatis sue primordiis sapientie pariter atque honestatis arduum ac laboriosum callem ingressus, natalis soli dereliquit angustias toto orbe peregrinus; siquidem, ut in historia verbis poeticis utar,

Ecce iam primus actus spiritus egregii: servienti patrie liberum exilium pretulisse. [2] Sed et quod sequitur verum est:

[3] Sic est profecto: de nullo fere philosophorum tot feruntur archana; quamvis in multis, velut viator novus raris signatum vestigiis iter agens, a recto deviasse et, si dici fas est, delirasse videatur. [4] Non alienum est referre quod de hoc viro in Tusculanis libris scribit Cicero, testem afferens "virum, Pontium Heraclidem," ut ipse asserit, "doctum". Narrat enim usque ad illam etatem omnes qui in rerum occultarum investigatione versabantur et habitos et vocatos fuisse sapientes; ipsum ea tempestate Pithagoram Filuntem pervenisse et cum Leonte eius loci principe de nonnullis rebus doctum atque elegans habuisse colloquium: quod princeps admirans, quenam sibi ars esset percunctatus est. [5] Pithagoras vero gloriosum illud vetustatis nomen erubescens, artis nullius titulum usurpare se quidem, sed esse philosophum respondit. Inauditum rursus ille nomen admirans, ut vim eius exponeret oravit. [6] Cui Pithagoras: 'Persimilis michi hec vita mercato cuipiam celeberrimo videtur. Ut enim ibi quidam viribus aut celeritate contendunt, nichil preter palmam victorie petentes, quidam distrahendis comparandisque mercibus lucrum spectant, alii neutrum omnino cogitantes, solo visendi noscendique studio trahuntur — quod genus hominum pre ceteris liberale et ingenuum videtur —, sic in istam quam degimus vitam, velut in mercatum maximum, convenisse omne genus hominum videmus: quorum alii gloriam, alii lucrum aucupantur; quidam vero perpauci, spretis omnibus, quid hic agatur studiose circumspiciunt, cognitionem rerum et nichil aliud querentes. Hos ego nondum certe sapientes, sed sapientie amatores, id est philosophos, voco'. [7] Et hec quidem de inventione huius nominis, quod in tantum post enituit, nostris verbis alieno testimonio diximus; quod nec indigna memoratu res, ubi presertim de Pithagora sermo nobis institutus erat, nec alter oportunior dicendi locus videbatur. Nunc ad propositum revertamur. [8] Iste est Pithagoras qui ardenti reperiende virtutis studio et in Egiptum profectus transacti temporis notitiam a sacerdotibus egiptiis et in Persida inque ipsam, ut Iustinus ait, Babiloniam siderum cursus omnemque celi rationem ac mundi originem a Persarum magis, Cretam deinde Sparthamque rediens ab eorum sapientibus mores egregios Minoisque et Ligurgi instituta perdidicit. [9] Fuit et Pherecydis syri discipulus, illius antiqui qui primus omnium dixisse reperitur animam immortalem, opinionemque sanctissimam ab illo susceptam Pithagoras confirmavit. Cuius rei Cicero testis est. [10] Denique in eam partem Italie que tunc Magna Grecia dicebatur transgressus est, multisque sui memorabilibus monimentis editis Methaponti diem obiit. [11] Vir magnus in primis et qui non «nominis solum inventor,» ut Cicero idem ait, «sed rerum etiam amplificator fuit, privatimque et publice prestantissimis et institutis et legibus Italiam exornavit». Huius autem tam vehementis studii et tam copiose doctrine fructum venerationem quandam singularem vivens moriensque percepit. Sed de hoc alibi.

[1] De Platone — quod Salustius ait de Carthagine — "melius" erat tacere "quam parum" loqui; ne tamen aut ipse unde laudem meretur silentio tegatur aut michi torpor ex admiratione subrepserit, strictim memorabitur. [2] Hic antiquissimo et utrinque nobilissimo genere multum ipse nobilior Athenis ortus, eruditus a Socrate, patria et preceptore clarissimis, brevi tamen sic utrunque superavit, ut nichil aut Socrati illo discipulo felicius contigerit aut Athenis illo cive gloriosius. [3] Habuit et preceptores alios: Dyonisium in primis scripturarum rudimentis, Aristonem argivum in palestra, in qua luctator exercitatissimus evasit. Picture quoque artem non liquit intemptatam. Ad hec et tragedias scripsit tantaque illi poetandi fidutia incesserat, ut ad eius professionem aspiraret, ni magister Socrates hoc eius propositum mitigasset ad altioris glorie desiderium attollens. [4] Heraclidis primum sectator fuerat; deditus tandem Socrati, coequevis suis post se relictis, ipsam Socratis doctrinam et ornavit eloquentia et rationibus armavit. [5] Ubi vero Socratem sibi mors eripuit, nequid omnino temporis amitteret, quamvis iam et eloquio et sapientia celo par omnium iudicio, tamen egiptios sacerdotes adiit et ad quem mundus certatim discendi studio confluebat, ipsum ab aliis discere non puduit. [6] Inde autem astrologie peritissimus discedens, ad Theodorum cirenaicum, preclarum illius temporis geometram profectus est. [7] Quibus omnibus velut undique conquisitis mercibus instructus, per Pithagore tandem vestigia in Italiam venit. Invenisse ibi eum tum multos, tum Architam tarentinum Timeumque, eosque cognovisse et ab eis "didicisse pithagorea omnia", auctor est Cicero. In primisque immortalitatem anime a Pherecyde, ut aiunt, repertam, a Pithagora susceptam, inexpugnabilibus vallavit argumentis. Inter Pithagore successores arctiori amicitia complexus est Timeum, ex Locris oriundum; sub cuius nomine preclarissimum librum scripsit. In omni sane pithagorea doctrina non minus "castitatis" mirator quam ingenii fuit. [8] Preter hec ad Indos etiam ac Magos penetrare decreverat fecissetque, nisi eum velut in portu bellorum tempestas in patria tenuisset; ubi nichilo segnius interea Parmenidis ac Zenonis inventionibus se se dedit, ex multorum scilicet ingeniis libans quod mox refusurus erat in plurimos. [9] Scripsit equidem divina potius quam humana facundia libros multos; et ut que de eo scripta sunt ad contextum referam, «primus omnium tripartitam philosophiam copulavit et sibi invicem necessarias partes nec pugnare inter se tantummodo, sed etiam mutuis se adiuvare auxiliis ostendit. Nam quamvis de diversis officinis hec ei essent philosophie membra suscepta, naturalis a pithagoreis, dyaletica rationalis atque moralis ex ipso Socratis fonte, unum tamen ex omnibus et quasi proprii partus corpus effecit. Et cum principes harum familiarum impolitas sententias et inchoatas auditoribus tradidissent, hic eas tum ratione limando tum orationis auguste honestissimam speciem induendo perfectas atque etiam admirabiles fecit».

[10] Hactenus alienis verbis usus sim, tempus est aliquid ex me loquendi. Hinc ergo validissima philosophie radix exoritur, in plurimos postea sectarum ramos dissidentibus ingeniis divisa. Itaque iure optimo, non Greci tantum, sed Marcus Cicero et omnes doctiores Latinorum uno ore vel Platonem "philosophorum principem" appellant, vel, qui minus, hunc vel illum glorie sibi tribuunt collegam: alii Plotinum, ut Macrobius, alii Xenophontem ut Agellius. Ita de collega fortassis aliqua, de Platone nulla questio est. [11] Nec sum nescius ab hac tanta Platonis laude, quosdam — ut tulliano eos nomine designem — "plebeios" ac "minutos", vel — si Senece vocabulo uti malim — "cathedrarios" philosophos discordare, qui, non aliter quam in magno exercitu seditiosum vulgus et ignavum, magnis "clamoribus" cuncta permiscent novosque sibi duces faciunt, iusti imperii desertores. [12] Quibus ego, milibus licet obstrepant innumeris, paucos vel Grecorum vel Latinorum obiciam, quorum congressu nec anceps bellum sit nec incerta sententia, constetque alios fortassis a pluribus, Platonem certe a melioribus laudatum. Sed de hoc multa loqui locus ipse dehortatur, ne scilicet a rerum narratione in contentionis studium transisse videamur. [13] Prestat igitur ceptum sequi. Ac ne vulgata inseram, lectorem, si forte nescit, admoneo extare librum elegantem Apuleii madaurensis illustris platonici, qui liber inscribitur De Platone. [14] Illic quidem et ipsius prosapiam et tempus originis et parentum fratrumque ac preceptorum nomina et studia ac peregrinationes et patrimonii modum, denique tanti viri opiniones celebres ac famosas de Deo, de materia, de ydeis, de mundo, de anima, de natura, de tempore, de stellis erraticis, de animalibus, de providentia, de fato, de demonibus, de fortuna, de partibus anime et corporeo singularum domicilio, de sensibus, de figura corporis humani ac dispositione membrorum, de divisione bonorum, de virtutibus, de triplici genere ingeniorum, de tribus causis appetendorum bonorum, de voluptate, de labore, de amicitia inimicitiaque, de turpi amore, de tribus amoribus, de speciebus culpabilium hominum, de statu et moribus atque exitu sapientis, de civitatibus et de republica deque eius institutione legibusque optimis, de hiis, inquam, omnibus succincta brevitate conspicuum nec inamenum cognitu reperiet tractatum.

[15] De initio quidem mundi idem sibi quod nostris — cuius contrarium successori eius Aristoteli visum est: mundum non cepisse — , ut testatur Cicero in primo Tusculanarum questionum libro, licet Apuleius in hac eum opinione variantem dicat. [16] Ceterum tametsi ab initio huius operis ita decrevissem nequid aliunde quam ex secularibus literis sumptum intersererem, sive ignorantie aliarum michi conscius sive ideo ne res distantissimas importuna permixtione confunderem, tamen cum ad hunc tantum philosophie antistitem tamque religioni nostre consentaneum ventum foret, temperare michi non potui quominus prefixam stilo metam parumper excederem idque de ipso recognoscerem quod non modo nostri sed sequaces etiam sui memorie prodiderunt. [17] Igitur adventu suo in Egiptum, quem supra retuli, preter astrologiam, prophetarum quoque ritus ac doctrinam didicisse Platonem fama est. Quod et ipse Apuleius vite actuumque singulorum eius diligentissimus scrutator asserit et gloriosus pater Augustinus in libris quos de doctrina cristiana edidit curiosius exequitur. [18] Narrat enim fuisse temporibus suis hereticos qui dicerent Salvatorem nostrum non propriam sed platonicam habuisse doctrinam, ex ratione temporum blasphemiam colorantes, quod prius Platonis philosophiam quam Cristi Evangelium esse constaret. [19] Que calumpnia per sanctissime memorie Ambrosium mediolanensem epyscopum ita convicta est, ut ostenderetur Platonem potius que vera sensisset, non quidem ex ore Salvatoris, quem videre non potuit, sed ab ipsius preconibus longe ante premissis accepisse; siquidem quo tempore in Egiptum venit, seu forte seu divinitus illic invenisse Ieremiam, a quo propheticum suscepisset archanum. Quod, ut dixi, successor eius Apuleius, quamvis multo brevius nec expresso Ieremie nomine, consentit. [20] Idem tamen Augustinus in aliis postmodum libris, in quibus civitatem Dei edificat et adversariam subvertit, in hanc ipsam historiam reversus, excussa diligentius annorum serie, comperit quod de Ieremia scripserat non fuisse possibile, quia Ieremias scilicet centum ante Platonis originem annos prophetasset. [21] Addit et aliam impossibilitatem: negat enim translationem septuaginta interpretum ex hebrea in grecam linguam potuisse ad Platonis notitiam pervenire, ut que celebrata fuit regnante apud Egiptios Ptholomeo et ut fieret insistente, annos circiter sexaginta post Platonis mortem. [22] In hac igitur difficultate perplexus Augustinus per coniecturas egreditur, opinaturque Platonem, ut in sua doctrina tantam servet cum catholica veritate concordiam, seu veterum forte quibusdam libris edoctum, seu potius iuxta illud apostolicum, «quia quod notum est Dei, manifestum est in illis; Deus enim illis manifestavit» et que sequuntur, seu — in quod magis inclinat et multis inditiis impellitur, ut quodammodo pro veritate consentiat — quia scilicet ille vir acutissimi et ad discendum insatiabilis ingenii, sicut in egiptias. Sic et in hebreas literas alicuius interpretis colloquio penetrarit. [23] Undecunque sane hec tam veritatis amica philosophia manaverit — quam Dei donum fuisse nemo dubitat — quanta sit inter illius opiniones et cristianorum fidem paritas qui scire volet, legat ipsius Augustini Confessionum librum septimum, ubi reperiet in omnibus fere que de Verbo Dei dicuntur a nostris Platonem consentire, preterquam in susceptione humane carnis, ubi non contradixit ille, sed siluit. [24] Hinc est quod in eisdem Confessionum libris scriptum est: «Ceterorum philosophorum scripta plena fallaciarum et deceptionum "secundum elementa huius mundi" — quod ait Apostolus —, in platonicis autem modis omnibus predicari Deum et eius Verbum».

[25] Sed ego video quam cupide in id quod nec contingere meditabar incubuerim; deinceps igitur impetum cohibebo. Finis quidem vite, quia studiorum Platonis fidelissimus testis erit, non est pretermittendus. Sub capite morientis Sophronis mimos constat inventos; ut non minus vere de hoc quam de Carneade dici possit quod unus «fuerit et philosophandi finis et vivendi». Obiit annis etatis uno et octuaginta exactis: mira res dictu, ipso suo natali die. [26] Quamobrem ut in epystola quadam meminit Anneus Seneca, magi, «qui tum forte Athenis erant, immolaverunt defuncto, amplioris fuisse sortis quam humane rati, quia consummasset perfectissimum numerum, quem novem novies multiplicata componunt».

[1] Ut apud Aristotilem minus temporis exigam causa est mora longior quam apud preceptorem traxi. Accedit quod quecunque ferme de ipsius laudibus dici possunt, iam vulgo et scolasticis omnibus nota sunt. Sed quoniam illustria nomina recensentem tanti viri doctrinam siluisse nefas est, quid aliud de ipso dicam quam quod Macrobius? Hic «vir tantus nichil michi videtur ignorare potuisse». [2] Accepimus a Grecis hodie etiam apud eos Platonem propter ingenii singularem quandam altitudinem divinum, Aristotilem vero propter scientie ubertatem demonium dici. Innumerabilia de hoc extant magnorum virorum testimonia, sed res tam clara est ut teste non egeat. Itaque non sum multus in conquirendo quid a singulis in huius gloriam conferatur. [3] Marcus Cicero cum summo ingenio scientieque copia preditum dixisset, de eodem loquens: «Aristotiles» inquit, «longe omnibus — Platonem semper excipio — prestans et ingenio et diligentia». [4] Eandem sententiam ferre videtur Augustinus, ubi in ipsis libris De civitate Dei, post memoratum proxime supra sermonem habitum de Platone, sic adiecit: «Aristotiles, Platonis discipulus, vir excellentis ingenii et eloquii, Platoni quidem impar, sed multos facile superans». [5] At si commentatorem eius Averroym audire velimus, iuratus testis, ubi res exigat, firmabit naturam in hoc viro fecisse potentie extremum, comparantesque sibi quempiam ridebit. Ego utrosque audiens silebo; et si loqui cogar, dicam illud pastorium carmen: Non nostrum inter vos tantas componere lites.

[1] Prevertit ordinem temporum maiestas rerum. Primus omnium Socrates, humanam doctrinam salutari studio complexus, philosophiam usque ad eum diem circa stellarum cursus et celi dimensiones variis ambagibus hesitantem in terras attraxit et in urbibus atque in intimis mortalium precordiis propagavit, incipiens de animorum morbis ac motibus remediisque et virtutibus tractare, moralis philosophie primus artifex et, ut ait Valerius, «vite magister optimus».

[1] Sed ubi Demosthenem relinquo, quo nemo unquam laboriosius, nemo per plures obluctantis nature difficultates in altum reptavit? Perplexitatem lingue, exilitatem vocis, fragilitatem laterum et impotentes arterias obiecerat ei sors nascendi; una ex adverso studii assiduitas fregit hec omnia: oris torporem sepe quod exprimere nequibat iterando discussit, operosa exercitatione vocis ac laterum remedium adinvenit, ut in quibus maxime sibi displicuerat, in eisdem postea auditorum aures singularius demulceret. [2] Plurimos versus uno spiritu per montem oppositum impigre gradiens reddebat; ac ne in contionibus fori murmur aut dissonum vulgus horresceret, iuxta procellosum pelagus undis obstrepentibus plenoque interdum lapillis ore perorabat, ut inde digresso et talibus impedimentis libero nil difficile videretur. Eleganter itaque Valerius habuisse hunc cum rerum natura certamen dicit, sed victoriam retulisse. [3] 'Quorsum vero tantis laboribus?' si me interrogas: ad summum eloquentie fastigium, quod non segnius apud suos quam apud nos Marcus Tullius apprehendit ac possidet. Et iste quidem "tenax propositi" atque amantissimus literarum, sequens vero etiam amentissimus videtur.

[1] Democritus immoderato studiorum impetu evectus extimansque in primis magna molientibus honerosam divitiarum sarcinam, reservata sibi ad necessarios usus modica parte patrimonii, residuum patrie sue dono dedit. [2] Quod nequis exiguum putet, tantas fuisse opes noverit, ut patri eius levis impensa fuerit Xersen Persarum regem cum illo immenso exercitu mille milium armatorum habuisse convivam. Sic iam levior expeditiorque profectus Athenas, ad studiorum fontem, assiduo disciplinarum haustu discendi sitim compescuit. [3] Minus hoc mirum facit carior abiecta sarcina: siquidem ratus idem varias imagines que per oculos corpo reos in animam irrumpunt cogitationis acumen obtundere, ut huiuscemodi fantasmatibus aditum obstrueret, oculos sibi passus est erui. Idque in historiis Grecorum contineri auctor est Agellius. [4] Apud Ciceronem quidem ita scriptum est: «Democritus luminibus amissis alba scilicet et atra discernere non poterat, at vero bona mala, equa iniqua, honesta turpia, utilia inutilia, parva magna poterat; et sine varietate colorum licebat vivere beate, sine notione rerum non licebat. Atque hic vir impediri etiam animi aciem aspectu oculorum arbitrabatur, et cum alii sepe quod ante pedes esset non viderent, ille infinitatem omnem peragrabat, ut nulla extremitate consisteret». Hec ille. [5] Michi vero cui minus est animi, in investigatione quidem veritatis, cuius desiderio Democritus ardebat, ad excitandum animum non leve calcar habere videntur oculi; quoniam si philosophandi principium fuit admirari, unde, oro, crebrius atque profundius quam per oculos admiratio in animum descendit? Quamobrem flagrans huius propositum miror, sed inane consilium obstupesco.

[1] Carneades non segnius, sed aliquanto modestius: neque enim sensus sibi corporeos abscidit, sed eorum usum rationis subiecit imperio. Tanta quidem intentione ferebatur ad id quod mente conceperat, ut quocunque se volveret totus illic esset; denique ad mensam sedens non cibum potumque sumere, non sumptum ad os ferre meminisset, nisi Melissa quedam, que sibi pro coniuge serviebat, apprehensam leviter dexteram ad obsequium neglecti corporis retulisset. [2] In hoc profecto verificatum est quod philosophis placet: "docto" viro "cogitare esse vivere"; sic enim vixit quasi cogitationibus aleretur.

[3] Idem disputaturus cum Crisippo hellebori haustu se se ante purgabat et adversus acutissimum hominem suum acuebat ingenium. Inter has curas nonaginta etatis annos nusquam interrupto studio transegit. [4] Hic est ille Carneades quem graves et indecisas peripatheticorum ac stoicorum lites "honorarii" more "arbitri" diffinire solitum auctor est Cicero.

[1] Non differam Crisippum, qui disputator an illaqueator eximius octuaginta vite sue annos ita partitus est, ut plus dimidia in unius ingentis voluminis studium impenderet, nec residui temporis momentum perire passus. Itaque tam multa scriptis edidit, ut ad eorum cognitionem comunis hominum vita non sufficiat. [2] Studium laudo, subtilitatem hominis laudarem, nisi occurreret quod apud Senecam inveni: «Crisippi acumen» inquit, «in se ipso frangitur». Quod de uno dictum innumerabiles tangit.

[1] Huius, ut Ciceroni places, magister, ut vult Valerius, discipulus, Cleanthes, et studiosior et vivacior fuit, ut qui ad nonum et nonagesimum annum docendo discendoque pervenerit, et diebus quidem agitatione mentis adversus ignorantiam, noctibus vero adversus paupertatem corporis labore pugnaverit, duasque res difficillimas vigilantissimo subterfugerit ingenio.

[1] Par etas et Ysocratis, qui assiduitate studii preservatis ad extremum ingenii viribus quarto et nonagesimo etatis anno librum scripsit, iuvenilis roboris atque animi testem; ipse post quinquennio supervixit. [2] Hic est ille "grecus orator" de quo in Saturnalibus habetur quod "primus" omnium "verba" soluta et vaga "sub numeros" arctavit. Quod si sic accipimus ut carminis inventorem extimemus, ratio temporum obstabit. [3] Constat enim — et Tullius in Rethoricis testatur — hunc et Aristotilem fuisse coetaneos, Aristotilem vero Roma iam florente floruisse non ambigitur; rursus Homerum et Hesiodum, grecorum poetarum preclarissimos, ante Romam conditam fuisse idem Tullius testis est. [4] Inventor ergo non carminum sed numerorum fuit eorum quibus utuntur oratores; quod ipse Marcus Tullius in libro De Oratore diligenter exequitur, docens et hoc serius inventum et ad id emulatione poetarum fuisse perventum, quod eos letius quam oratores audiri sola numerorum suavitate perpenderent. [5] Atque illud adiungit, non fuisse Ysocraten huius inventi principem, quippe cum Trasimachus et Gorgias precesserint, uterque numerosior, sed idcirco huius rei titulum ad Ysocraten pervenisse, quod in eius exercitio moderatius se gesserit, quin Gorgiam senem adolescens ipse castigaverit repertum in Thesalia et huiuscemodi numeris, quos festivitates appellabat, intempestivius abutentem.

[1] Quintum hiis adiciam studiosum senem, Sophoclen; qui iuxta centesimum etatis annum, in extremo vite exitu, tragediam scripsit Edipoden, «qua sola» ut Valerius ait, «omnium eiusdem studii poetarum preripere gloriam potuit»: sicut sepulcro eius insculptum gloriosum sed veridicum epygramma testatur.

[1] Dyodorum quendam stoicum refers Cicero domi sue cecum multos annos vixisse, sed post cecitatem multo quam prius diligentius philosophie operam dedisse, fidibus quoque usum more pithagoreo, et lectioni librorum quo uno modo poterat, alieni luminis auxilio, dies noctesque tribuisse. Ad hec — quod vix absque oculis possibile videtur — et geometrica tractasse, iubentem discipulis unde et quo quanque lineam duci vellet.

[1] Cur Solonem, quem primum poni par fuerat, in extrema reiecimus? Sed in multis collegiis observatum est, ut etate et gloria priores ultimum teneant locum. Studium ergo Solonis ac doctrina multis et magnis testibus constant. [2] Sive enim operum effectus consulis, et ille nimirum: toto orbe illustres Atheniensium leges hunc auctorem recognoscunt; sive ipsiusmet testimonium expectas, et ipse quidem de se loquens ait "se quotidie discentem aliquid senescere"; sive famam publicam percunctaris, et hec tibi inter illos primos sapientie professores prefert hauddubie Solonem; sive summi philosophi autoritatem mavis, et in Platonis Timeo Solonem e numero septem sapientium primarium invenies; sive vite finem interrogas, qui de actibus humanis incorruptissimus testis est, ille te docebit quantus in eo pectore viguisset studiorum ardor, quem nec senescentis corporis ruina nec gelide mortis vicinitas posset extinguere. [3] Non habuit ad studium pretaxatas horas: semper in exercitio mentis erat. In hoc unum vivebat ut disceret, nec discere potuit nisi dum vixit, nec vivere voluit nisi dum disceret. [4] Utrunque igitur pari fine conclusit; siquidem — quod multi sunt auctores — in illo supremo fugientis vite spiritu, cum inter assidentes sermo forte gravior esset obortus, ille solicitus senex moribundum caput extulit, et opinantibus amicis ipsum — quod in tali statu multis accidit — ad inusitatum corporis motum aculeo mortis urgeri atque ideo quidnam sensisset interrogantibus: «Volo» inquit, «hunc vestrum sermonem intelligere et mori». O dignam vocem cuius auctori nulla mors noceat!

[5] Neque solum prudentia ceteris laude dignis — ut est apud Platonem — prestitisse videtur Solon, sed etiam carminibus: qui si non perfunctorie sed debita opera poetica executus fuisset, nec impedimento bellorum civilium que preconceperat omisisset, forte nec minor Homero fuisset nec Hesiodo. Et hec studiose docteque vetustatis exempla sint.

[1] Sed quid posteritas dicet? quibus piaculis inter pronepotum populos ignavia nostra purgabitur? Libidinis avaritieque studium incessit, omnis pene mortalium labor huc respicit. Siquis est qui ad studia honestarum artium applicuisse videatur animum, is ipse tamen quo primum scolas ingreditur die, de pecuniaria mercede iam cogitat. [2] Hos ego non tam studiosos quam mercenarios voco; nichilque plus eis quam pelagi aut telluris aratoribus tribuo, nisi quod illi manus et corpora, hii linguas et ingenium venales habent; eo fediores, quo pulcriore parte hominis serviunt. [3] Sed cur invisis et nichil profuturis immoror querelis? cur non potius veteribus refertam recentibusque inanem et vacuam memoriam excutio, siquid usquam esset ad redimendum etatis nostre pudorem satis efficax? [4] Et puto nec maiorum umbris nec successorum linguis, ne insultent, fortiorem clipeum opponi posse quam Roberti Sicilie regis nomen. [5] Is enim non post labores studiorum, quod de multis vidimus, ad altiorem pervenerat statum, sed in regia natus, imo quidem, si dici fas est, rex antequam nasceretur, non patre tantum, sed tam paternis quam maternis avis ac proavis ortus regibus, educatus in amplissima fortuna, tot perrupit obstantia rex puer; [6] et ut simul cuncta complectar, nostro seculo genitus, processu autem etatis variante fortuna maximis periculis circumventus, aliquandiu passus et carcerem, nec minis nec insultibus nec blanditiis fortune nec inertia temporum a studiis abstrahi quivit unquam: seu pacis seu belli negotium tractaret seu curam corporis ageret, perdius ac pernox, ambulans sedensque, libros prope se voluit; omnis eius de rebus altissimis sermo erat. [7] Et quod de Cesare Augusto diximus, hic multo minore et quasi nulla prorsus subsistente materia diligentissime semper custodivit, ut ingenia seculi sui complecteretur benignitate regia et inventiones novas recitantibus, non tantum patientissimus auditor, sed plausor etiam et humanissimus fautor assisteret. [8] Hec vita eius usque sub extremum fuit. Nil unquam puduit addiscere, senem philosophum et regem; nil notis quoque communicare piguit; hoc intimum in ore habuit: discendo docendoque sapientem fieri. [9] Quanto denique literarum amore flagraverit, vel una vox eius indicat quam ego hiis auribus audivi. Dum enim die quodam multa colloquens ex me quesisset cur eum tam sero visitassem, et ego — id quod erat — terre marisque pericula necnon et impedimenta fortune varia traxisse votum meum dicerem, incidit nescio quomodo Francorum regis mentio; interrogante eo unquam ne in illius aula fuissem, respondi nec unquam quidem cogitasse me de hac re; subridente eo et rationem flagitante: «Quia illiterato» inquam, «regi inutilis et michi insuper honerosus esse non placuit. Dulcius michi satis est cum paupertate mea fedus ictum servare quam temptare "regum limina", in quibus nec quenquam intelligerem nec intelligerer a quoquam». [10] Tunc adiecit audisse se quod primogenitus regis literarum studium non negligeret. Cui ego idem me audisse respondi; verum id patri tam molestum, ut ferant eum filii preceptores pro suis hostibus ducere. Quod an verum sit, neque nunc assero, neque tunc asserui: sed ita famam loqui atque id michi omnem adeundi cogitationem vel tenuem precidisse narravi. [11] Quo audito ille generosus spiritus infremuit et toto corpore cohorruit; ac post aliquantulum silentii, fixis in terram oculis et, ut frons testabatur, non sine indignatione transacti — singula enim ac si pre oculis haberem teneo — caput extulit et ait michi: «Sic est vita hominum, sic sunt iudicia et studia et voluntates varie. At ego» inquit, «iuro dulciores et multo cariores michi literas esse quam regnum; et si alterutro carendum sit, equanimius me dyademate quam literis cariturum». O vox vere philosophica et omnium studiosorum hominum veneratione dignissima, quantum michi placuisti! quantum studiis meis calcar addidisti et quam profunde quamque tenaciter meis precordiis inhesisti! Et de studio quidem regis hactenus.

[12] Quid loquar de doctrina? Certe qui vel odio vel obtrectandi consuetudine multa virtutibus detrahunt, scientie sibi titulum non invident. Sacrarum scripturarum peritissimus, philosophie clarissimus alumpnus, orator egregius, incredibili phisice notitia: poetriam non nisi summatim attigit, cuius, ut sepe dicentem audivi, in senectute penituit.

[13] Non invenio suscepti sermonis exitum nisi aliquid et de me ipse glorier. Veneram Neapolim clarissimis fame vocibus experrectus et illud unicum nostri seculi miraculum visurus; letus fuit adventu meo, ut qui de me grande magis quam verum aliquid audivisset. In longum eam si singula persequar. [14] Visum est michi tandem lauream poeticam, quam a teneris annis optaveram, sibi potissimum debere: neque enim clariorem tam insueti muneris auctorem videbar habiturus. Quod cum sibi narrassem, regius ille animus, ut qui nullam nisi ex altis et gloriosis actibus voluptatem caperet, gaudium suum tum verbis humanissimis tum sideree frontis serenitate testatus est. [15] Ceterum in ipso examine, ubi parvitati mee altissimum illud ingenium condescendit, cum quedam de arte poetica ac de proposito et differentiis poetarum deque ipsius lauree proprietatibus dixissem aures eius animumque tangentia, multis audientibus hoc michi tribuere dignatus est, ut assereret non parvam temporis sui partem poeticis studiis impensurum se fuisse, si que ex me audierat ab ineunte etate cognovisset. [16] Ego autem nunc primum videre incipio contigisse michi quod semper cogitavi, ut sensim longius ferar quotiens predulcis commemoratio inciderit illius anime, que ut celum quoque decoraret sibi quidem etate optima, michi autem regnisque suis immature nimis hinc abiit. [17] Multos forte preterea me plaudente rerum scriptores alii memoratu dignos scriptis suis inserent; ego quidem etsi incomitatum non debere regem esse sciam, tamen — quod dolens indignansque profiteor — etate hac ydoneum sibi comitem non inveni.

[18] Nunc, quoniam inter virtutum preludia satis hesisse michi videor, desiderium lectoris diutius non traham; sed huic primo libro, velut cuidam totius operis vestibulo, metam statuens, inter ipsas virtutes sacrum et neglectum hominibus habitantes domicilium ingrediar, non equidem ut incola, sed ut peregrinus, obstupens paucorum glorie quos rerum gestarum meritis limen illud transivisse video.

[1] Ingredienti michi quidem reverenter velut religiosissimi cuiuspiam templi fores primogenita sororum occurrit in limine. Ea est prudentia. Que nichil est aliud, ut a Marco Tullio diffinitur, nisi «rerum bonarum et malarum scientia»; sine qua, ut philosophis placet, ne dicam subsistere, sed ne intelligi penitus ulla virtus potest. [2] Hec posset minutius, sed trifariam brevissima partitione diducitur in preteritorum memoriam, presentium intelligentiam et providentiam futurorum. [3] Et quoniam per partes commodissime omnis tractatus absolvitur, a memoria quidem, simulque cum virtutum prima ab hominum ingenti quodam principe initium repetendum est.

[1] Divo Iulio Cesari hoc in primis etiam ab hostibus datum scio, ut memoria polleret eximia; de qua Marcus Tullius ait quod «nichil soleret preter iniurias oblivisci. Et legere simul et scribere, et audire et dictare solitus» traditur. "Epystolas" de rebus maximis "quaternas dictabat" aliis, ipse manu propria quintam scribens; at si calamum eximeres, "septenas" pariter dictabat. [2] Que quidem "velocitas" ne ac volubilitas promptissimi "ingenii" an amplissime firmitas memorie potius dici mereatur, incertus sum; siquidem "celeritas ingenii", tenacitas memorie "laus est". Quodlibet illi nomen imposueris, magna res in primis et mirifica tam facile singulis adesse, tam fideliter omnium meminisse.

[1] Nec sum nescius huius quoque rei singularem Q. Fabio Maximo laudem contigisse. Inter multa nimirum que illius viri gloriam extollunt, hoc non in ultimis posuerim, quod ingenti quadam fuit notitia vetustatis ac memoria; de quo est apud Ciceronem quod «omnia non domestica solum sed etiam externa bella memorie tenebat». [2] Itaque minime miror quod bello punico secundo, cui procelle iam grandevus interfuit, dicta eius consiliaque tum in populo tum inter primores patrum pro oraculis habebantur. Vere enim michi videor dicturus, qui multa transacti temporis meminerunt, nisi obtuso nimis crassoque sint ingenio, fore quodammodo futurorum vates.

[1] Sed cum duplex sit memoria, una rerum, verborum altera, primam, qualem in Fabio modo retuli, talem in Lucio Lucullo, amplissimo et imperatore simul et philosopho, admirabiliter viguisse comperio; secundam habuisse videtur Hortensius. Utriusque testis Cicero est coetaneus amborum.

[1] Ex omnibus autem gentibus ac seculis nullum in hac re facile pretulerim Lucio Scipioni, si modo verum est quod tradunt: ipsum populo etiam romano nomina reddidisse. Mira et spatiosa capacitas, ubi tam multa et tam varia nomine locum invenissent! Res quidem pene incredibilis, nisi eam multi, inter quos Plinius Secundus, proprio testimonio confirmassent.

[1] Ut autem Romanos externosque conveniens et extrema participans iunctura conglutinet, L. Anneus Seneca, cordubensis originis sed romane virtutis, hanc divinam sibi memorie ubertatem "usque in miraculum" contigisse testatur; nec credibile est tantum virum falso quicquam gloriari. [2] Ait enim se "duo milia nominum recitata" eodem "ordine reddidisse" et ducentorum atque amplius discipulorum totidem versiculos, cum singuli singulos dixissent, ordine retrogrado recitasse. [3] Nec inferior laus illa que sequitur. Addit enim eam sibi memoriam fuisse, non "ad complectendum" modo que audierat, "sed ad continendum" quoque: quorum alterum ex agilitate consequendi facilitatem dimittendi, alterum ex retinendi duritie capiendi segnitiem annexam habere consuevit.

[1] Latronis Portii memoriam mori vetat Seneca: perierat nisi ille scriptis eam suis commendasset. Tantum unius clari mansurique nominis fidelis valet amicitia, que amicum morti eripit secumque perpetuat. Inter multa nimirum que de Latrone suo dulciter familiariterque commemorat, memoriam illi et nature validam et artificio munitam tribuit, et capacem simul et tenacem. [2] Itaque nec que dicturus scripserat lectitabat: satis erat scripsisse; cum id ipsum celerrime faceret, in transcursu didicerat; nec que semel heserant avelli poterant: memoriser quecunque dixerat servabat. Qua memorie felicitate fretus, librorum auxilio non egebat: "scribere se in animo" gloriabatur; et que illic scripserat sic in expedito habebat, ut nec in verbi quidem ullius unquam recordatione laberetur: quasi librum sub oculis habens loquebatur. [3] Proponebatur cuiuspiam ducis nomen: — tanta inerat historiarum memoria — gesta illius celeriter et ex tempore narrabat, non ceu pridem cognita depromeret, sed velut modo scripta perlegeret. Et hunc quidem Latroni iuxta Senecam suum locum dare nec indebitum et utrique profecto gratum credidi.

[1] Ibidem alterius memorie miraculum retulit, siluit nomen eius: scilicet qui poema recens ab ipso qui illud ediderat auditum tam celeriter arripuit, ut mox suum esse contenderet: argumentum satis violentum afferens, quod ipse memoriter id redderet, quod recitator primus et verus auctor carminis nequiret. Preceps quidem fame cupiditas, sed inter raras nature dotes numeranda vis memorie.

[1] Ab occasu ad orientem verso primus omnium graie gentis Themistocles occurrit; qui inter gravissimas occupationes publicas privatasque cunctorum concivium suorum nomina — et erat Athenis natus — in memoria tenebat. Stupendum negotium, nisi Lucii Scipionis mentio precessisset.

[2] Idem indigno exilio coactus, cum ad Xersen Persarum regem se conferre decrevisset, brevi temporis spatio persicum prius ydioma perdidicit, nequid in primo colloquio peregrinum aures regis offenderet. [3] Itaque minus miror tantis nature preditum muneribus artificiosam memoriam contempsisse; que tum primum in Grecia reperta, apud nos hodie vulgata est; quam cuidam eius artificii perito sibi promittenti respondit malle se obliviscendi artem discere. Visa quidem auditaque omnia memorie herebant, et idcirco non tam novis sarcinis urgere quam turba rerum innumerabilium pregravatum pectus exhonerare cupiebat.

[1] Cineas quoque clarissimam huius excellentie gloriam consecutus est: qui legatus a Pyrrho Romam missus, postero quam urbem ingressus erat die, homo adventitius et alienigena universum senatum propriis nominibus salutavit. Sunt qui "equestrem ordinem", sunt qui "urbanam plebem senatui circumfusam" adiciant. Operosus salutator ac diligens, etsi ob aliud non venisset!

[1] Cirus Persarum rex, etsi maximis exercitibus preesset, omnium tamen militum nomina meminerat. Mithridates vero duarum et viginti, ut notiores historie loquuntur, ut vult Agellius quinque et viginti, ut autem Plinius quinquaginta gentium que sub imperio eius erant diversas linguas noverat, ut et iura cuilibet patrio sermone redderet et in contionibus singularum nationum interpretem non requireret. Que res et illum militibus et hunc populis suis acceptissimum fecit.

[1] Extremum michi nunc, sed nullo precedentium inferius, memorie monstrum referendum est. Tarmadas quidam, ut aiunt, in Grecia, que quis e bibliothecis volumina educeret, in morem legentis memoriter reddebat. Huic vere dici potest supervacuos codices fuisse. Hic profecto non scribebat in animo tantum, sed sculpebat. Tempus est et presentia memorandi.

[1] .... ab adolescentia ad hanc etatem tam multis et domus et patrie laboribus periculisque iactatus est, ut otiosum ferme nullum tempus invenerit. Quo nichil huic de qua loquimur facultati potest esse funestius: vaga enim mens multa complectitur, pauca stringit. [2] Ceterum huic inter varias et innumerabiles ac discerpentes animum curas inexhaustam quandam memoriam militarem insitam animadverti, que me crebro in horrorem compulit cogitantem quanto uberior fuisset, si eam sibi — quod studiosi homines solent — circumvallare ac fulcire quotidiana lectione licuisset. Vidisse semel vel audisse sat est, nunquam obliviscitur; nec res modo meminit, sed verba tempusque et locum ubi quid primum accepit. [3] Sepe totos dies aut longas noctes colloquendo transegimus: audiendi namque cupidior nemo est; post annos vero suborta earundem rerum mentione, siquid forte plus minus ve aut aliter dixissem, submissa voce confestim admonebat hoc me aut illud verbum immutare; mirantique et unde hoc nosset percunctanti non solum tempus quo id ex me audivisset, sed sub cuius ilicis umbraculo, ad cuius undam fluminis, in cuius maris litore, cuius montis in vertice — longinquas enim secum oras circuivi — me singula recognoscente memorabat. [4] Quod iterum et iterum expertus, fateor, ad loquendum illo presente vel cautior certe vel tardior factus sum. Et hec quidem memoria sub armis, at sequens sub amictu religionis inter libros habitat.

[1] Clemens VI, egregius nunc romulei gregis pastor, tam potentis et invicte memorie traditur, ut quicquid vel semel legerit oblivisci etiam si cupiat non possit. Hoc sibi et studiorum nutrix alma Pariseos et orbis universus tribuit. [2] Ego enim, etsi sepe ante pedes eius fuerim, tamen de hac re nichil prefer famam habeo; cui facilius accedo recolens non id sibi noviter tributum, sed ante diu quam hoc fortune culmen ascenderet: in quod evecti, circumstrepentibus adulantium turbis, vere laudis iudicium amiserunt. [3] Illud tamen additur miraculo: hanc tantam sibi memoriam magno quondam capitis ictu — cuius adhuc testis extat ingens supremo vertice cicatrix — provenisse. Memorabilis casus si modo verus; hoc enim habet inter multa clarorum virorum admiratio: viam fabulis aperire solet. [4] Sed si ita est, compensentur hoc tam felici vulnere illorum casus duriores de quibus est apud Plinium: quorum alter ictu lapidis literarum omnium, alter precipiti casu matris et affinium et propinquorum, tertius autem morbo servorum suorum, quartus etiam proprii nominis oblitus est.

[5] Hec sunt exempla memorie, de qua profundius loqui difficile et alterius temporis opus est. Sicut enim nulla copiosior aut ditior est animi suppellex, sic nulla fragilior, nulla fugacior. Hinc et prima omnium senescit — cuius rei non solum Seneca, sed experientia etiam testis est — et plusculum in dies reparatione operis indiget et casibus ac morbis pluribus exposita est, quin et in ipso valitudinis ac iuvente flore, vel curis acribus vel sompno gravi vel perturbatione ridicula, denique levissimis et innumerabilibus ex causis ita repente nonnunquam animum destituit, ut attonitus rerumque omnium ignarus et loci et temporis et non absentium modo sed astantium, postremo suimet, oblivione cecissima confundatur, nisi confestim revolet ipsa que fugerat. Deinceps ad secundam prime virtutis partem transeamus.

[1] Intelligentia in rerum presentium cognitione sita est. Hanc visum est nobis subdistinguere. Est enim quoddam genus hominum percipiendis literis aptissimum, quos usitato nomine ingeniosos appellamus, quamvis in actibus humanis hebetiore sint interdum mentis acie. [2] Alii ex diverso ad res gerendas acutissimi, perceptioni literarum inhabiles habentur; quos quisque vel sagaces vel cautos vel solertes dixerit, puto nec a vero nec a comuni hominum sermone deviaverit. Quibus magna pars convenit eorum que greco vocabulo stratagemmaticon appellant, ubi scilicet in re bellica pro qualitate negotii presens subito capitur consilium. [3] Est autem cum in longinquum tempus consilii effectus extenditur, ubi locum sibi vendicat providentia, que tertia prudentie pars est; per quam non tam presentia quam ex presentium sive preteritorum collatione futura noscuntur. In hiis enim, nisi fallor, omnis prudentia versatur. [4] Has igitur partes exequar hoc ordine, ut agam primo de ingenio, cui eloquentiam adiungam, que magna pars eius est; ubi facetias quoque et illustres verborum iocos dictos ex tempore in unum colligam, quod ille maxime dulcis eloquentie fructus videatur auresque fatigatas mulcens et mestum animum exhilarans et qui, si locum et tempus observaverit, conciliat audientium favorem opinione quadam agilis et iocunde prudentie. [5] Hinc de solertia, que operationes aut verba hominum concernit, expediam. Et licet non ignorem sapientie nomen quiddam maius ac sublimius importare quam quod vel prudentie vel cuiusquam virtutis contineatur angustiis, quia tamen rerum floridiora carpenti pretereunda huius mentio non fuerat nec alibi oportunius poteram, hoc loco sapientie exempla que clariora videbuntur interseram. [6] Post hec providentiam ipsam in propriis finibus locabo: hoc est ut non ex rebus bellicis, sed ex ipsa hominum vita et ex comuni rerum agibilium acervo proferantur exempla. Ubi permixtim et de coniecturis agam. Mox de oraculis de sompniis de ominibus de portentis, quod hec quoque in anteriora prospiciant, quam brevissime perstringam. [7] Novissime stratagemmaticon tractatum partim secundam partim tertiam prudentie vim in armis necessariam representantem adiciam; que copiosa et ampla materia est et necessario in plures particulas secanda, quippe cum de hac una, non tantum apud Graios, sed etiam apud nostros integri sint auctorum libri. [8] Et quia secundum promissionis ordinem de ingenio prius est agendum, prefari libet quecunque fere studiosorum nomina collegi eadem et ingeniosorum esse hominum, sed repetitionem minime necessariam effugiens quorundam hic nomina conquiram quorum non tam studium quam ingenium nobilitatum est. Ad hec non nudi et incompti, sed eloquentia vestiti ingenii exempla presens habebit locus.

[1] Inter ingenia Latinorum, si michi iudicii libertas non eripitur, nescio quem Virgilio pretulerim. In quo si sic intelligar ut animus meus fert, puto quisquis operum eius elegantiam et in singulis verbis lumen aliquod sub nube poetica, ad hec et sententiarum gravidam brevitatem ac divinum stili artificium diligenter introspexerit, fatebitur doctrina posse aliquos excellere, ingenio fortasse neminem. [2] Nam de eloquentia quid aliud dicam nisi quod Macrobius, qui quatuor eloquentie generibus collectis, de quibus mox agam, cum ununquodque genus suo separatim tribueret auctori, uni Virgilio simul omnia dare non timuit? Ceterum hec tam illustris eloquentia atque hec, ut ait Seneca, divina facultas "ingenii oratione soluta" Virgilium destituit. Quid enim posset in carminibus nullum nescire arbitror qui vel semel Castalio de fonte gustaverit.

[1] Sed quod ad summam spectat eloquentiam, consensus Latinorum omnium Marco Tullio, Grecorum vero Demostheni palmam defert. Ego autem dilato parumper Demosthene, donec gratius inter suos collocetur, de Cicerone prius dicam. Quem latini eloquii principem sine dubitatione philosophis oratoribus historicis et poetis concorditer visum est; quod ipsum et catholici tractatores asserunt et vulgo iam ita esse persuasum est. [2] Verum ne, ut idem ipse Tullius ait in quodam loco, «utar in re certa testibus non necessariis», singulorum testimoniis pretermissis ad ipsius eloquentie vim paucorum sed illustrium et notissimorum effectuum commemoratione demonstrandam propero. [3] Hec est quidem illa que ferocissimis septum armis nichilque non ausurum Catilinam inermis exterruit et de incendio urbis ac civium sanguine cogitantem trusit in exilium; que menia romana, que theatra, que templa, que arcem Capitolii, que bonorum lares, que totum denique corpus imperii miserrime impendentique iam preripuit ruine. [4] Quo merito «primus omnium» ut testatur Plinius, «parens patrie appellatus, primus in toga triumphum lingueque lauream meruit, facundie literarumque latinarum parens, omnium triumphorum lauream adeptus maiorem,» ut idem ait, «quanto plus est ingenii romani terminos in tantum promovisse quam imperii». Addit etiam Cesarem dictatorem, ipsius quondam Ciceronis hostem, de eo talia scripsisse, ex testis inimicitia testimonio fidem querens. [5] Hec, inquam, est illa facundia que Verrem audacem hominem scelestumque criminibus suis oppressit, que A. Licinium Archiam, preceptorem quondam suum, in civitate retinuit et de tenui semente uberrimam messem egenti reddidit colono, que contentiones agrarias frumentariasque discussit, que Roscio scenici tumultus reo impunitatem quesivit, que innumerabilibus sepe periclitantibus de salute capitis veniam impetravit. Hec eadem que Deiotaro Galatie regi, que Quinto Ligario, capitaliter accusatis, sub hoste potentissimo iudicium agente vitam servavit gratiamque restituit. [6] Et quam pauca de quam multis enumero! breviter eloquar: corda hominum in manibus habuit, regnum inter audientes exercuit, quicquid usquam eloquii per Latinorum fluit alveos ex hoc fonte processit. [7] Ut tamen Virgilius oratione prosaica, sic iste, ut est apud eundem Senecam, in carminibus defecit. Duoque romane eloquentie parentes hanc gloriam ita partiti sunt, ut uterque suis finibus contentus aliena non invaderet: hic lingua gloriosus, hic calamo, sed quem a poeticis abstineret. [8] Sed o pietas! eloquium illud tam multis salutiferum auctori suo pestilens ac funestum fuit. Nempe cum adversus efferatam libidinem Marci Antonii triumviri plurima liberius dixisset scriptisque mandasset, iussu eius occisus est, trunca qua scripserat manu et capite quo illa dictaverat amputato. Quod cum in rostra reportatum esset, ad illud intuendum non minorem concursum populi lacrimantis fuisse legimus "quam ad audiendum" esse consueverat. [9] Hec oratoris mors, at Philippica ipsa non moritur — id enim est libri nomen —, sed eternum victura gravissimisque vulneribus repercutiens Antonium et famam eius interimit et mortem Ciceronis ulciscitur.

[10] Cum hoc Cicerone Calvus orator "de eloquentie principatu" longevum, sed, ut Seneca testatur, "iniquissimum habuit" certamen. [11] Locus admonet ut ipsa Macrobii verba subiungam, nequid in hac re peregrinarum opinionum lectorem lateat. «Quatuor sunt» inquit, «eloquentie genera: copiosum et torrens, in quo Cicero dominatur, breve et circumsectum, in quo Salustius regnat, siccum et aridum, quod Frontoni ascribimus, pingue et floridum, in quo Plinius Secundus quondam et nunc nullo veterum inferior noster Symmachus luxuriatur. Hec omnia apud unum Virgilium invenies». Hec ille. [12] Ad quod firmandum probationes ex ipsis Virgilii verbis elicuit; quas, quoniam longum est, in Saturnalibus quisquis inquisitionis laborem non recusabit inveniet. [13] Sane quod de eloquentia Salustii dicitur, ita temperandum est ut ad historie tantum referatur. In quibus suo quodam prerupto acrique et plane masculo stilo utitur. In ceteris enim — quod de Virgilio iam et Cicerone diximus — sua sibi non respondit eloquentia: ut enim est apud eundem Senecam, «orationes Salustii in honorem historiarum leguntur». [14] Et hec quidem hactenus. Quibus si assentiri libet, in unaquaque arce quadripartite eloquentie designatos presides habemus, et, quod vix ceteri in singulis, Virgilium simul in omnibus gloriantem. Hanc vero distinctionem, etsi colore non careat, apud alium non inveni, quoniam in unum Ciceronem publicus favor inclinat.

[1] Scire autem velim qui sex simul eloquentie principes constituunt, quem Iulio Cesari locum dabunt, cuius «eloquentia militaris» ut est apud Suetonium, «aut equavit prestantissimorum gloriam aut excessit». [2] Accusator Dolabelle, plusquam militaris summi oratoris officium implevit. In qua quidem «accusatione 'extorqueri' sibi causam optimam Lucii Cotte patrocinio» questus est; quo verbo «vim facundie proprie expressit», ut Valerio videtur: et nimirum verbum 'extorquere' hanc vim habet ut reus ille non ex facili et ad utrumlibet se habente, sed ex arctissimo quidem indissolubilique laqueo, ubi cesareo eloquio vinctus erat, prereptus videretur. «Post quam accusationem» ut Suetonius idem ait, «hauddubie principibus patronis adnumeratus est». [3] Huic Marcus Tullius — et quod magis miraberis, ad Brutum scribens — clarissimum eloquentie testimonium perhibuit, negans «se videre cui Cesar cedere debeat», adiungensque «eum elegantem, splendidam quoque atque magnificam et generosam quodammodo rationem dicendi tenere. [4] Et ad Cornelium Nepotem de eodem scribens: 'Quem' inquit, 'oratorum huic antepones eorum qui nichil aliud egerunt? quis sententiis aut acutior aut crebrior? quis verbis aut elegantior aut gravior?'» «Pronuntiasse dicitur» ut Suetonius refers, «voce acuta, ardenti motu gestuque, non sine venustate». [5] Huius est illud preceptum omnibus qui eloquentie student memorabile, in primo libro eius de analogia positum: ut scilicet infrequens «atque insolens verbum tanquam scopulum fugiamus». [6] Enumerare possem quibus preliis oratio eius ita militum animos inflammaverit, ut periculi omnia immemores, leti etiam et exultantes in ferrum ruerent, quas ingentis exercitus seditiones voce compresserit, quot armatorum milia solus et inermis oratione terruerit usqueadeo, ut ad nutum perorantis inventi sint et qui colla porrigerent et qui ferirent, qui gemeret nemo, nisi et narratio longior et aliis locis oportunior foret.

[1] Qua in sede preterea Titum Livium locabunt? cuius eloquentie fama de ultimis mundi regionibus admirantes claros viros Romam usque perduxit. Quod et Plinius scribit et post illum Ieronimus in principio Geneseos, nequis ignorare valeat, testatus est. [2] Quanta fuit operis excellentia, ut per tantum maris ac terrarum spatium, ad urbem orbis dominam et domitis nationibus imperantem, non urgente negotio, non ob ipsius visende desiderium, in etate presertim Cesaris Augusti, sed ob unum duntaxat eius incolam audiendum concursus ingeniosorum fieret?

[1] Cesaris Augusti ingenium tam promptum invenio ut versus ex tempore factos cum inter amicos referret interrogaretque cuius poete versus extimarent, «nichil aliud responderetur quam cuiuscunque forent esse optimos». [2] Sed quod ad hunc actum pertinet puto nullum equari posse Nasoni poete, qui — ut est apud Senecam — hoc seculum amatoriis non artibus tantum sed sententiis implevit. De exundanti quidem facultate carminum Ovidius ipse gloriatur, nec mendaciter. Sed ad Augusti eloquentiam revertor. [3] Non laboro inter eloquentie principes ipsum collocare, nisi quantum ad iocos et facetias, in quibus primum tenebit locum; sed subripere fame eius nolo, quod clari sibi tribuunt scriptores: "pronuntiavit dulci et proprio quodam oris sono", eleganti ac sobria usus eloquentia, sententias ineptas fugiens, precipueque verborum inusitatorum, ut verbo ipsius utar, "fetores" horruit. [4] Unum in loquendo studium: intelligi et quam clarissime conceptum mentis exprimere. Hinc et prepositionibus et coniunctionibus abundare, quibus incomptior sed plane luminosior resultat oratio et intellectus rerum expeditior. [5] Ignota sectantes "sprevit" irrisitque; et castigavit in suis hunc morem, insaniam vocans ea loqui vel scribere que admirationis plus quam intelligentie illatura sint animis audientium. Inheserat sibi quidem, ut arbitror, paternum preceptum, quod proxime cum de Iulio Cesare loquerer inserui.

[1] Asinius Pollio pretermittendus non videtur, quem, ut appareat suum cuique iudicium fore, medium inter duos eloquentissimos Latinorum, Marcum Tullium et Titum Livium, Seneca constituit. Ita non spernendus auctor neminem de premissis sex preter Tullium enumerans, tres esse vult eloquentie principes, quos in epystola quadam videtur omnibus preferre, secundum faciens Pollionem, cuius orationem ciceroniane dissimilem et, ut verbis eius utar, "salebrosam et exilientem" dicit "et ubi minime expectes relicturam". [2] Huius etsi nulla quidem eloquentie monimenta in manus meas venerint adhuc, quia tamen nomen ipsum per se celebre ac pervulgatum erat, non fuit michi de eloquentia scribenti silentio obruendum, presertim ubi inferiores nominaveram. Igitur iuxta Cesarem Augustum, cuius floruit temporibus, collocare eum placuit, hoc adiecto, quod nomen eius, preter multos laudatores, mantuanis etiam musis honestatum est. Sed aliquantisper retro redeundum est.

[1] Excellentem et egregiam Lucii Crassi facundiam si aliunde nesciremus, hinc liceret intelligere, quod in libris De oratore Marcus Cicero mortem eius magnificentissime deplorans, "omnes" illum "semper" eloquentia, paucis vero ante obitum diebus se se etiam vicisse commemorat; certatim quoque se cum eloquentie studiosis ad eum locum quem novissime pedibus ille calcaverat post ipsius mortem rediisse, captis dulcedine ac recordatione sermonis quem ex eo nuper audierant et velut iterum audituris. [2] Addit etiam id uni Crasso singulariter contigisse ut quotiens peroraret, totiens solito altius ac sine exemplo locutus videretur. Enimvero quia fama huius aliquanto apud vulgus ignotior est, non alienum extimavi duo testimonia afferre illius cui de hac re pre cunctis habenda fides est. [3] Apud Ciceronem ita scriptum video: «Crasso dicente nemo tam arrogans qui similiter se unquam dicturum esse confideret». Et iterum: «Omnibus auditis oratoribus sine ulla dubitatione sic statuo et iudico, neminem omnium tot et tanta quanta sint in Crasso habuisse ornamenta dicendi».

[1] Idem Marco Antonio testis adest. Siquidem vero cum in quodam loco de hoc deque superiore simul loquens dixerit «fuisse utrunque cum studio et ingenio et doctrina prestantem omnibus tum in suo genere perfectum, ut neque in Antonio deesset ornatus orationis neque in Crasso redundaret», alio tamen loco "omnium quos" ipse "audivisset eloquentissimum" ait "Antonium", quasi de industria dubium relinquens quo tantarum laudum stateram potissimum inclinaret. [2] Sed fama huius vulgatior videtur, cui multum addidit novissimus dies vite. In illa enim tempestate mariana ubi nullus misericordie portus erat, iussi scelerum ministri Antonium occidere cum ad conspectum hominis venissent, oratione eius attoniti coruscantes iam mucrones recondebant — divina vis eloquii impiis iussionibus addicti! —, et sanguine optimorum civium stillantes carnifices nichilque preter sanguinem sitientes infecta cede, rediissent, nisi unus e numero sicariorum qui serius venerat, verborum non gustata dulcedine, irruens in Antonium mandatum nefarium adimplesset. [3] Huius est ille ad persuadendum efficax actus oratorius cuius in Oratore suo meminit Cicero. Cum enim Manium Aquilium, qui consul fuerat et dux apud senatum et populum clarus, omni tandem honore spoliatum et ad extrema fortune precipitatum senem in capitali causa defenderet, in medio orationis ardore deformem squalentemque reum sustulit, putremque eius discindens tunicam ac generosi quondam tunc miserandi pectoris cicatrices iudicibus ostentans, simulque ad Gaium Marium, qui inter astantes erat, versus et ut college dudum sui misereretur multis cum lacrimis obtestans, misericordiam omnium concitavit.

[1] Admirandum lectori potius quam imitandum subicitur exemplum. Gaius Gracchus ex familia eloquenti ac seditiosa genitus, in utroque maiorum suorum vestigiis inhesit, sed quoniam unius fidem tantum locus exigit, is eloquentie acriter operam dedit. Adeo tamen homo vehemens permovebatur, tantoque impetu rapiebatur in dicendo, ut varietatem vocis, que de rebus oratori summe necessariis una est, examinare non posset. [2] Quod in se vitium animadvertens, servum musice modulationis expertum in loco contionibus propinquo clam habere solitus erat, qui "eburneolam fistulam" celeriter inflaret, qua eum aut lentius agentem accenderet aut nimis accensum, velut receptui canens, ab immoderato contentionis ardore mitigaret. [3] Non mediocris sane diligentia iuvenis hominis et avitum subcrescentis eloquium; tamen quia de Cicerone locus hic sumitur, oratoribus in quorum manus ista venerint — si modo quisquam tangere dignabitur — quod apud eundem auctorem non longe post hoc exemplum scriptum est pro consilio dabo: ut "fistulatorem domi" relinquentes, "sensum" docte "consuetudinis" ad loquendum secum "deferant". Nunc ad vetustissimum grece facundie monimentum venio.

[1] Homerus apud Grecos solium possidet ingenii: cuius sententie non ego sed Plinius auctor est, uberiorem sibi hanc latioremque gloriam non limitatis finibus assignans. Constat in gemino ipsius opere philosophie magnas partes multo melius multoque gravius quam ab ipsis philosophie professoribus absolvi. [2] Certe Macrobius hunc "omnis divine inventionis fontem originemque" pronuntiat; et merito: quamvis enim corpore cecus fuisse memoretur, fuit tamen animo tam perspicaci tamque luminoso, ut Tullius in Tusculano suo de illo scribens diceret: «Picturam eius, non poesim videmus. Que regio, que ora, qui locus Grecie, que species forme, que pugna, que acies, quod remigium, qui motus hominum, qui ferarum non ita expictus est, ut que ipse non viderit nos ut videremus effecerit?» [3] Quid de eloquentia disputem, cum in sepe memoratis Saturnalium libris ingens et inextricata lis sit inter nostrum poetam ac graium, dum milibus argumentorum modo hic modo ille superior ostenditur, modo tam pares ut lectorem iudicii dubium relinquant? Quam dubietatem eleganter expressit Satyricus hiis versibus:

[1] Atque ut unus locus duos olim impacatos iungat adversarios, supremam eloquii arcem inter oratores graios — quod nullus ambigit — possidet Demosthenes, proximam tenere videtur Eschines. Horum est contentio illa famosissima que universam fere Greciam audiendi quondam desiderio suspendit. [2] Quod autem speciosius spectaculum incidisse poterat quam in eloquentissima natione duos omnium etatum excellentissimos oratores, super rebus altissimis notorio et capitali odio dissidentes, de salute et gloria certaturos in unum diu ante condictum tempus ac locum convenisse? Potius mirer si non remotiores etiam populos rumor exciverit. [3] In ea quidem accusatione Demosthenes rei partes gessit. Itaque victus tandem accusator Eschines et ob eam rem patria profugus, cum quodam tempore Rhodiorum precibus apud quos exulabat, suam primo, mox orationem Demosthenis audiente populo accuratissime perlegisset, illis utriusque vim stupentibus, sed plusculum Demosthenis: 'O si illum' inquit Eschines, 'perorantem "audissetis"!' "Ingens", ut ait Plinius, "testis inimici"! [4] Meo quidem iudicio vel ob hoc unum verus mirator eloquentie, qui professionis sue potius quam alieni memor odii, quod laudandum erat etiam in hoste predicaret, presertim cum dissimulari tacerique posset. [5] Constat enim quosdam in scribendo graves parum vehementes in loquendo, quosdam ex diverso qui omne scribendi studium autoritate frontis motuque corporis eleganti claraque et pro qualitate rerum volubili pronuntiatione transcendant; quo nichil in oratore potentius norunt qui artis oratorie precepta didicerunt. Illorum gloriam minuit presentia, horum auget; illos legi prestat, hos audiri. Horum igitur in numero posuit ille Demosthenem.

[1] Eloquentia Platonis ante etiam quam loqui posset eminuit, dum infantulum in cunabulis consopitum innoxio contactu circumlabentes apes mellificaverunt in labellis eius. Clarum melliflui leporis omen! nec fefellit. Non puto de hac re fide digniorem Tullio testem expectari, qui multis locis ita miratur Platonis eloquentiam, ut se se imparem quodammodo fateatur. [2] Verum intra modestum philosophici sermonis morem se continuit Plato: terminos suos nichilo felicius excessit quam de Virgilio Salustioque et ipso etiam Cicerone dictum est. 'Quis' inquies, 'huius est testis?' Idem qui ceterorum. Seneca in Declamationibus sic ait: «Eloquentissimi viri Platonis oratio que pro Socrate scripta est nec patrono nec reo digna est». [3] Demosthenes vero, cuius proxime mentionem habui, orator eximius, philosophus minor. Ut si forte quid inter hos duos intersit interroger, recte michi videar responsurus in altero plus inesse oratorii fervoris, in altero plus philosophice gravitatis. [4] Nec aliud sensisse michi videtur Cicero ubi ait: «Id quidem nemini Grecorum video contigisse, ut idem utroque in genere laboraret sequereturque et illud forense dicendi et hoc quietum disputandi genus». Et mox dictum exemplis muniens subsecutus est: «Equidem et Platonem existimo, si genus forense dicendi tractare voluisset, gravissime et copiosissime potuisse dicere, et Demosthenen, si illa que a Platone didicerat tenuisset et pronuntiare voluisset, ornate splendideque facere potuisse». [5] Animadvertis, lector, sententiam ciceroniana urbanitate conditam: pronuntiaturus de duobus summis viris quid sentiret, ita quemlibet suis finibus angustat ut in eis proferendis neutri ingenium, sed alteri voluntatem solam censeat, alteri diligentiam defuisse. [6] Asperius Seneca, ut hispanus homo, sed, nisi fallor, verius, qui eodem loco quo Platonis et eorum trium quos paulo ante nominavi necnon et quorundam aliorum eloquentiam imperfectam ostendit, rationem imperfectionis afferens: «Magna» inquit, «et varia res est eloquentia, neque adhuc ulli se sic indulsit ut tota contingeret; satis felix est qui in aliqua parte eius receptus est». Sic est hauddubie. [7] Idque ego consulto statuisse naturam arbitror, nequis videlicet mortalium sibi arroget velut in omnibus excellens. Nam si sepe iustissime totius humani generis ignorantiam accusamus, quid de singulis hominibus extimandum est?

[1] Multi tradunt auctores, sed eorum quos ego quidem legi Marcus Tullius antiquior, Hegesiam quendam cyrenaicum fuisse tam penetrabilis ac prepotentis eloquii, ut illo vite huius exponente simul et deplorante miserias plurimi audientium vitam sponte relinquerent. Mirum prorsus et inauditum ac natura ipsa valentius orationis genus, quod et vite odium et desiderium mortis ingereret. [2] Itaque tanquam publici status expugnatricem linguam Ptholomeus rex, vite suorum consulens, indicto silentio coercuit ac scolas clausit; calamum non excussit. Librum ergo reliquit, in quo enumeratis hominum calamitatibus ita diffinit: nulli "omnino" mortalium ut "vivat expedire".

[1] Ibidem refert inventum qui lecto Hecatonis libro, nulla vel animi vel corporis interveniente molestia, sola stili efficacia, se se in undas maris ex muro precipitem daret libensque moreretur; et testem affert Callimachum poetam, qui sic perempti tumulo titulum inscripsit genus et causam mortis continentem. Et hec quidem minus vulgata sunt;

[1] at trium simul qui sequuntur eloquentia apud Grecos nostrosque celebrata est, quamvis et secta et oratione qualitate distantium. Carneades achademicus, Dyogenes stoicus, Critolaus perypateticus ab Athenis legati Romam missi sunt. Hii et legationem in senatu vetusto more per interpretem peregerunt, petentes mulcte remissionem, «quam propter Oropi vastationem» senatus populusque romanus populo atheniensi indixerat; que quidem mulcta, ut est in Saturnalibus, «fuerat talentum fere quingentorum». [2] Et preterea per "celeberrima urbis loca" maximo populi concursu "ostentande" eloquentie "gratia" separatim quisque disseruit; traditumque est memorie Carneadis impetuosam ac torrentem, Dyogenis prudentem et rotundam, Critolai circumspectam et suavem eloquentiam fuisse.

[1] Iandudum de Aristotile dubius sum errori ne publico taciturnus obsequar furentique cedam vulgo an verum potius e latebris in apertum eruam. De huius quidem ingenio nulla lis movetur, de eloquentia apud multos ambigitur. [2] Constat autem hunc virum iam doctrine nomine clarissimum, animadversa Ysocratis oratoris gloria permotum, ad eloquentie studium vertisse animum. Quod cum in multis locis, tum in Oratore Ciceronis habetur expressius hiis verbis: [3] «Aristotiles, cum florere Ysocratem nobilitate discipulorum videret, quod ipse suas disputationes a causis forensibus et civilibus ad inanem sermonis elegantiam transtulisset, immutavit repente totam formam prope discipline sue». [4] Et post pauca: «Itaque ornavit et illustravit doctrinam illam omnem rerumque cognitionem cum orationis exercitatione coniunxit. Nec vero hoc fugit sapientissimum regem Philippum, qui hunc Alexandro filio doctorem accierit, hunc scilicet a quo et sciendi precepta per iperet et eloquendi». Hinc est ut preter tripartite philosophie multiplices tractatus, rethoricorum quoque libros scriberet. Quales hinc collige, quod Cicero ipse in Rethorice sue libris non dissimulat illum huic arti plurima adiumenta atque ornamenta subministrasse. [5] In eisdemque libris de eodem loquens: «Veteres» inquit, «scriptores artis a principe illo atque inventore Lysia unum in locum conduxit Aristotiles et nominatim cuiusque precepta magna conquisita cura perspicue conscripsit atque enodata diligenter exposuit; ac tantum inventoribus ipsis suavitate et brevitate dicendi prestitit, ut nemo illorum precepta ex ipsorum libris cognoscat, sed omnes qui quod illi precipiant velint intelligere, ad hunc quasi ad multo commodiorem explicatorem revertantur». [6] Hec Cicero. Ego autem curiosior sum quam necesse est: moveor tamen quia, cum prescriptis aliisque claris et crebris testimoniis Aristotilem non minus eloquentia quam scientia copiosum legam, in libris tamen eius qui ad nos venerunt scientie certa fides, eloquentie vestigium nullum est. Unde grandis michi stupor oboritur. [7] Illos mentiri constat elingues simul ac procaces, qui quoniam Aristotili suo, quem semper in ore habent, similes esse nulla modo possunt, illum sibi similem nituntur efficere, dicentes eum, ut qui altissimis rebus intenderet, omnis eloquentie contemptorem, quasi in altis rebus nulla verborum claritas possit habitare, cum contra sublimem potius scientiam altus deceat stilus, verissimumque sit quod a Cicerone dictum est. «Cum» inquit, «de rebus grandibus dicas, ipse res verba rapiunt. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio». [8] Sed hii quidem dum inertie proprie excusationes querunt, duci suo par crimen obiciunt. Quam vere tamen ex premissis apparuit. Dicerem huic monstro subesse causam posse, quod ex greca in latinam linguam servatis ornamentis eloquentie transiri non posset, nisi aliquot Platonis libelli ex illa in hanc linguam translati suspicari tale aliquid non sinerent. [9] Sepe igitur de hac re cogitanti nil aliud occurrit quam aristotelicos libros transferentium vel pigritiam certe vel invidiam vel inscitiam, denique, quocunque voces nomine, vitium fuisse. Cuius tam late contagia fluxerunt ut iam spes remedii nulla sit.

[1] Etsi nichil amplius dixero, licet ex premissis Ysocratis eloquentiam contemplari. Quantum enim fuit tantum philosophum et proposito tam tenaciter inherentem ab incepto divertere et ad peregrini studii amorem desideriumque transducere! presertim cum Aristotilis consuetudinem exprimens Chalcidius dicat hunc virum «suo quodam more, pleni perfectique dogmatis electo quod visum est, ceterorum fastidiosa incuria negligentem». Quamvis enim quem primum fuerat studiose imitatus, eidem postmodum enixe adversatus sit, profecto tamen non sine magna quadam vi movendus fuit Aristotiles.

[1] Thucydides scriptor historiarum populo atheniensi prefuit, ut memorant. Tandem ab eisdem patria pulsus, forte ad exilii solamen tragedie operam dedit; que cum ad aures civium suorum venisset, publico consensu revocarunt eum ab exilio, "cuius" imperium neglexerant eius, ut ait Plinius, "eloquentiam mirati".

[1] Hoc velut medio ad externe militaris eloquentie mentionem ventum est. Cuius primas partes Pisistratus obtinet, quem nulla re alia civibus suis oportunum, sed rara quadam eloquentia florentem ob hoc solum Atheniensibus imperitasse patientibus atque ultro ei deferentibus imperium constat: gens sapientissima et eloquentissima usqueadeo unius hominis eloquentiam suspexit, ut se suaque omnia, precipueque libertatem, qua nichil carius habebant, ei uni postponerent. [2] Quod ne magis oblivione quam iudicio factum extimetur, non defuit instantissimus et gravissimus hortator: siquidem pro libertate contra Pisistratum Solon stetit; nec armis sed verbis certabatur; tamen Pisistrati eloquentie succubuit libertas cum Solone ipso, qui sub iugum trahebatur populo plaudente. [3] Fuit autem Pisistratus et doctrina et ingenio clarus, ut «qui primus Homeri libros confusos antea», sicut Cicero testatur, «sic disposuisse dicitur ut nunc habemus».

[1] Huius et tyrannidis et eloquentie successor Pericles dicendo tam similis fuit, ut qui hunc audiret, illum audire se crederet, si modo unquam audivisset. Hoc tamen iste valentior, quod alter eloquentiam armis adiuverat, huic sola lingua suffecit ad imperium. [2] Quod et diuturnum gessit et magnificum: quadraginta enim annos rempublicam tenuit; eodemque tempore et urbanis rebus prefuit et bellicis, inermis ipse, sed tam armata fultus eloquentia ut, cum adversus omnium salutem diceret, cum delectatione tamen ab omnibus audiretur: adversa enim rebus erat species verborum, et populo nocens populariter loqui videbatur; neque solum vulgus dulcedine captum deludebat, sed provectos etiam et ingeniosos viros obtrectantes in reliquis ad confessionem eloquentie coegit. [3] Siquidem et "veteres comici", ut Cicero ait, «cum illi maledicerent — quod tunc Athenis fieri licebat —, leporem» tamen melle dulciorem in labris eius «habitasse dixerunt, tantamque in eo vim fuisse ut in eorum mentibus qui illum audissent quasi aculeos quosdam relinqueret».

[1] Antipater sidonius quidam tam exercitati ingenii fuisse traditur, ut versus exametros aliosque diversorum generum ex improviso copiose diceret. Quocunque animum linguamque vertisset nichil operosius illi quam sermo vulgaris aliis solet et numeri aderant et carmina resonabant.

[2] Fecisse feruntur idem ex modernis quidam, sed tam pueriliter tamque ridicule, ut iudice me nec nomen nec locum inter illustria mereantur.

[3] Deinceps parumper frena stilo laxentur, ut, non tam preterito defessa quam venturo se preparans labori, in aliquod vicinum gratumque diversorium deflectat oratio.

[1] Pars eloquentie lenior in manibus est. Ut enim in cogitationibus inque actibus humanis, sic in verbis quoque seriis contracta fatigatio iocorum vicissitudine mitigatur. Quod genus vel facetias appellare possumus vel sales, quod sermonibus nostris sapidissimum condimentum prebeant, vel, ut est apud Ciceronem, "apothemata". [2] Est tamen ubi mordacius luditur, non quidem aperta contumelia, sed latenti et tacita, cui apud Grecos scomma nomen, apud nos proprium vocabulum non est, nisi forte dicamus cum Macrobio «morsum figuratum, fraude vel urbanitate tectum». Cui quando lepos admixtus est, ungit, ut aiunt, ac pungit: mulcet enim exterius, introrsus admissum vulnerat. [3] Hinc videmus interdum "ridentibus" qui "assunt", ipsum ad quem iactati scommatis sensus penetraverit irasci; potest quidem nuda sine figuris exprobratio tam propriis tamque sonantibus ac brevibus verbis proferri, ut etsi nichil preter vulnus agat, ipsa tamen prompte vibrati sermonis acies, sicut ei in quem contorta fuerit dolorem, sic ceteris nescio quid acerbe voluptatis afferat nichil preter verba curantibus.

[4] De singulis antequam ad alia divertar attingam; sed de hiis primum quibus austeritas minor inest. [5] Et licet eloquentie, cuius mentio precessit, ars pulcerrima sit unaque de septem liberalibus, huius tamen partis aut ars omnino nulla est aut, siqua est, a Cicerone traditur in eo libro qui inscribitur Orator. [6] Illic tamen, ut ipsum libri nomen indicat, oratorem instruit et ad contionandum acuit; nos autem hoc loco de vita comuni et de quotidianis hominum sermunculis exempla decerpimus. Illud quidem per omnes orationis, ut ita dicam, artus eque conspersum est, hoc per se stat limitatum suis finibus angustis sane atque, ut ipse vocat, «peracutum et breve. Illa a veteribus cavillatio, hec dicacitas nominata est». Sed vocabula permiscemus atque confundimus. [7] Sane de hiis rebus apud Grecos libri scripti sunt in quibus ridiculorum artem sive rationem pollicentur; titulus librorum spem discendi faciet; perlege, invenies, ut est apud ipsum quem sepe nomino Ciceronem, «ridicula et falsa multa Grecorum, ut nichil in eis nisi ipsa insulsitas rideatur». [8] Quanto melius Cato ille Censorius, qui non artem que non erat pollicetur, sed ipsos iocos ac facetias tam socraticorum, qui in hac re nomen habent apud Grecos sicut apud nos Plautus, quam ceterorum studiose recollegit! [9] Cuius hoc loco studium imitari disposui, non artem daturus, sed hec legentibus — si modo quisquam tam otiosus unquam erit qui hec in manus accipiet — non parvam indaginis molestiam prerepturus. [10] Que enim, queso, ars dicenda est rei repentine inopinate improvise et ex tempore iaculande? Est enim rerum huiuscemodi precipua in respondente laus, cui non longe consultationis spatium datur: ad manum habeat oportet que in lacessentem sine cunctatione retorqueat. [11] Qualia sunt multa eorum que sequuntur. Quale est — ne exemplum presens dicto desit — illud Publii Sulpitii, qui cum adversus Gaium Philippum, turbulentum hominem et publice dignitatis usurpatorem, senatus causam animosus defenderet, interrogatus ab illo quid latraret subito respondit: 'Quia furem video'. Quid brevius, quid ve libratius meditatio longior obtulisset? Solet enim canis latrare conspecto fure. [12] Aut quale est illud quod nostri temporis adolescens decrepito cuidam respondit; cum enim ille ludens insultaret quod adhuc eo promptius in equum ascenderet: «Nimirum» inquit, «septuaginta annis antequam ego nascerer artem hanc exercuisti». [13] Innumerabilia sunt generis huius, in quibus artem ponere, cum ne cogitationi quidem locus sit, artificiosioris fuerit fortassis ingenii; mei quidem presentis propositi, ut dixi, non est artem, ne dicam suffodere, sed tradere etiam ubi in promptu est: feror enim alio. Et quoniam pro evidentia dicendorum non alienum fuerit hactenus prefari, ceptum deinceps prosequar.

[1] Cesar Augustus, ut est in Saturnalibus, in huiusmodi dicacitate non est quoquam minor, et fortasse nec Tullio: «affectavit enim iocos, salvo tamen maiestatis pudorisque respectu». De quibus aliqua delegi; similiter et de ceteris, arbitrio meo, non ut de iocis librum texere Titonis exemplo dici possim, sed ut inter tot seria et gravia respirandi locum fatigatus lector inveniat in hiis que apud maiores nova, apud nos magna ex parte in quotidiani sermonis consuetudinem abierunt.

[2] Igitur Augustus ab adolescentia iocatus est. Vatinius podagre morbum — qui fere omnium mos est — dissimulare nitebatur, dicens se iam mille passus per diem ambulare. Dixit hoc ille forsitan post hiemale solstitium; hinc irridendi materiam Cesar arripuit et: 'Minus' inquit, 'miri est; longiusculi enim dies incipiunt'.

[3] Cuidam libellum sibi timidius offerenti et ob multam presentie sue reverentiam nunc porrigenti dexteram, nunc identidem retrahenti: '"Putas" ne' ait, '"assem elephanto dare? "' Urbanus principis iocus et tam humane conditionis memoris quam, quod maior principum pars vellet, oblivisci alium nolentis.

[4] Nomenclator illi fuit quem obliviosum et officio suo imparem graviter ferebat. Egressuro igitur et Augustum nunquid in foro agi vellet percunctanti: 'Commendatorias' ait 'literas tecum perfer; notum enim ibi nullum habes'.

[5] Orator quidem clarus sed gibbo prominenti deformatus Galba — de quo Lollii vulgatissimus iocus erat: '"ingenium Galbe male habitare"' — is, inquam, coram Cesare causam agens et velut eloquio gloriabundus sepe iterans: '"Corrige in me siquid" corrigendum videris, Auguste', hoc ab eo tandem responsum habuit: '"Ego te", Galba, "monere possum, corrigere" autem nullo modo'.

[6] Purpuram emi preceperat; non respondebat animo suo color; venditor vitium excusabat: 'Et attolle' dicebat, 'purpuram, Cesar, ac sursum oculos intende'. Cui Cesar: 'Ergo ne ut populo romano bene vestitus videar "in solario" ambulem oportet?'

[7] Solebat ad cenam invitatus non negare, quo se civibus suis convictu non superbo quam familiarissimum faceret. A pauperrima et tenuissima cuiusdam cena rediens, hospiti verbis illum prosequenti hoc unum ad aurem iocoso murmure respondit: '"Tam familiarem me tibi non putabam"'.

[8] Cum extrui forum precepisset et consummationis avidus architecti nimiam tarditatem invisam haberet, eodemque tempore et a Cassio Severo accusati plurimi absolverentur ac velut ab inquieti et calumpniosi hominis laqueis equitate iudicum expedirentur: 'Utinam' inquit Augustus, '"forum meum accusaret Cassius!"'

[9] Poscebat a Cesare congiarium Pacuvius Taurus; quoque melius persuaderet, vulgatum iam apud omnes affirmabat magnam "pecuniam sibi ab illo datam". Respondit Cesar: '"Sed tu noli credere"'.

[10] Alteri cuidam, cum ab officio remotus esset, similia flagitanti atque addenti non se cupiditate ad id petendum induci, sed pudoris proprii respectu et ut sine noxa prefecturam equitum sponte dimisisse, insuper et liberalitate cesarea dignus putaretur, sic illusit: '"Tu te accepisse" palam dicito, "ego me dedisse non negabo"'.

[11] Quidam romanus eques diem functus erat; post cuius mortem es alienum ingens, quod usque sub extremum occultaverat, emersit; re comperta miratus Cesar: 'Ite' ait, 'et cubicularem eius culcitram michi comparate'. Obstupentibus mandatum rationem adiecit: 'Sompnos' inquit, 'alliciet culcitra, in qua ille tantis debitorum molibus oppressus sompnum capere poterat'.

[12] Mos antiquis erat in agris suis sepeliri. Vectius quidam agrum excolens illic invento sepulcro patris non pepercit, sed aratrum superinduxit. Qua in re ita lusit Augustus: '"Hoc est"' inquit, '"vere" sepulcrum "patris colere"'.

[13] Filia eius Iulia festinatos canos egre ferens clam vellere consueverat. Supervenit ornatricibus operi inhiantibus improvisus Cesar et vulsos capillos in illarum gremio notavit, sic tamen oculos avertit ut nec vidisse videretur. Et tunc equidem nichil de hac re; post tempus sciens in sermonem senectutis incidit et filiam sciscitatus est utrum suo tempore canos an nullas habere comas mallet; atque illi sine hesitatione respondenti et canitiem calvitio preferenti sic insultavit: 'Cur igitur hee ante tempus te decalvant?'

[14] Audita fama Herodis Iudeorum regis, quod infantes citra bimatum omnes in Syria natos, inter quos et proprium filium, mandasset occidi: 'Melius est' inquit, "Herodis porcum esse quam filium"', alludens mori hebraico: sic enim carnibus suillis sicut humanis abstinent.

[15] Tragediam scribere adortus erat, cuius mentionem inter studia eius feci. Tragedie nomen erat Aiax. Eam sive iam scriptam "quod displicuisset", ut Macrobius refert, sive inceptam "stilo non succedente", ut Suetonio videtur, aboleverat. Et interrogantibus amicis "quidnam Aiax suus ageret: '"In spongiam"' inquit, '"incubuit"'. [16] Non inconsulte, nisi fallor, ageremus bona pars scriptorum si in iudicando de opusculis nostris huius ioci memoriam haberemus. Sed ne forte dicacior Augustus quam principem decet ceteris silentium indixisse videatur, attingam alios.

[1] Marcus Tullius Quintum Ciceronem fratrem ac Lentulum generum habebat, homunciones pusille admodum stature; in utrunque cavillatus est. Venerat in provinciam cui frater prefuerat; illic "imaginem" eius "clipeatam" quam amplissima forma «usque ad pectus depictam», ut mos erat, cernens: '"Frater"' inquit, '"meus maior est dimidius quam totus"'. [2] Rursus generum ingenti «gladio accinctum» videns: '"Quis"' ait, '"generum meum ad gladium alligavit?"' Quo ioco nunc erga insignis parvitatis homines vulgo utimur.

[3] Alter illi gener erat, Piso; qui cum incessu cunctatior fores quam conveniret viro, filia ex diverso concitatior quam deceret feminam, uno verbo lusit in utrunque. Ait enim filie: '"Ambula ut vir"'. Anceps iocus duos simul pupugit.

[4] Apud Damasippum cenans, cum «ille mediocre vinum» mense adhibitum grandiloquis verbis attollens "diceret": '"Bibite, falernum hoc, quadraginta annorum est"', respondit: '"Bene fert etatem"'. Facete: unde ille vino gloriam petebat, hic veniam dedit.

[5] Lusit et in Iulium Cesarem; ad quem cum post civilis belli victoriam venisset, interrogatus cur homo doctus «in electione partium» tam pueriliter "aberrasset", hoc unum quod responderet habuit: '"Precinctura me decepit"'. [6] Caute simul et iocose: cum enim meritorum comparationi locus amplius non esset, habitus ducum contulit et quasi rerum omnium precellentiam Cesari tribuens uno solo quo videretur inferior se deceptum affirmavit. Constabat enim Cesarem propter habitus negligentiam ab ineunte etate "male precinctum puerum" vocari solitum.

[7] Illusit et Vatinio, qui paucis diebus consul fuerat. 'Grande' inquit, 'prodigium "anno Vatinii" contigit, "quod illo consule nec bruma nec ver nec estas nec autumpnus fuit"'. Eidem "querenti" quod ad se venire neglexisset: 'Volebam' inquit, '"in consulatu tuo venire, sed nox me comprehendit"'. [8] Michi tamen, etsi uno loco sic scriptum inveniam, verisimilius videtur quod alibi legitur: hic iocus Caninio potius dictus quam Vatinio, quod Vatinius paucis, Caninius non nisi uno tantum die consulatum tenuit. [9] De quo est alter Ciceronis iocus: '"Vigilantem consulem habemus, qui in consulatu suo sompnum non" admisit'. Illud preterea vulgatum: "solere flamines dyales" fieri, nunc "dyales" esse "consules"; et interrogatio ludicra: "quibus consul consulibus fuisset".

[10] Longior sim si Ciceronis iocos ad unum colligam; ceterum ex paucis acervi totius libamen obtulisse sufficiet. Hoc quidem inter pretereunda non fuerit, quod magnis auctoribus constat: eum sepe sontes reos in iudicio defendentem deficiente iustitia confugisse ad iocos et eo presidio victoriam quesivisse. [11] Nec illud ignotum: quod in hiis creberrimus foret, "consularem scurram" ab hostibus vocitatum, quin et ab ipso de quo supra diximus Vatinio, qui hanc eius notam scriptis edidit. Sed iam satis iocatus es, Cicero; maior quidam iocator intervenit: cedendum est.

[1] Vespasiani principis facetissima quedam sunt. Illud in primis. Mulier amorem fassa seque amando perituram nisi opem ferret, rigorem maiestatis precibus ac blanditiis evicit et in amplexus tandem cesareos admissa est. Cum certam pecunie summam vel concubitus vel amoris pretium princeps amanti daret, dispensator ignarus qualiter eam pecuniam rationibus inscriberet, percunctabatur. Respondit: '"Vespasiano adamato"'. Quid in tali presertim sene iocosius?

[2] Unus ex domesticis cuidam externo sub obtentu germanitatis dispensationem impetrare nitebatur; agnovit fraudem et dilata re illim pro quo petebatur accersit; certiorque ab eo factus quid pro se supplicaturo spopondisset, id sibi numerari iussit et voti compotem dimisit. Reversus intercessor instare; cui Vespasianus: '"Alium tibi fratrem quere, hic quem tuum putas meus est"'.

[3] Dum iter ageret mulio auriga descendit «ad calciandas mulas», substititque vehiculum. Rapta interim occasione litigator anxius accessit ad principem et que vellet narrandi tempus habuit. Animadvertit tamen commentum Cesar interrogatoque mulione "quanti calciasset", pepigit "lucri partem". Festive utrumlibet, nisi avaritie suspitio iocis insita videretur. Sed de hoc alias.

[4] Plura extant eius talia; quin et supremo vite tempore iocari non destitit. Ad primum egritudinis insultum, statim, quod erat, mortiferam arbitratus: '"Ut puto"' inquit, '"deus fio"', alludens predecessoribus suis in deorum numerum relatis.

[1] Exciderunt et sevissimis ingeniis facetissimi sermunculi, quos vel ob hoc ipsum commemorare libuit. Quis enim immitior Tiberio Cesare, presertim postquam Capreas attigit, cruentissimo eius otio famosam et infelicem insulam? [2] Illic moras trahentem Yliensium adiit legatio consolationis obsequium principi ferens super mortem Unici filii. Cuius mortis dolorem ille memoriamque omnem non tam forti quam inhumano animo confestim aboleverat. Itaque velut intempestivis consolatoribus sic illusit: 'Ego quoque fortune vestre compatior, quia magnificum civem Hectorem perdidistis'. Ultra millesimum annum iocandi materiam quesivit animo ferox actisque metuendus.

[1] Quis preterea Domitiano sevior? quis ab honestarum artium studio et delectatione remotior? Et tamen agente natura nonnichil paterni leporis inerat. Eius illa referuntur de Metio, qui in cultu corporis multus erat: '"Vellem"' inquit, '"tam formosus esse quam Metius sibi videtur"'. [2] Alterius comam permixta canitie flavescentem, "perfusam mulso nivem" appellavit.

[1] Cecilius iurisconsultus ab hoc ordine nequaquam repellendus est. «Lapidatus erat a populo Vatinius dum gladiatorium munus ederet»: ea iniuria permotus edilitio edicto caveri procuraverat «nequis nisi pomum in arenam» mitteret. Per eos dies contigit ut Cecilium quidam consuleret «esset ne pomum nux pinea». '"Si in Vatinium"' inquit, '"missurus es, pomum est" hauddubie'.

[2] Idem mercatori consulenti quonam modo «navem cum sotio divideret», respondit: 'Si navem diviseritis neuter habebit'.

[1] Lucius Cecilius cum Gaio Cesare pila ludebat, nec deerant collusores alii. Iussit Cesar ceteris centena sextertia per singulos numerari, quinquaginta Cecilio; at ille: '"Una" ne tantum "manu"' inquit, '"ludo?"'.

[1] Nec illepide Virgilius, cum sibi exprobratum esset quod versus homericos abstulisset et in operis sui congeriem redegisset, respondisse traditur «magnarum esse virium auferre clavam de manu Herculis», non dissimulans se illis versibus non precario sed pro suis uti; quod esse permaximum ex herculea Homeri magnitudine latenter affirmans. Facete admodum ac breviter quod ad ignominiam dicebatur in gloriam suam vertit.

[1] Decimus Valerius Publio Clodio infenso sibi: 'Quid' ait, 'michi durius minaris quam ut eam Durachium et revertar?' sumpta iocandi materia de exilio Ciceronis, qui eo in exilium perrexerat agente Clodio confestimque redierat.

[1] Lucius Quintus pretor de optime atque innocentissime administrata provincia reversus in morbum inciderat. Is dum gelidas «manus se habere amico» conquereretur "assidenti": 'Certe' ait ille, '"calidas" nuper "de provincia" retulisti'; de furtorum scilicet et rapinarum frequentia iocum texens, qui viro integerrimo et bene "sibi conscio" risum movit fastidiumque discussit, suffusurus noxio ruborem.

[1] Lucius Mallius pictor egregius deformes filios habebat. Quibus visis amicus apud eum cenans: '"Non similiter"' ait, '"fingis et pingis, Malli"'. Ille autem: 'Nimirum, "fingo enim in tenebris", in "luce pingo"'.

[1] Sabinus quidam nomine dives ineptissimus a S