[1] Olim Socrati meo scribens questus eram quod etatis huius annus ille, post millesimum trecentesimus quadragesimus octavus, omnibus me prope solatiis vite amicorum mortibus spoliasset; quo dolore, nam memini, questibus et lacrimis cunta compleveram. Quid nunc primo et sexagesimo faciam anno, qui cum cetera ornamenta ferme omnia, tum id quod carissimum unicumque habui, ipsum michi Socratem, eripuit? [2] Nolo per aliorum casus stilum ducere, ne tristis michi fletum renovet memoria et annus hic pestilens, qui illum multis in locis perque hanc maxime Cisalpinam Galliam non equavit modo, sed vicit, quique inter ceteras Mediolanum, florentissimam frequentissimamque urbem his hactenus malis intactam, pene funditus exhausit, me, quod nolim, iterum in querelas neque hac etate neque his studiis neque omnino me dignas cogat. [3] Multa michi tunc permisi que nunc nego. Spero, non me flentem sternet amplius fortuna: stabo si potero; si minus, siccum sternet ac tacitum. Turpior est gemitus quam ruina.

[4] Ad id quod dicturus sum progredior. Est ad Socratem Liber Familiarium Rerum noster: corpore quidem ingens et, si sineretur, ingentior futurus. Proinde quod illic presagiebam video: nullus michi alius epystolaris stili quam vite finis ostenditur. [5] Itaque siquid tale michi deinceps vel amicorum instantia, vel rerum necessitas extorserit — ego enim rerum conscius mearum non quid iam sarcinis adiciam quero, sed quid detraham — totum tibi inscribere est animus, cui prosam familiariorem scio esse quam carmen. [6] Quantum sane vel rerum vel vite superet incertum est: quantulumcunque tamen id fuerit boni, consules quod, etsi modicum, totum sit. [7] Neque vero secundi loci sortem indignabere, aut Socratem tibi prelatum credes, sed memineris ea te michi tempestate nondum cognitum qua opus illud inceptum est; in quo tamen multa sunt ad te, cui necdum Simonidis nomen indideram; quin hoc ipsum, quicquid erit, quasi enim iactum retis tibi dono, eo gratius accipies quo serius. Et libratiora enim et rariora esse solent senum dona quam iuvenum.

[1] Iam ante literularum tuarum adventum, et Zenobium nostrum defunctum esse mestus et te campanum fieri letus audieram. Gaudeo, hercle, ubi totus esse non possum, te quasi dimidium anime mee esse, ut de Virgilio ait Flaccus, dum, quod cupio et spero, ubicunque fueris, bene ac feliciter tibi sit. [2] Neque vero aliter esse posse persuadeo michi, tali hospite Mecenate illo nostrum omnium, tali hoc animo tuo, tali denique ac tam fido tuarum virtutum tamque individuo comitatu. Ad id quidem quod Mecenas ipse tuque post illum tanta precum vi me nunc etiam in Campaniam evocatis, quid aliud dicam quam mirari me non vestros olim michi plane notissimos affectus, sed indefessam hanc instantiam totiens negata flagitantium? Nec rogando enim nec expectando lassamini, cum ego iam non negando tantum, sed tacendo atque vivendo prope lassatus sim. De hoc sane nichil novi est ultro citroque quod dici possit: trita sunt omnia.

[3] His omissis unum dicam quo intelligas quos michi nunc quoque, ni caveam, blanditiarum laqueos mundus intexit. Sed, ut tenter, falli nequeo: sic edoctus ludis talibus atque, ut dicitur, coctus sum. [4] Siquidem hoc ipso tempore quo me hic noster tantus tamque unicus ac dilectus vocat ubi, nisi alia obstarent, non alterius quam ad mei ipsius propriam domum vocor, simul me hinc Romanus Cesar, hinc Francorum Rex certatim evocant, iis promissis iisque muneribus iam premissis que, si pergam, exequi et longum erit et videbitur fabulosum. [5] Mirum prorsus unde duobus principibus armatis ea unius inermis et iam senescentis clerici cura est. Novissime vero Summus Pontifex hic solitus nigromanticum opinari et ipse me altis vocibus ad se vocat, duobus iam nunc beneficiis collatis pluribusque, si paream, oblatis. [6] Hic enimvero miri nichil, quoniam causa nota est: vult me ad officium secretorum quod Zenobius noster gessit, quodque nec ipse nec predecessor unquam suus habuisset, nisi ego illud oblatum michi perquam honorifice multos ante annos recusassem. Sed senectus avaritie suspecta est. Sperant forsitan me senem et — quod, ut perhibent, cupiditatem acuit — ditiorem solito, amplecti quod iuvenis inopsque nunquam volui. Sed falluntur cum presertim egentium amicorum, quorum me caritas tunc urgebat, tanto sim factus egentior. [7] Inter quos, ne longam tibi nunc ordiar mei doloris historiam, quam precidere potius nitor ac seponere et, si liceat, oblivisci, Iohannes meus, tuus, noster, imo Cristi — ut Ieronimi utar verbo —, ille Iohannes qui te colere apud occiduam Babilonem consueverat, iter vite durum ac breve ante vesperam, imo vero ante meridiem, peregit, cum mutationis in melius spem dedisset, credo, quo gravior michi mors esset. [8] Sed non ita est. Quod enim ad damni cumulum calcarque gemituum magna pars verteret, verti ego ad solamen et quia ille melior obiit, ego letior vivo. Omnibus ergo me vocantibus excusationes obicio, miras quidem, sed pre aliis senectutem veram illam — non infitior — sed fando auctam. Ad honestos enim ac placitos labores adhuc Deo prestante sat validus, ad invisos decrepitus atque impotens factus sum. [9] Quod ipsum inter nature dona connumero, ut et quod posse nolim nec possim quidem, neque honesta unquam michi desit excusatio, cuius me sepe penuria tediis multis gravibusque negotiis imparatum obtulit. Ad hanc sane ultimam vocationem, cum me Pontifici excusassem, nominavi te, amice, idque pro honore tuo feci. [10] Dabis veniam, si erratum esset. Cogitavi enim si michi, quem ad tantam rem ut ydoneum elegissent, de alterius ingenio creditum esset artificis, ut par erat, vel emolumentum acceptati laboriosi, fateor, sed honesti officii, vel repulse magnanime tibi non defuturum decus. [11] Quod si michi propter inobedientiam infesti, meum quoque de te iudicium sprevissent, tamen tuum nomen semper et tunc maxime veris laudibus prosequi meum duxi; quod quidem ex alio quam ex me tibi nuntiatum malim. Scribo autem, ut paratior sis responso, siquid hinc forsan audiveris. [12] Neque vero Mecenatis nostri laude laus tua caruit. Scripsi enim te cum illo agere et illius e gremio poscendum, ut appareat cum in aliis multis, tum in hoc quoque, qualis ille sit vir qui talia Ecclesie nutrit ingenia, cui olim Zenobium dedisset, nunc, si requiritur, te daturus, ut de comunis patrie laude tacuerim, que, totius civium glorie quasi fons quidam, illum simul et vos genuit et altos edidit et altorem. [13] Reliquum est ut noris me rumoribus asperis hinc atque hinc pulsum, letum minime, sed rationis auxilio rectum stare. Quid de me ipso statuam, tamen adhuc dubium et facile fieri potest, nisi novum aliquid emerserit, ut me audias non post multos hos menses in transalpinam solitudinem rediisse. Plenus sum italicarum rerum. Vale.

[1] Pergratam meis vulneribus medicinam suavissima quidem ac doctissima tua manus adhibuit: solaris me super adolescentis mei obitu, quem viventem verbo oderam, defunctum mente diligo, corde teneo complectorque memoria, quero oculis, heu nequicquam. Amantissime tu quidem istud ut omnia! [2] Sed o ingens vis amoris et rationis imperio exempta! Fles tu interim, consolator meus, et quod fieri ratio prohibet, amor cogit. Fles tu illum nec immerito. Quisquis enim esset in reliquis, tui amator admiratorque tuique nominis indefessus cultor evaserat; quod michi unum de multis indicium erat mutari illum in dies et magno nisu evi vitia tenerioris excutere. [3] Cristum testor cui ille nunc vivit et cui sepe suspirans precor funus meum raptique animam recommendo, non ille me tibi vel caritate vel extimatione pretulerat; neminem ille mortalium tibi equabat, sic in arce iudicii sui stabas, is amor, ea mens erat, ea demum uniformitas iudicantis: in ceteris namque pro etatis incostantia varius, in te unus semper. Siquis forte in comparationem tui venisset seniorum in concilio palam loqui veritus, summissa fronte, risu tacito, sententiam proferebat. Et siquando iuvenilis illum ardor in verba compelleret, reverentiam cum dilectione certantem cerneres, verecundiam cum pietate. Iure igitur illum fles illumque desideras, qui te fleturus esset ut patrem, desideraturus ut filius. [4] Sed quoniam vix est ut fortuna semel feriat et non repetitis ictibus conficiat quem invasit, una nunc quoque vulnus alterum, Socratem meum defles, quem michi, orbe alio genitum, primo statim congressu, frons, ingenium, virtus unanimem fecerant, sic ut nunquam postea vel momento temporis labare illi meis in rebus animum senserim fidem ve lentescere. [5] Barbarice nato homini rarum prorsus! Sed consuetudo longior et convictus assiduus nosterque amor sic illum moribus, sic affectibus nostris imbuerant, quasi media natus esset Italia. Noster erat, nostra omnia mirabatur et pene iam oblitus originis, nil in terris nisi Italiam suspirabat. [6] Quid vis dicam? Tanta illa transformatio studiorum ac nature et stupori omnibus et gaudio michi erat ingenti, eo maxime quod in meam gloriam reflecti quodammodo videretur, cum hauddubie inter mortales primum ille me sibi animo fecisset. [7] Hunc ego ante ortum alterius, toto ferme septennio, primo flore adolescentie primum novi, tum scilicet dum haud procul Pireneis collibus sub incomparabili viro alme memorie, Iacobo de Columna, locorum presule, magno ac dulci coevorum contubernio, iocundissime viveremus. [8] Et o celi regnator, o creator temporum, o siderum moderator! Unde hec tanta velocitas? Nudius tertius id fuisse dicturus sim nisi quod preter unum Lelium nostrum, de quo ipso sum dubius, nullum penitus e cetu illo superesse iam reor. [9] O fallax vita hominum! Nec definimus hic longas et tam brevi spatio inexplicabiles spes ordiri. O laborum campus asperrimus, o errorum inscrutabilis labyrinthus, o gemituum trux palestra! Hic, hic infelices angimur, hic nitimur, collidimur, exercemur et, qui furorum ultimus, hic gaudemus, extollimur, superbimus; hic potentiam, hic honores, hic opes, hic imperia molimur, hic iniurias, hic rapinas voluimus, hic vindictas, quid de nobis interea non ventura tantum dies, sed hora etiam presens pariat incerti, nilque aliud diu vivendo consecuturi, nisi ut soli ac mesti, ut corporibus utque animis graves, inter questus et lacrimas et desideria senescamus. [10] Certe ego qui 'nudius tertius' dixi, melius 'hodie' dicturus: quid enim nisi dies unus est vita hec? Isque hibernus brevis, turbidus et, ut multis mane, multisque meridie interruptus, sic paucissimis perductus ad vesperam. [11] Hodie — inquam — tanto et tam delectabili comitatu, stadium hoc ingressus, ecce, iam vie fessus et prope iam solus, ad metam feror, neque in hoc exoptato votis omnibus longiuscule vite tractu, boni aliquid intelligo, nisi quod equanimius fortasse morimur, iis premissis qui dulcem nobis faciebant vitam, nil a tergo, quod vellicet animum, relinquentes; nisi, contra, importunum illud ac miserum, semper flendo «in perpetuo merore», ut Satyricus ait, «et nigra veste senescere», sive, ut proprie quod est dicam, inter amicorum mortes sepe mori, nullum tuorum novissime relinquentem, cuius in ore memoriaque post obitum sis victurus. [12] Et tu michi nunc amabili prorsus iniuria ac paterna laboriosi huius tristisque negotii longitudinem imprecaris, dum tremere te ais atque horrere ne michi superstes sis. Ego vero superstitem te volo et hos pauculos qui e tanta amicorum acie iam soli superant. [13] Sint qui ultima iussa abeuntis excipiant, sint qui oculos tegant, humi obruant quamvis affatim illud mors faciat, hoc natura. Sed dulce est amice manus obsequium, nec ulla michi adversus fortunam meam gravior querela est quam quod, amicis ante diem ablatis — siquis huic muneri dies esset — ego durior adamante, testudine tardior ac fenice vivacior, huc dilatus sim: ne cumulus desit offense, quorum manibus sepeliri optaveram, interesse non licuit sepulture.

[14] Sed redeo ad Socratem qui ad me non redit, nec me tamen animo deserit, ut, puto, corpore licet, abscesserit, cum unum et triginta mecum annos fidelis explesset amicitie (alter enim fletus noster vite quintum et vigesimum non implevit). [15] Quid nunc loquar? Dicerem 'hei michi' ter et amplius, nisi quod luctum pellere est animus: possem simul utinam et dolorem pellere! Nitar equidem. In quam rem tuo michi consilio utendum video, quod et virtus humanis casibus altior et «qui dedit abstulit». [16] Ignoscendum morti: suo iure usa est; nec fortuna nobis accusanda, nec natura, nec querendus ordo, ubi nullus unquam fuit, cavendumque quod in aliis aliquando reprehendimus, ne iure optimo reprehendatur in nobis. Nec mirandum vero quod acerbus ille, hic maturus, adhuc virens, obiit: utrique suum vite tempus impletum. Nostra nobis implenda sunt sequendique quos premisimus et quod milies diximus iam tandem ante oculos habendum. [17] Levis est enim solius lingue disciplina; philosophandum nobis et de rebus est, si re ipsa salvi esse cupimus. Hic figamus animum et quod loquimur sentiamus. [18] Sequemur nostros: quis hinc dubitat? Sequemur cito, statim, nunc fortasse et certe nunc sequimur. Nam quid agimus aliud — oro te — dum quieti etiam videmur, nisi properare et currere? Currimus quidem omnes et singuli currimus et vicissim nos urgemus. Quid hic opus est stimulis? Ipsa nostra nos vehit, ne dicam, precipitat, natura et preeuntibus applicat. Nulla est mora. Quid merori incumbere aut torquere desiderio animam iuvat? En confestim quos querimus consequemur! [19] Ad illos enim nos ituri sumus, illi ad nos minime reversuri: nempe necessarium hoc nobis at illis irremeabile iter est. Quibus ita se habentibus, abstinendum gemitu et querelis inutilibus proque illorum salute oblationibus piis ac precibus indulgendum, quas tu — familiaris ac domestice conviva Cristi — frequentes pro altero te daturum spondes. [20] Utique id pro utroque facias quotiens ad mensam colloquiumque Domini tui veneris, per memoriam nostri, per amicitie fidem etiam atque etiam obtestor. Hec sunt nostri doloris utiliora remedia, quorum michi non exiguam portionem, more ac stilo illo tuo, sensuum largior quam verborum, in angustam partem epystole congessisti; que ve idcirco meis verbis libens repeto ut, in meum animum tuo stilo transfusa, meoque calamo mox in te refusa, sic mea fieri incipiant ut tua esse non desinant, repercussi clavi in morem, hinc et illinc affixa pariter ac suffixa memorie. [21] Utar hoc libens tuo munere quo nullum tempori aptius prestari poterat nullumque salubrius indigenti: efficacissimus ad curandum ille est medicus de quo maxime eger sperat. [22] Superest ut, quoniam michi ad tempus Socrates meus eripitur neque, ut vides, huic generi comuni scripturarum ullus (quod sepe iam diximus) nisi qui vite finis apparet — quod, etsi solito avidior sim quietis, amicis tamen interpellantibus non respondere nefas sit nec sine quadam, quam valde horreo, nota insolentie fieri possit — omnis ille familiarium iamque senilium rerum stilus ad te transeat et alienigene hac in parte deditum ingenium, concivi deiceps meo, vati sacro ob eamque rem nostro Simonidi, consecretur. [23] Tu es enim meus ille Simonides quem prima huius operis compellat epystola, que nondum tamen ad te venit, nec veniet quidem sola. Illam certe cum legeris, quid huic desit, intelliges.

[24] Reliquum est ut tui honoris et mei me otii studiosum ad quattuor Idus Ianuarias, Patavio digressum, perrexisse Mediolanum scias, quo essem ad transitum Alpium paratior. Oderam namque italos tumultus optabamque quam primum hinc abire, ut et transalpinum Elicona reviserem, quem iam prope decennium intermisi, cuius mei desiderii, simul ac tedii, satis te uno verbo superioris epystole finis admonuit. [25] Et siquid fidei Pontifex michi Maximus habuisset, te sibi, quod absens scripto feceram, pro me vicarium presens darem. Sic simul et officio illi totiens michi oblato, cui vel ob hoc ipsum bene consultum velim non tantum bene, sed magnifice et tibi seu necessitatibus saltem tuis, quas occultare michi vis nec potes, tanto licet tempore ac terrarum spatio distractus, utcunque provisum iri extimans — verum omnibus undique bello ardentibus, aditus arma inter paucis inermibus non fuit — substiti ergo, responsum Pontificis opperiens, quod seu illis suo bello implicitis (multa enim et gravia inde narrantur) seu captis in itinere nuntiis, quod de multis audivimus, nondum habui. [26] Hoc unum civibus nostris mercatoribus Mediolani agentibus scriptum est per suos respondisse Pontificem, si oblata respuerem, irem saltem ad eius presentiam, mecum ducens quem officio ydoneum iudicarem. Que an vera sint nescio, sed, si ita est, paratus esto vel mecum vel cum literis meis illuc ire. [27] Si cetera enim clausa permanserint, iter tibi patet equoreum. Ego quidem expectationis impatiens atque in circuitu nova bellorum semina iacta conspiciens, iam fere cuntis fractis itineribus, Pado me credidi et quo in hoc statu rerum vix volucris penetrasset, ad quintum Idus Maias Patavium redii, hinc ex ordine iturus ad Cesarem, tam me crebris tamque altis vocibus evocantem ut dissimulari amplius, illesa verecundia ac devotione, non posset. Sic accinctus in zephirum, in boream ibam, ut intelligas humanorum consiliorum quanta constantia est. [28] Sed hac quoque preter spem bello obstrusa omnia repperi, neque minus hic angulus Venetorum, pacis olim habitatio atque Alpes Norice quam reliqua fervet Italia, cum Alpibus que vicina Germanie pars est suis et ipsa motibus estuat. Ita est: omne latus nostri orbis uno nunc tempore Mars infestat. [29] Que quamvis amico pacis animo non molesta esse nequeant, quia tamen estivam requiem pollicentur, prope gratissima dixerim: tensas nempe ad occasum alas atque ad Arthon, inter Alpes atque Apenninum, secus Adriatici sinum maris nota contrahunt ac detinent statione. [30] Huc tu, siquid michi nunc scripturus es, scribe et, quoniam te litoribus siculis morte Regis avulsum suspicor, illud quoque ne subtrahas tua omnia noscendi michi avido, ubiquaque suaviter teque tuumque, imo equidem nostrum ducem, instabilis fortuna deposuit. [31] Ultimum est ut exoptatum diligentie tue munus promissumque non differas: bibliothece huius ornamentum in qua michi omnis requies oblectatioque animi atque unicum iam vite solatium remansit, propera — per omnes celicolas, oro te — et arcule nostre fidem adhibeto. [32] Quod cum michi contigerit, nil magnopere in terris amplius optabo, nempe qui iam spe sola efferor iamque, etsi librorum nichil accesserit, his ipsis qui non pauci sunt, neque ignobiles, meo dives satis ipse iudicio, opibus Cresum vici omnesque nostrorum locupletum archas atque areas parvipendo. Vive atque vale, nostri memor.

VI Idus Iunii

[1] Literas pridem tuas, amantissime pater, inque illis apostolicum preceptum reverenti gaudio stupens legi, ad quas familiaris tui illius festinatio iustum respondendi spatium non dedit. Respondi tamen ut potui, idque perbreviter sed pervere, et quod literis defuit note fidei nuntio commisisse contentus fui. [2] Ecce nunc iterum aliis atque aliis de eadem re, et literis pulsor et nuntiis, quibus et stupor meus crescit et gaudium. Nam quis, queso, non stupeat simulque non gaudeat, si amicus sit, vicarium Iesu Cristi, qui me magum non tam suspicari sed affirmare solebat, opinionem hanc de me falso conceptam semperque hactenus contra tuum eloquium ac multorum illam extirpare volentium pertinaciter defensam, nunc repente non modo deposuisse, sed opinione alia permutasse tam diversa ut, cuius horrere videretur alloquium atque aspectum, eius nunc secretam conversationem ac fidele obsequium donis poscat ac precibus? [3] Magna vis veri est: impelli potest prosternique mendacio, non extingui; per se ipsum, cum aliquandiu iacuerit, altius assurget et clarius. Parcat autem illi Deus qui false illius opinionis autor fuit. Magnus ille quidem vir, nempe tui ordinis non ultimus et preterea iuris consultissimus, quodque mirabiliorem facit errorem, et experientie multiplicis et provecte admodum etatis; nisi forte non error ille aliquis sed odium solum fuit, quamvis error nullus maior possit esse quam crimen. [4] Neque vero tam turpiter quisquam errat, quamlibet ridiculum aliquid ineptum sibi ignorans finxerit, quam qui, persciens, Deum odit aut proximum. Quecunque demum fuerit causa, magum ille me dixit, nec erubuit afferre rationem quod Virgilii libros legerem seu legissem, et invenit fidem: en ingenia quibus rerum summa commissa sit! [5] De his vero quotiens riserimus tu nosti, eo ipso nonnunquam presente cui delator meus persuaserat; donec illo tandem ad papatum evecto, res ludicra esse desiit atque ad iram tuam vergere cepit ac dolorem meum. [6] Non quod ab eo aliquid magnopere cuperem — ambitiones mee note tibi omnes sunt — sed cum Benedictus adolescentiam et iuventam Clemens meam non dico innocentem, sed a turpibus studiis ac maleficis artibus abhorrentem agnovisset, senectutem meam Innocentio suspectam esse non dolere non poteram; proinde per id tempus quo ille conscenderat, nescio an unquam reversurus inde abiens, dum tu me vale dicturum, ipso etiam volente, ducere voluisses, abnui, ne aut illi mea magia aut michi molesta credulitas sua esset. [7] Scis me verum loqui teque non semel frustra nisum ne, insalutato illo, proficiscerer: en quid michi venenosa vox contulit unius viri cui nulla quidem in me odii ratio erat. Sed sine causa nichil fit. Oderat ille me non propter me, quidem, sed propter illum cui familiarissimum me fuisse meminerat, propter quem et te ipsum oderat; sed odii sibi conscius iniusti erga utrunque nostrum, simulator callidus amicitiam fingebat. [8] Nota tibi commemoro: sic sepulto illi impius nec lenitus morte ipsis bellum cineribus indixerat. O tristis et ceca rabies animi propagatrix pestilens odiorum! Certe si inimicos diligere dominico iubemur imperio, quid iis fiet quibus inimicos etiam extinctos odisse non sufficit nisi amicos illorum omnes immortali odio insequantur? [9] Sive autem vivax odium sive pudor mutandi quod dixerat causa esset, suggestionem hanc aluit ille dum vixit et quam plantaverat irrigavit; gratias Deo quod mendacium veritas, mors mendacem vicit. [10] Non credit profecto magum pontifex quem secretarium vult, nec scelestis operam dare carminibus quem interioris thalami arcano dignum et sacris aptum censet epystolis; magnas sibi pro tantis honoribus nec minores pro tali errore deposito grates ago. [11] Etsi enim opinionibus vagis ac falsis quati nequeant constantes animi, sine quodam tamen angore non fuerat apud animum meum falsa licet opinio tanti viri, neque ullo pacto velim diuturnam adeo fuisse ut de me talia sentientem vel mea illum vel sua dies ultima inventura fuerit.

[12] Scio autem expectari responsum meum; et quamvis humilitatem meam illinc et Pontificis pietas et tua humanitas et amicorum preces ac lacrime vehementer trahant, hinc meorum consilia impellant, fixus tamen in proposito sum primo. [13] Nil est penitus quod mutem. Que res, apud alium si agenda sit, plurimum hauddubie verborum egeat; tibi meis in rebus non tantum sermo brevis, sed silentium sat est. Tecum enim, meo iure, daviticum illud usurpo michi: «Domine, ante te omne desiderium meum», et non quidem «gemitus», qui michi de rebus iam labentibus nullus est, sed certe suspirium meum «a te non est absconditum»: quid velim, quid optem, quid ambiam, quo suspirem non michi notius quam tibi est. [14] Quid igitur multis agam? Video me vocari ad lucrum, ad honorem, ad laborem, fere cuntis optata mortalibus. Michi vero cum multis nichil convenit, proinde nec fortuna mea nec animus lucri egentes, nec professio viteque genus honorum talium, neque occupatio etasque devexior laborum. [15] Excusabis me iterum Pontifici ne, quod modestie est, insolentie tribuatur: quod sepe me honestavit, tuum modo me defendat eloquium. Nominavi duos compatriotas meos, et, si tanto officio par creditus, extimator aliorum dignus censeor: est uterque dignissimus. [16] Ego tamen, qui effectum rei celerem ac felicem cupio, iam utrunque literis meis experiri volui et quod vaticinabar repperi; alter onerosum respuit honorem, alter, si requiritur, presto est: ubinam vero sit querendus ac quicquid in rem est, tuus hic nuntius novit. [17] Hoc extremum Pape dicito: si hunc habet, me quidem et quicquid ex me querebat, plusque aliquid, invenerit; una est patria, unum nomen, unus animus, unum ingenium, unus stilus: vita ille clarior et sacerdotio insignis. Vale, Ecclesie decus ac nostrum.

[1] Magnis me monstris implevit, frater, epystola tua quam dum legerem, stupor ingens cum ingenti merore certabat. Uterque abiit dum legissem. Quibus enim oculis, nisi humentibus, tuarum lacrimarum tuique tam vicini obitus mentionem legere potui, rerum nescius omnino, solisque inhians verbis? [2] Ubi demum in rem ipsam internos flexi oculos defixique, mutatus illico animi status et stuporem seposuit et merorem. [3] Iam primum quod erat in ipsa literarum fronte pretereo ubi, dum verecundissime simulque reverentissime non te ausum dicis preceptoris tui incliti (sic me tua nimia vocat humilitas) consilium improbare — quod Musas totumque, ut ais, Elicona mecum trahens, cuius olim, ut scis, inops plebeiusque incola fueram, nunc iam peregrinus, abstractus curis, pene exul sum, quasi damnatis Italis et indignis industrie mee fructu meique presentia iudicatis, in Germanos sive Sauromatas (verbo tuo utor) ultimos commigrare decreverim — multo me, fateor, efficacius reprehendisti, quam si totum eloquentie tue flumen in satyram effudisses. [4] Equidem gratulor hunc tibi esse animum atque hunc zelum, ut, quod Maro ait,

omnia tuta timens,

metu magis abundes, quam amore deficias. Tibi vero, amice, cui meorum consiliorum nichil occultum velim, totum lese mentis archanum pando: me, ut italice telluris aspectu satiari nequeo, sic — quod nuper Simonidi nostro scripsi — italicarum rerum usque, hercle, ad fastidium plenum esse et sepe hinc michi in animum venisse nempe non in Germaniam, sed in aliquas mundi latebras me conferre ubi, procul ab hoc strepitu invidieque turbinibus quibus me non tam utique mea sors — que me iudice nescio an contemptum, sed certe invidiam non meretur — quam hoc undecunque partum nomen exposuit, bene latitans, bene viverem, si datum esset, ac morerer. [5] Et fecissem, nisi quia, quo me animus urgebat, fortuna iter obstruxerat. At quod nunc ad Arthon intenderam non huius, quod audisti, propositi mei erat, neque enim in illa barbarie inque illa celi inclementia terreque duritie requiem quero; sed verecundi modestique prorsus obsequii, quod scilicet Cesari nostro, totiens tantisque me precibus evocanti, brevem mei presentiam denegasse non superbie modo sed rebellionis aut sacrilegii cuiusdam videretur, quandoquidem nostri «maiores», ut apud Valerium legisti, «eum qui venerari principes nesciret in quodlibet facinus procursurum crediderunt». [6] Parce autem metui et querelis parce, nam et hac quoque bello clausum iter haud invitus offendi. Mira res dictu: quo libenter ibam, libentius non eo. Satis et desiderio Principis et mee fidei fuerit ire voluisse, de reliquo fortuna culpabitur.

[7] His omissis, ad id venio quo me adeo prima lectione concussum dixi. Scribis nescio quem Petrum senensem patria, religione insigni et miraculis insuper clarum virum, nuper obeuntem, multa de multis, inter quos de utroque nostrum, aliqua predixisse; idque tibi per quendam, cui hoc ille commiserat, nuntiatum. [8] Ex quo exactius dum quereres, quemadmodum sanctus ille vir, nobis incognitus, nos novisset, sic responsum: fuisse illi propositum, ut intelligi datur, pium aliquid agere, quod cum implere, denuntiata sibi — auguror — morte, non posset, orasse Deum, efficaci et ad celum perventura prece, rebus ydoneos vicarios designaret quibus negatum sibi cepti seu destinati operis exitum divinitas largiretur; cumque familiaritate illa que Deum inter iustique animam est, se intelligeret exauditum, ne quid in re dubii foret, Cristum ipsum habuisse presentem, cuius in vultu omnia cognovisset:

que sint, que fuerint, que mox ventura trahantur,

non ut apud Maronem Protheus, sed plenius multoque perfectius ac clarius. [9] Nam quid — oro — non videat, Illum videns per quem omnia facta sunt? Illum oculis vidisse mortalibus magna res — fateor — si vera. Usitatum enim et vetustum est plerunque mendaciis fictisque sermonibus velum religionis sanctimonieque pretendere, ut humanam fraudem tegat divinitatis opinio. [10] De quo in presens nil pronuntio. Cum ad me defuncti nuntius ille pervenerit, quem ad te primum, quod esses forte vicinior, expositisque mandatis mox Neapolim, inde mari in Gallias atque in Britanniam perrexisse significas, novissime me visurum et michi virilem mandatorum partem ex ordine prolaturum, tum demum — quantum apud me sit fidei — reperturus videro: etas hominis, frons, oculi, mores, habitus, motus, incessus, sessio, voxque ipsa et oratio et, super omnia, conclusionis affectus ac loquentis intentio ad consilium vocabuntur. [11] Nunc — quantum ex tibi dictis elicio — nos duos aliosque nonnullos, ex hac vita discedens, ille vir sanctus vidit ad quos quedam secretiora committeret huic sue huius modi ultime voluntatis executori industrio, ut tu extimas, ac fideli. Hec, ni fallor, historie summa est. Ceterum quid ex hoc alii audierint in dubio est. [12] Tu, quod ad statum tuum attinet, duo hec — nam cetera supprimis — audisti: vite tue terminum instare paucorumque tibi iam tempus annorum superesse: hoc primum tibi; preterea poetice studium interdici: hoc secundum ultimumque. Hinc illa consternatio merorque ille tuus, quem legendo meum feci meditandoque deposui et tu, si michi aurem, imo si tibi, si rationi insite animum prestas, abicies, et videbis inde te doluisse, unde potius sit gaudendum. [13] Non extenuo vaticinii pondus: quicquid a Cristo dicitur, verum est. Fieri nequit ut veritas mentiatur. At id queritur Cristus ne rei huius autor sit, an alter quispiam ad commenti fidem, quod sepe vidimus, Cristi nomen assumpserit. Esto autem, inter ignaros huius nominis res agatur. [14] Si poetis, si philosophis gentilium fides est, multa vaticinari solitos morientes et Grecorum litere loquuntur et nostre. Vides ut Hector homericus mortem vaticinetur Achilli, virgilianus Horodes Mezentio, ciceronianus Theramenes Critie, Calanus Alexandro et, quod est his similius que te premunt, apud Possidonium philosophum sua etate clarissimum, Rhodius quidam moriens brevi post se morituros sex ex coevis suis nominat et, quod plus est, ordinem adicit moriendi. De quarum rerum vel veritate vel causa disputandi non est locus. [15] Sed ut hec et que similia traduntur ab aliis, postremo que terrificator hic tuus nuntiat, vera sint, quid est tamen quod te usque adeo permoveat? Vulgaria et nota contemnimus, inopina nos quatiunt ac perturbant. An tu — queso — modicum vite esse quod superest, si iste tibi non diceret, ignorabas? [16] Quod nec hodie natus infans, si ratione uti possit, ignoret, omnium vita mortalium brevis est, senumque brevissima, etsi sepe preter opiniones spesque hominum — quod quotidie querimur ac lugemus — nascendi ordinem mors prevertat, ut ex vita qui huc ultimi venere primi abeant. Profecto fumus, umbra, somnium, prestigium, nichil denique nisi luctus et laboris archa vita est que hic agitur; quod unum boni habet: ad aliam vitam via est. [17] Alioquin non contemptibilis modo, sed odiosa prorsus ac misera et de qua consideratissime dictum sit: «Longe optimum non nasci, proximum quam primum mori». Neve suspecta sit pagani hominis precisa sententia, Hebreorum sapientissimus illi accidit, imo vero — quod et Ambrosius, fratris obitum deflens, suo more vestigat et sic esse, discussa temporum ratione, deprehenditur — non ille philosophos, sed illum philosophi sequuntur. Cuius ego sensum tibi de Ambrosio, potius quam de Salomone descripserim, ut dicto uni duplex esset autoritas. [18] Sic ergo ait: «Non nasci longe optimum, secundum sancti Salomonis sententiam. Ipsum enim etiam ii, qui sibi visi sunt in philosophia excellere, secuti sunt. Nam ipse illis anterior, nostris posterior, in Ecclesiaste locutus est: 'Et laudavi ego omnes mortuos qui iam defuncti sunt, magis quam viventes quicunque vivunt usque adhuc. Et optimus, super hos duos, qui nondum natus est, qui nondum vidit opus malum, quod factum est sub sole'». [19] Nec ita multo post et hoc inquit: «Quis hoc dixit, nisi ille qui sapientiam poposcit et impetravit?»; et mox, paucis de sapientia illius interpositis, «Quem igitur», ait, «non latuerunt celestia, quemadmodum laterent mortalia et de sue conditione nature, quam in se expertus est, errare aut mentiri potest? Sed non solus hoc sensit, etsi solus expressit. [20] Legerat sanctum dixisse Iob: 'Pereat dies illa qua natus sum'. Cognoverat nasci malorum omnium esse principium et ideo diem qua natus est perire optavit, ut tolleretur origo incommodorum». Post hec, David ac Hieremie testimonio adhibito, sic concludit: «Si igitur — inquit — sancti viri vitam fugiunt, quorum vita, etsi nobis utilis, sibi tamen inutilis extimatur, quid nos facere oportet, qui nec aliis prodesse possumus et nobis vitam hanc, quasi funebrem pecuniam, usurario quodam cumulo gravescente, onerati in dies peccatorum ere sentimus?». [21] Que si dixit Ambrosius, si tales ante eum viri dixerant, quid miser ego dicturus sum, cuius vita non solum peccatis obnoxia atque oppressa, sed tota nichil nisi tentatio ac peccatum est? Verum, etsi multa hic et dicantur ab aliis et a nobis etiam dici possint, quos malorum experientia doctos fecit, tibi tamen vel ista superfluunt. Neque enim docendus michi, sed excitandus es, ut memineris quid divini homines, quid tu ipse hac de re senseris, antequam tibi repens stupor tui memoriam extorqueret.

[22] Ex quo tamen huc loquendo pervenimus, insistam paululum. Quamvis igitur hec — ut dixi — ab ingentibus viris disputata atque firmata sint, sic ut non tantum rationibus, sed autoritate etiam premant sua, non alienum fuerit fortasse, quid de his ipsis alii senserint, audire. [23] Sunt autem duo hec: unum, quod «hec nostra, que dicitur vita, mors est», hoc iuvenis Cicero sexto Rei publice libro scripsit; idem senex Tusculanarum Questionum prima luce repetiit; alterum eodem Tusculani libro primo posuit, «non nasci homini longe optimum, proximum quam primum mori». Utrunque fortassis et Cicero ipse, alibi, et multi alii dixerunt. [24] Et primum quidem, tametsi innumerabilibus vite malis non verum modo, sed verissimum videatur, simpliciter tamen vitam mortem dici animosum potius arbitror, quam usquequaque verum aut libratum satis. Quid vero? Placet gregoriana illa moderatio in sermone illo quotidiano: «Temporalis», inquit, «vita, eterne vite comparata, mors est potius dicenda quam vita». Hoc et tutius et salubrius dici puto. [25] De secundo autem et de utroque, quamvis, ut vides, maximi sint autores, quid tamen vir doctus et eloquens Lactantius Firmianus hinc senserit, non alienum videtur inserere, qui libro Institutionum, non recordor quoto, impatientiam arguens humanam, «Quid dicemus ergo», ait, «nisi errare illos qui aut mortem appetunt tanquam bonum, aut vitam fugiunt tanquam malum? Nisi quod sunt iniquissimi qui pauciora mala non pensant bonis pluribus. [26] Nam cum vitam omnem per exquisitas et varias traducant voluptates, mori cupiunt, siquid forte iis amaritudinis supervenit, et sic habent, tanquam illis nunquam fuerit bene, si aliquando fuerit male. Damnant igitur vitam omnem, plenamque nichil aliud quam malis opinantur. [27] Hinc nata est inepta illa sententia, hanc esse mortem quam nos vitam putemus, illam vitam quam nos pro morte timeamus: ita primum bonum esse non nasci, secundum, citius mori. Que, ut maioris sit autoritatis, Sileno attribuitur. Cicero, in Consolatione: 'non nasci', inquit, 'longe optimum, nec in hos scopulos incidere vite, proximum autem, si natus sis, quam primum tanquam ex incendio effugere Fortune'. [28] Credidisse illum vanissimo dicto exinde apparet, quod adiecit de suo aliquid, ut ornaret. Quero igitur cui esse optimum putet non nasci, cum sit nullus omnino qui sentiat: nam ut bonum sit aliquid aut malum sensus efficit; deinde cur omnem vitam nichil esse aliud quam scopulos et incendium putaverit, quasi aut in nostra fuerit potestate ne nasceremur, aut vitam nobis Fortuna tribuat, non Deus, aut vivendi ratio quicquam simile incendio habere videatur». Hec Lactantius.

[29] Ecce autem, ne me cuiusquam sententie addictum putes, et autores et sententias discordantes in medium sciens volensque convexi et tu eliges, ut visum erit, et suo veritas loco stabit. Ego autem, ut ad rem redeam, unum hoc dixisse velim, quicquid horum, que multa diximus, sit verius: nobis tamen hec vita ut non nimis amanda, sic usque ad exitum toleranda est, perque hanc ipsam ad alteram, quasi per predurum iter, ad optatam patriam aspirandum. [30] Equidem iam non nati esse non possumus. At si vita anceps, si periculosa, si mala est — de quo, ut puto, nemo vivens dubitat, nisi qui, vanis voluptatibus excecatus, veram sui notitiam iudiciumque perdiderit — consequens est rei male bonum atque optabilem finem esse et, si flenda vita est, — quod de vita, forsan per se ipsam extimata, non negem — non quod desinat, flendum esse, sed quod ceperit. [31] Quod et quasdam gentes facere solitas accepimus, quibus naturalem esse philosophiam iure dixerim, in ortu suorum flentibus, in fine gaudentibus, quem timendi non tam delectatio vite brevis causa est, quam supplicii pavor eterni, quod, ut trahi possit, vitari utique nisi virtutis et misericordie ope non potest; sed nec trahi quidem. [32] Non mors itaque metuenda, que frustra metuitur, sed corrigenda vita est: que res una, ne mors sit formidolosa, prestabit. Habenda nobis interim ipsa cum morte familiaritas quedam, nec tantum nomen illud horribile, sed rei ipsius extimatio atque imago in commercium arcessenda, ut, quam sepe meditati erimus, venientem excipiamus intrepidi, nec ut incognitam horreamus. [33] Hec Platonis, hec post eum philosophorum excellentium doctrina est, qui philosophiam ipsam omnemque sapientium vitam «meditationem mortis» esse diffiniunt. Quod et Paulus sentiebat Apostolus, ubi se «quotidie mori» ait. Nemo enim amplius quam semel naturaliter mori potest: ut sepius moriamur et rem vulgi opinione durissimam consuetudine leniamus, meditatio frequens efficiet, non natura. Que qualis fuerit philosophis, norunt ipsi. [34] Nunc clarius multo quam prius, nostra, id est Cristianorum, meditatio: Cristus est vitalisque Cristi mors ac de morte victoria. Non possum secludere quod se ingerit de hac re consilium Ambrosii libro eodem de fratris interitu. [35] Nec miraberis hoc autore uti me, qui iam prope decennium mediolanensis totoque septennio suus hospes fuerim. Ait ergo: «Quid est Cristus, nisi mors corporis, spiritus vita? Et ideo commoriamur cum Eo ut vivamus cum Eo. Sit quidam quotidianus in nobis usus affectusque moriendi, ut per illam, quam diximus, segregationem a corporeis cupiditatibus anima nostra se discat abstrahere et, tanquam in sublimi locata, quo terrene adire libidines et eam sibi glutinare non possint, suscipiat mortis imaginem, ne penam mortis incurrat». [36] Mitto alia; et hec ipsa, si plura sint quam voluisses, ignoscito. Eo enim pergunt ac te retrahunt unde te meror abduxerat, ut nec valde vitam diligas, neque vite finem oderis aut metuas, neque propinquum iam provecte stupeas etati qui nunquam pueritie vel infantie longe erat, etsi longissime fingeretur. [37] Illud potius mirare contigisse tibi, quod nescio an cuiquam alteri preter Ezechiam regem omnibus seculis acciderit, ut scilicet tui vatis eloquio certus sis aliquot annos vite tibi nunc etiam restare: neque enim tam pauci esse possunt quin saltem duo sint. [38] Sic ubi nemo mortalium diei unius, nemo vel hore integre, tu annorum teneas sponsionem, nisi forte proximam nuntianti mortem creditur, non sic vite spatium exprimenti. Et est hoc sane in his vanitatibus importunum, ut ex malis nuntiis timor dolorque certus oriatur, ex bonis inane gaudium, spes incerta. [39] Utcunque res casura est an non virgiliani carminis meminisse oportuit?

Stat sua cuique dies, breve et inreparabile tempusomnibus est vite; sed famam extendere factis,hoc virtutis opus.

Factis, inquam, non tenuem fame sonum aucupantibus, sed virtutem ipsam, que necessario e se vere glorie umbram iacit. Dicerem salutare, diceremque unicum, in hac rerum perplexitate, consilium ni, poeticum sciens, auribus tuis parcerem, ab hac omni consideratione prohibitis.

[40] Qui multum michi maior priore stupor incidit! Nam si id seni, ut aiunt, elementario diceretur, equo animo pati possem: 'Senuisti: iam vicina mors est, age res anime'. Intempestivum senibus amarumque negotium literarum, si novum atque insolitum proponatur; sin una senuerint, nil dulcius. [41] 'Seram hanc igitur tibi curam linque; sine Musas Eliconias fontemque Castalium; multa puerum decuerant que dedeceant senem. Frustra niteris: torpet ingenium, memoria labascit, oculi caligant omnesque corporei sensus hebent novoque iam fragiles sunt labori. Memento virium et metire quod aggrederis, ne irritis conatibus mors irrumpat. Fac potius quod semper benefit, quodque, cum omni etati sit honestum, necessarium est extreme'. [42] Hec, horumque similia, inchoanti seni quidni graviter ac magnifice dicerentur? Docto autem suumque iam habenti, cur dicantur, nescio. Ecce: 'iam morti proximus, linque seculares curas, pelle reliquias voluptatum, malas fuge consuetudines, reforma animum ac mores in Deo placitam novitatem; et renascentia vitia, que hactenus abscindebas, radicitus nunc extirpa, in primis avaritie studium, quod senibus cur annexum ac peculiare sit miror. Hoc unum stude et hoc cogita, ut paratus, ut securus ad extremum venias'. Optime, inquam, prudenterque! [43] 'Linque literas', seu poeticas seu quascunque alias, in quibus tyro iam non sis, sed emeritus veteranus, in quibus quid tenendum, quid respuendum tibi sit, noveris, in quibus denique non iam labor, sed oblectatio vite sit iucunditasque reposita: hoc certe quid sit aliud non video, nisi auferre solatium ac presidium senectuti. [44] Quid vero siquid tale Lactantio dictum esset? Quid, si dictum et creditum Augustino? Dicam quod in animo est: neque ille tam valide peregrinarum superstitionum fundamenta convelleret, neque iste Civitatis Dei muros tanta arte construeret, aliquantoque ieiunius Iuliano atque aliis pari impietate latrantibus responderet. [45] Quid tandem si Ieronimo, quamvis id ipse dictum memoret, et, quod credi vult, etiam vigilanti? Quid vero, si poeticis, si philosophicis, si oratoriis, si historicis semper literis abstineret? Nunquam ille Ioviniani et hereticorum calumnias reliquorum tanta persuadendi facilitate contunderet; nunquam Nepotianum sic vel vivum doceret, vel defunctum fleret; nunquam denique epystolas ac libellos suos tanta orationis luce perfunderet. [46] Ut enim a veritate verum, sic artificiosum atque ornatum dicendi genus unde, oro, nisi ab eloquentia requirendum est? Quam poetarum atque oratorum propriam esse nec Ieronimus ipse negavit et est notius quam ut probari egeat.

[47] Non discurro per singulos, sed, ad summam, non intelligo quid iis studiis non dico senem imbui (nichil enim bene fit quod non etiam tempore suo fit), sed a puero haustis uti sobrie vel in senectute prohibeat; scientem — dico — quid ex his ad rerum notitiam, quid ad mores, quid ad eloquentiam, quid postremo ad religionis nostre patrocinium trahi possit, quod fecisse illos maxime videas, quos proxime memoravi; [48] nec ignarum preterea quid Iovi adultero, quid Mercurio lenoni, quid homicide Marti, quid predoni Herculi, quid demum, ut innocentiores attingam, Esculapio medico, quid patri eius Apollini cythariste, quid Vulcano fabro, quid textrici insuper Minerve, contraque quid Marie Virgini Matri, quid eius Filio redemptori, nostro vero Deo veroque homini debeatur. [49] Quod si ideo poetas fugimus ceterosque quibus inauditum et ob id tacitum Cristi nomen, quanto periculosius videri debet hereticorum et nominantium Cristum simul et oppugnantium libros legere? Quod tamen studiosissime faciunt vere fidei defensores. [50] Crede michi: multa que tarditatis et ignavie sunt, gravitati et consilio tribuuntur. Sepe despiciunt homines que desperant propriumque et suum est ignorantie ut, que nequiverit apprehendisse, condemnet et, quo ipsa non valuit, neminem cupiat pervenire: hinc de rebus incognitis obliqua iudicia, in quibus non cecitas magis ipsa iudicantium quam livor emineat. [51] Non sumus aut exhortatione virtutis aut vicine mortis obtentu a literis deterrendi, que, si in bonam animam sint recepte, et virtutis excitant amorem, et, aut tollunt metum mortis, aut minuunt. Ne, deserte, suspicionem diffidentie afferant, que sapientie querebatur! Neque enim impediunt litere, sed adiuvant bene moratum possessorem viteque viam promovent, non retardant. [52] Quodque in cibis evenit, ut multa que nauseantem atque imbecillem stomachum pregravent, validum atque esurientem bene nutriant, id in studiis accidit, ut acri sanoque ingenio sint multa salubria, que pestifera sunt infirmo, si presertim utrobique vis discretionis affuerit. [53] Quod nisi sic esset, non illa pertinax ad extremum tam laudata foret industria multorum, preter enim quod Cato latinas literas iam senescens et grecas vero iam senex didicit; quod Varro ad centesimum vite annum, legendo semper ac scribendo, perveniens, vitam prius quam amorem deposuit studiorum; quod Livius Drusus senio ac cecitate confectus iuris civilis interpretationem utilissimam rei publice non omisit; [54] quod Appius Claudius iisdem pressus incommodis eadem fuit perseverantia; quod Homerus apud Grecos idem passus, idem prestitit alioque rerum licet in genere, par industrie genus exhibuit; quod Socrates iam senior musice operam dedit; [55] quod Chrisippus ceptum iuventute media opus acutissimum ultima vix explicuit senectute; quod oratorium Ysocrates, tragicum Sophocles, volumen utrunque nobilissimum, ille quartum et nonagesimum, hic prope centesimum agens annum scripsit; [56] quod studii amor ingens et Carneadem senem cibi et Archimedem vite reddidit negligentem; quod Cleantem apud illos amor idem cum inopia primum, post cum senio, apud nos Plautum compulit cum paupertate simul ac senectute luctari; quod Pithagoram, quod Democritum, quod Anaxagoram, quod Platonem per omnes terras perque omnia maria, periculorum immemores ac laborum, non habendi, ut multos, sed discendi ardor impulit; [57] quod Plato ipse senex, supremo eodemque natali suo die vel literis incumbens, vel, ut alii volunt, scribens, philosophie amicum spiritum exalavit; quod Philemon meditabundus ac libro incumbens, sociis illum expectantibus, pyeriam animam emisit, etsi de hoc alia ridiculosior fama est; quod ad extremum, is qui persepe michi nominandus occurrit, Solon, semper novi aliquid addiscens, senuit atque obiit nec generosum discendi desiderium mors extinxit.

[58] Preter hec igitur et que sunt id genus innumerabilia, nonne et nostri omnes, quos imitari optamus, vitam omnem in literis consumpserunt, in literis senuerunt, in literis obierunt, ita ut eorum quosdam legentes aut scribentes ultimus dies invenerit? Neque ulli unquam — quod audierim — preter unum, quem dixi, Ieronimum noxe fuit disciplinis secularibus floruisse, cum multis fuerit glorie, nominatim tibi. [59] Nec me fallit laudatum a Gregorio Benedictum, quod inceptum studium, solitudinis et propositi rigidioris amore, deseruit. At non ille poeticas, sed omnes omnino literas neglexerat. An vero laudator suus, idem si tunc faceret, laudaretur? Minime arbitror. [60] Aliud est enim didicisse quam discere aliterque puer spem quam senior rem, ille impedimentum, hic ornamentum, ille laborem et querendi studium anceps, hic laboris fructum certum, delectabilem et quesitum studio preciosum thesaurum literarum abicit. [61] Quid expectas? Scio multos ad sanctitatem eximiam sine literis pervenisse; nullum literis hinc exclusum scio etsi audio Paulo Apostolo quesitam literis insaniam exprobrari. Quam iuste autem mundo notum! [62] Quin potius, si de proprio loqui licet, ita sentio: planum forsitan, sed ignavum iter per ignorantiam ad virtutem. Unus est finis omnium bonorum, multiplices autem vie eodemque tendentium multa varietas: ille tardius, hic ocius, ille obscurius, hic clarius, ille depressius incedit, hic altius. Quorum quidem omnium peregrinatio est beata, sed ea certe gloriosior que clarior, que altior, unde fit ut literate devotioni comparabilis non sit, quamvis devota, rusticitas, nec tu michi tam sanctum aliquem ex illo grege literarum inopem dabis, cui non ex hoc altero sanctiorem numero obiciam. [63] De his autem, cogente materia, quoniam sepe michi necesse fuit ut loquerer, te amplius hodie non morabor. Qui si cepto heres, ut studia hec, que pridem post tergum liquimus literasque omnes — quantum innuis — ac, distractis libris, ipsa etiam velis literarum instrumenta proicere atque ita undique persuasum tibi est, gratum, hercle, habeo me librorum avidum, ut tu ais (ego non infitior, ne, si negem, scriptis ipse meis arguar), in hac emptione omnibus tuo iudicio prelatum. [64] Et quamvis ipse rem meam videar empturus, nolim tamen tanti viri libros huc illuc effundi aut prophanis, ut fit, manibus contrectari. Sicut igitur nos, seiuncti licet corporibus, unum animo fuimus, sic studiorum hec supellex nostra post nos, si votum meum Deus adiuverit, ad aliquem nostri perpetuo memorem pium ac devotum locum simul indecerpta perveniat. Sic enim statui, ex quo ille obiit quem studiorum meorum speraveram successorem. [65] Libris autem precia statuere, quod tua michi prebet indulgentia, non possum, quorum nec nomina certe nec numerum noverim, nec valorem. Tu michi per literas rem digere, ea lege ut, siquando tibi forsan in animum venerit mecum has quantulascunque temporum reliquias agere — quod et ego semper optavi et tu aliquando policitus videbare — et eos ipsos et hos non minus tuos, quos modo convexi, sic simul invenias, ut detractum nichil tibi, sed non nichil tibi sentias accessisse. [66] Extremum sit ut, quod te multis, inter quos michi, pecunie debitorem facis, pro me negem mirerque quisnam hic supervacuus — ne ineptus dicam — conscientie tue scrupulus. Possum tibi terrentianum illud obicere:

Nodum in scirpo queris.

Nichil michi debes nisi amorem, sed nec illum debes, quem pridem, fateor, bona fide integerrime persolvisti, nisi forte ideo quia, quod semper accipis, semper debes, sed et quod solvis continue, nunquam debes. [67] Nam ad id quod, ut sepe olim, de inopia quereris, nolo tibi consolationes, nolo pauperum illustrium nunc exempla congerere: nota sunt tibi. Quid ergo? Clara equidem semperque una voce respondeo: laudo quod, me magnas licet seras tibi divitias procurante, libertatem animi quietamque pretuleris egestatem; quod amicum totiens te vocantem spreveris, non laudo. [68] Non sum qui ditare te hinc possim, quod, si essem, non verbo, non calamo, sed re ipsa tecum loquerer. Sum vero cui uni tantum suppetit quantum abunde sufficiat duobus unum cor habentibus atque unam domum. Iniuriosus es michi, si fastidis, iniuriosior, si diffidis. Vale.

Patavi, V Kal. Iunias.

[1] Suavis michi, vir insignis, epystole tue odor gustusque suavior, si de alio scripta esset; nunc cum suavitate verecundiam ac ruborem attulit, illis me preferens, quorum ydoneus utinam sim mirator. Illudi metuerem, nisi notissime virtutis ac fidei tue candor obstaret. Te potius errare crediderim quam me falli: habet enim illud excusationem benivolentie plenam, hoc reprehensionem amicitie alienam. [2] Ceterum, ne sub tanto non mearum laudum fasce multiloquus sim — fatigatio enim est amica silentio — hoc unum modo dicturus fuerim: rem tuam quanti vis precii facere tuum est, sed — michi crede — sic extimans, terrebis emptores. Respondebis: non est michi venale quod laudo. Credo equidem. Nemo autem te rem parvam equis auribus audiet sic laudantem. [3] Ut invidie mee, ut extimationi tue consulas, quod est dicito, minus quoque, siquid minimo minus est. Pudet strictim attingere quod te ubertim copioseque disserere ne puduerit, prestringens oculos, amor fecit. [4] Tu me oratorem, tu me historicum, tu philosophum, tu poetam, tu me denique theologum facis; quod non faceres nisi sic esse tibi persuasum esset ab illo cui non credere magnus est labor: amorem dico. Quo nunc forsan veniam merebaris, nisi me claris oneratum titulis ad extremum maximis, et quibus conferri non mereor, etiam pretulisses. [5] Ego vero, amice, ut intelligas quantum vel opinione mea vel re ipsa ab hac sententia tua absim, horum omnium, que michi tribuis, nichil sum. Quid ergo? Scolasticus. Et ne id quidem, sed silvicola, solivagus inter aerias fagos, nescio quid insulsum strepere solitus — queque presumptionis et audacie summa est — acerba sub lauro fragilem calamum attingere, non ut fervens operum, sic et felix eventuum, amantior quam ditior literarum sum, sectarum negligens, veri appetens. [6] Quod quoniam quesitu arduum, ego, quesitor infimus atque infirmus, sepe diffidens mei, ne erroribus implicer, dubitationem ipsam pro veritate complector. Ita sensim achademicus advena, unus ex plurimis inque humili plebe novissimus, evasi, nil michi tribuens, nil affirmans dubitansque de singulis, nisi de quibus dubitare sacrilegum reor. [7] En tuus ille Hippias in conventu olim philosophico cunta profiteri ausus tecum nichil preter inquisitionem veri anxiam preterque dubietatem atque inscitiam profitetur. [8] Iamque illustris Pandulfi testimonium ad tue multum diverse sententie robur trahis. Quam validum sit agnosces, si non, que in illo summe sunt, dignitatem scilicet virique virtutem libraveris, sed affectum: nempe, si iudicium verum queris, liberum tribunal, liber querendus est animus. [9] Non est autem liber animus, cui amor imperat. Nil tu magis amatori credideris, quam osori: errat alter honestius, in iudicio pares sunt. Crede ergo illi intrepide de republica, crede illi de re bellica, de militaribus artibus multoque maxime de ducis imperio, de fortitudine, de providentia, de severitate, de clementia, de patientia laborum, de constantia, de magnanimitate, de gloria, de ingeniis quoque aliorum plusquam militariter. [10] Cum ad me unum sermo descenderit, quere, cui credas, alium. Hic plurimos iam fefellit; huic ego, si nescis, mei usque ipsius in miraculum, carus sum nullis quidem meritis. Sed generosa mens amore alitur, gratis amat: is cibus, ea voluptas, id sibi solatium. [11] Putabam calamum frenare, sed rapior neque, hinc preconiis tuis pressus, hinc occupationibus meis fessus, possum quiescere quominus longiusculam historiam literis inseram dicamque quod tu quoque mecum stupeas.

[12] Multos quidem ille vir per annos, antequam me videret, loquaci tantum fama excitus, pictorem non exiguo conductum, nec paucorum dierum spatio, misit ad locum, qui ea me tempestate incolam habebat, ut is sibi in tabellis exoptatam ignoti hominis faciem reportaret. Quod cum, me inscio, factum esset, longo post tempore, gravi bello turbatis hunc Italie rebus exigente, Mediolanum venit ubi tunc eram. Et licet variis undique motibus periculisque distractus, quibus unum caput minime suffecturum diceres, nichil tamen prius habuit, nichil antiquius, quam ut vultum cerneret cuius vidisset imaginem. [13] Mitto que a properante dici nequeunt: quotiens per id tempus ad me quamque familiariter vir tantus et tantorum exercituum ductor accesserit, quam cupide quamque ex equo cum tanto inferiore versatus sit, ut demum, gravi egritudine liberatus, quam sibi et ardentissimo sub sole acta estas hiemsque sub nivibus et immodicus belli labor cureque pepererant, cum se nondum suis pedibus ferre posset, famulorum nixus humeris, me petiit, quem per totum tempus egritudinis ad cubiculi sui spondam diebus singulis vidisset, sed iucundius inter libros, ut aiebat, sede velut in propria revideret. [14] Quam tantam tamque heroicam viri illius humanitatem e memoria mea nec fugaces ferent anni, nec immemor Lethes toto gurgite diluet. Denique victor in patriam, confecto bello, multa cum gloria, reversurus, quod neque pictor primus votum eius implesset et mutata annis esset effigies mea, alterum adhibuit, unum quidem ex paucissimis nostri evi pictoribus, adhibiturus Zeuxim aut Prothogenem aut Parrhasium aut Apellem, si nostro seculo dati essent. [15] Sed omnis etas contenta suis ingeniis sit oportet. Misit ergo quem potuit: magnum prorsus artificem ut res sunt. Qui, cum ad me venisset, dissimulato proposito, meque lectioni intento, ille suo iure assidens — erat enim michi familiarissimus — nescio quid furtim stilo ageret. Intellexi fraudem amicissimam passusque sum nolens ut ex professo me pingeret, quod nec tamen omni artis ope quivit efficere. [16] Sic michi, sic aliis visum erat: cur, si queris, nescio; nisi quod sepe vehementius tentata succedunt segnius et nimia voluntas effectum necat. Eam tamen ipsam imaginem tantus ille dux secum tulit interque delicias habuit, ob hoc unum quod meo saltem nomine facta esset. I nunc et sic affecto meis in laudibus fidem habe. [17] Hec tam multa iniquissimo loco ac tempore ut scriberem coegit illius recordatio, tui cura ut agnosceres illum valde amare teque non minus, si illi credideris, errare. Sit hoc primum amicitie mee pignus: falsis amici animum opinionibus absolvisse. Bona fide quid sim quid ve non sim dixi. [18] De me michi potius crede, quam alteri: nulli enim profundius notus sum, qui, etsi me amem, amo tamen veritatem hac in parte michi notam, adeo ut vix magis me pudeat contra illam loqui, quam loquentibus vel in silentio consentire. Sileo tamen interdum non assensu aliquo, sed vel contentionis odio vel loquendi tedio. [19] Nunc ne silere potuerim: hinc importabilis laudum moles, illinc eloquentie rarus splendor in causa est. Deliniri fortasse aliis etsi me omnes absolverent, ipse michi reus atque inexcusabilis visus sum, si tam copioso tamque artifici laudatori me tacitum prebuissem. [20] Veni igitur in certamen hac una de re cum illo, cui in reliquis omnibus consentiens atque unanimis esse velim, laudari, fateor, nonnunquam ab aliis solitus, sed non ita. Unde est ut nullum unquam tale duellum cum amicis habuerim, nil tale, quod sciam, fecerim quia nec tale aliquid passus sum. Tu deinceps ama, ut facis, incorruptius iudica. [21] Postremo autem, quisquis sim quamlibet vel tardus ingenio vel hebes iudicio vel fuscus eloquio, omnium pene incertus atque hesitans, sum tamen — ut arbitror, nisi hoc ipsum falso michi arrogo — in amicitiis satis constans. Non de perfectis illis loquor atque rarissimis ad quas virtute opus est multa, quarum perpauca ex omnibus seculis paria memorantur, ut nosti, sed de iis aliis quas mediocritas mea fert, in amandi actu, ut est animus, cessurus nemini, cuntis in rebus aliis, cedens multis. [22] Proinde quemcunque vel tua sibi me caritas finxerit vel veritas ipsa me fecerit amicum, scito: quod tibi policitus sum, ne dubita, fixum est; sic tua meretur virtus, sic mea exigit natura, sic nostre bonus amicitie sponsor iubet. Id tibi non delphico, sed celesti oraculo dictum crede et vale, quoniam non nisi oris meminisse non potes, memor saltem nostri nominis.

[1] Quod me ad fugam mortis hortaris, gratum habeo: neque enim id faceres, nisi — contrarium mortis hoc est — vitam amares meam. Amas igitur quem non nosti, dicam verius, non vidisti. Nimirum! Si non nisi que vidimus amaremus, nemo Deum, nemo suam animam amaret — plus dicam — nemo fratrem, nemo filium, nemo amicum, quos, dum cernere credimus, non eos, sed eorum domos et — hoc quo dicam verius — illorum videmus ergastula. [2] Profecto enim que corpora dicimus, vincula sunt, que nisi solubilia nobis ac fragilia contigissent, eterna erat humana calamitas. Unde Plotini illud iure laudatur qui, de Deo atque hominibus loquens: «Misericors», inquit, «Pater mortalia illis vincula faciebat». [3] Sed redeo ad caritatem tuam. Nempe ut in se amicum id quidem fraternumque quod de me cogitas, sic, si ad naturam rei aspicias, inane: nulla est enim mortis fuga, imo vero persepe accidit ut fuga mortis esset ad mortem fuga. [4] Itaque nil melius, nil tutius quam, inter desiderium mortis ac metum, nec anticipare nec detrectare quicquid erit quod superne iubeamur, memores senis illius, multis malis exerciti, sed ex arce patientie non deiecti, qui, cum Deo loquens: «Vocabis», inquit, «me et ego respondebo tibi». [5] Observemus et nos revocatorem nostrum, ne aut tergiversatio aut precipitatio sibi nostra displiceat. Nam ut vocanti Domino non respondere superbia est, sic non vocanti respondere dementia. Equa vanitas est mortem nimis vel metuere vel optare: alterum ignavie est, alterum impatientie, illic metus inefficax, hic votum supervacuum. [6] Frustra metuitur quod vitari nequit, frustra optatur quod mox aderit. Simus forti animo ac tranquillo. Nichil minus viri est quam metus, nichil minus quam perturbatio sapientis. Ex quo die nati sumus et pericula nobis et tedia undique et labores et laquei, que cunta iam pridem viris provisa esse debent, si non sunt. Quem circum, quam palestram, quod certamen ingressi simus atque omnino quem in mundum venerimus, ignoramus? [7] Ianitor nos fefellit, nisi patienda omnia predixit in limine. Hominem se non novit, qui se humanis casibus nescit expositum et nature mortalis obliviscitur qui de morte non cogitat, horisque illam et locis omnibus non expectat. Hec sors nostra est, quam flere licet et conqueri, quod totis voluminibus docti homines fecere et ego ipse non parvis epystolis olim feci, sed nil fletu proficitur aut lamentis: adamantine leges rerum sunt. [8] «Semel locutus est Deus» dixitque semel nascentibus Autor quicquid scire licet et que Ille dixit fixa sunt omnia. Nam ut vatum alius quidam ait:

Grave et immutabile sanctispondus adest verbis et vocem fata sequuntur,

et profecto si a fando fatum dicitur, quod non huic tantum, sed sacris quoque doctoribus atque Augustino precipue visum scio, fatum nostrum, si hoc nomine uti liceat, non in stellarum motibus, sed in Dei verbis ac providentia situm est, seu securis igitur, seu timidis accidet quod natura, quod Deus rigido sanxit edicto. [9] Moriendum esse nemo dubitat; quando, ubi, qualiter horum dubietas multa est, ut est ferme omnium futurorum, neque dubietas modo, sed inscitia, sed caligo profundissima atque densissima, quam acies nostra non penetret. Quid hic opus aruspice? Quid torquetur astrologus? Quid insudat curiositas vana matheseos? [10] Quos etsi verbis accendi posse, non corrigi plane norim, de successu desperans, sepe tamen sic aggredior: 'Sinite, o insani, sinite sidera cursus suos agere. Sive enim nichil in nobis agunt astra, sive nichil nobis indicant, sive horum nichil a nobis intelligitur, e quibus unum saltem verum esse, si nil aliud, vestra utique mundo indicant mendacia, quodlibet eligite: eligere enim aliud non licet. [11] Stulte de re nulla, frustra de re inaccessibili disputatur. Quid ergo mendaciorum mole nos obruitis? Fessi sumus audiendo, fessi expectando, cum nichil eveniat omnium que, velut consopiti, ebrii, murmuratis, nisi rarum forte aliquid atque fortuitum verum, qualia etiam aliquando mentiri volentibus elabuntur. [12] Nemo enim, quamvis velit, falsa omnia loqui potest: sepe invitis labiis mendaci de pectore veritas prodit. Et vos quidem vero unico casu elapso inter mille mendacia superbitis, cum honesti animi mille inter vera unico mendacio erubescant. Dicite nobis ante factum certi aliquid ac, ne fortuitum videatur, vero uni alterum addite. [13] Cur vel post factum vaticinia vana confingitis vel fortune veri nomen datis? Quid celum frustra, quid terram, quid homines fatigatis? Quid ineptissimis legibus vestris lucida astra subicitis? Quid nos liberos natos insensibilium siderum servos vultis efficere? O ridiculosa protervitas et impudentia inaudita! [14] Cum ab iis, quibus humanum genus venditis, nichil omnino, ab iis stultis ac miseris, qui venduntur, precia vultis, exposcitis, extorquetis. Miri contractus, nove nundine! Sed cum ignaris presentium atque preteritorum nilque nisi futura nosse volentibus, que sola nosci nequeunt, prosper et facilis ludus est vester; doctiores prestigia vestra rident. [15] Nam quid nobiscum Mars aut Venus, quid Iupiter aut Saturnus? Quid nomina quidem abdicata renovatis nosque vel errore impio vel nautica ruditate sic licenter illuditis? Quorum animas Tartarus habebat ad celum translata sunt nomina ab iis qui mox illos ad inferos secuturi erant. [16] Nos, quibus celum promittitur, in iis nominibus spem ponemus? Nisi forte illud autenticum magis quod

nauta tunc stellis numeros et nomina fecit,

ut ait Maro, sed profecto non illa que diu ante fecerat «Is qui numerat multitudinem stellarum et omnibus eis nomina vocat». [17] O felix, siquis est, cui repositum sit illa cognoscere! Erit is michi verus quidem ac preclarus astrologus, non Ptholomeus, non Archimedes aut Iulius Firmicus, sed altior multo certiorque. Proinde hec nominum mortalis inventio, impietati supplicium, navigationi presidium, vite nostre neque presidium potest esse, neque supplicium debet. [18] Quid incassum malefici laboratis? Cum vulgo, ut libet; nos adversus vestras insidias experrecti intentique et armati sumus. Vultis et nos numeris vestris ascribere, ut vobiscum simus, ex illorum grege, quibus per Sophoniam Dominus comminatur, «qui adorant super tecta militiam celi», quod ibi sic exponitur, solem scilicet et lunam et cetera, qui elevantur contra scientiam Dei, quicquid in mundo geritur ad ortum et occasum stellarum referentes, «qui iurant in Domino et in Melchom», qui duobus scilicet dominis volunt placere, Deo et mundo, quod nullo pacto propter dominorum discordiam fieri potest. [19] Nos autem, sub tecto clausi pii pectoris, non celi militiam, sed ipsum celi Regem adoramus Omnipotentem, scilicet Deum Patrem et Filium Eius Unigenitum Iesum Cristum crucifixum et Sanctum Spiritum Paraclitum a Patre et Filio procedentem, unum hunc trinumque Deum colimus. Illi fidimus, in Illum credimus, in Illo, non in alio iuramus. [20] Quid externa superstitione nos involvitis? Illi obsequimur, qui creavit nos et creatos regit celumque simul ac stellas et creavit et regit, neque magis in nobis aut creandis aut regendis stellarum ope, quam in stellis nostro eget auxilio. Siquid loci esset in nobis alterius potestati, illam pariter cultu debito coleremus; nunc nil alteri nos debere cognoscimus. [21] Siquid in nobis est boni, ab Illo est; quicquid autem mali non ab alio quam a nobis. Alioquin penale non esset quod aliunde procederet. Nolite igitur creatorem et creata confundere. Denique si errorem demum elegistis, viam linquite veritatis ac vite ad Illum aspirantibus, qui «est via, veritas et vita». [22] Ceci siderum miratores, ac siderum viles servi — quodque est mirabilius — proxenete et captivandarum artifices animarum, quo pergitis, quid intenditis? Quid nobis aut igneos globos instabiles aut mortuos peccatores dominos procuratis? [23] Iove maior, sed vel non notus vobis, vel non creditus nec dilectus, celum volvit ac temperat et suum orbem ipse opifex moderatur. Illi canitur et non Iovi: «in manibus tuis sortes mee». [24] Potestis in animum inducere ut, neglectis fulgoribus qui, si per se extimantur, oculos mulcent excecantque animas, ad Illum attollatis ingenia de quo scriptum est: «in lumine tuo videbimus lumen», et incipiatis aliquando credere quod Iupiter vester nichil, Cristus noster potest omnia, quod sol et luna lucent oculis, horum conditor menti lucet? Quid illam incorpoream ac divinam ad corpora quamvis clara reflectitis? [25] Stupetis forsan hec lumina celum ipsum diesque et noctes ornantia, et mundo, si iis sane uti norit, utilia? Sed erectam atque alta spectantem animam interior lux delectat, in quam versi sortilegiis non egemus et his falsis vatibus credulorum arculas auro vacuantibus ac vero nugis aures, errore animos atque horrore complentibus, presentemque vite statum futuri policitatione turbantibus. [26] Hec, amice, adversus hos nugatores, non tantum michi, sed Cristo et in Illum credentibus odiosos, atque his similia et sepe dixi et nunc, ut mirari desinas, — his eisdem, quibus honestissimam hanc urbem vacuam sperabam, per hos dies preter spem, obsessus ac vexatus, — quasi illos alloquerer, pene tui oblitus, dixerim, pauca licet ex multis, plura tamen, quam hoc tempus posceret aut he caperent angustie, nisi animi calor, heri et nudius tertius, loquendo conceptus, scribentem nunc etiam inflammasset. [27] Ad rem redeo. Siquis est igitur quem adhuc ista solicitent quique, futuri anxius, Regi seculorum, cui debet omnia, parum fidat, avium se nocturnumque iter agere sine lumine noverit, divinumque illud Flacci carmen audiat:

prudens futuri temporis exitumcaliginosa nocte premit deusridetque, si mortalis ultrafas trepidat.

[28] Confidamus, o soliciti mortales, neque trepidemus, ne trepidationem nostram et nos rideat — quodque gravissimum est — oderit Is a quo amari una certa felicitas est. Quiescamus, moderemur curas, querimonias compescamus et providentissimi ac clementissimi ducis imperium prestolemur taciti, quin potius occurramus expeditique atque alacres festinemus. Non ad nos mors venit, nos ad illam imus. [29] Non fortuito ait Maro:

stat sua cuique dies.

O! quid ait: «dies stat»? Nos currimus et, dum fugere dumque subsistere nitimur, volamus quo cum pervenerimus, dies illa nobis amplius non stabit, sed et ipsa cum ceteris, quasi quod expectabat nacta, diffugiet. [30] Nisi sit aliquis fortassis cui contrarium videatur, propter id quod de peccatore scriptum est in Psalmo: «Dominus irridebit eum quoniam prospicit quod veniat dies eius» et, alio loco: «Iuxta est dies perditionis et adesse festinant tempora». [31] Sane supervacua disceptatio verbi est, ubi de re convenit. Loquendi morem preferat quisque quem volet, dum meminerit diem hanc, vicinam vel stantem, adeundam magno animo vel ad nos venientem festinantemque pari animo expectandam. [32] Utcunque autem inperterritos adimplesse non sufficit, letos decet, meque ante alios quem iam nichil aut modicum hic delectat, qui premissis fere omnibus, letam michi vitam facere solitis, totiens laudatam solitudinem et in terris iam supervacuas moras odi, ac fortasse brevissimas: forte enim hoc ipsum quod loquimur prope est. [33] Quid vero rem certissimam in dubio ponimus? «Iuxta» dicere volui cum Psalmista. Prope enim esse quis dubitet? An quod hoc iter intrantibus nunquam longe fuit, progressis elongabitur et quod mane prope erat, eo raptim sine intermissione pergentibus procul erit ad vesperam? [34] Fieri potest, neque, si fiat, mirum erit aut insolitum, ut quod varia spe in longum trahimus, hoc ipso futurum die sit. Et quis novit an, quod humanis in rebus pessimum suspicamur, simus optimum reperturi, ut, quod valde timuimus, non modo timuisse nos pudeat, sed etiam non sperasse, cum errorum nebulas discussura dies illuxerit cumque in lucem illam exierimus, a qua fusco nunc carcere prohibemur? [35] Et de his horumque similibus, ut ipse ais, per me multa, sed tamen multo plura per alios dici possunt. Que nec tempus patitur, nec locus et ego satis hodie evagatus sum. Unum hoc tibi tueque solicitudini notum velim: me aliam licet ob causam iam implesse quod mones et pridem Patavio, ubi pestis invaluit, digressum Venetias petiisse, non ut mortem fugiam, sed ut queram siqua in terris est requies. Vale.

[1] Aut tacere oportuit aut latere, seu verius non nasci, ut scilleos evaderem latratus. Non est ludus in publicum prodire: validi canes dente, voce seviunt invalidi; illinc discrimen, hinc tedium. Utrunque silentio ac latebris vitare consilium erat; tulit me rerum estus quo nolebam. Iam conspectus in populo digitis notor eorum hominum, quibus ignotum esse prima pars glorie est. Non sum Scipio quem noctu in Capitolium ascendentem nunquam canes latraverunt; sic de illo enim scriptum memini, quamvis id vel medicamento fieri posse vel carmine quidam putent. Me quocunque luce media incedentem plebeia canum turba circumstrepit; quo me vertam omnes talibus vici scatent. Neque vero tam verear generosos: rari sunt enim, nec facile irruunt iniussi. Isti autem innumerabiles, inquieti, rauci quique quos morsu nequerant tedio agitent immortali. Eleganter Anneus, tale aliquid et ipse perpessus, «sicut» inquit «ad occursum ignotorum hominum minuti canes, latratis»; vere et minuti illi, et ego eis, etsi non invisus, incognitus sunt. Sunt canes quidem pre timore vel latrare soliti vel mordere. Nullus hic timor talis; nam neque Theoninis ego sum dentibus et illis, ne morderi possint, mira arte consultum est tacitis semper semperque latentibus. Nec attendunt quante sit impudentie quanteque superbie iudices aliorum fieri velle qui sui iudices alios fieri nolint. Profecto equidem vocis sui iudices non admittit, qui obstinato silentio vocem premit. Novum genus! imo antiquum, nec michi soli ultimo hominum, sed primis ac maximis importunum, ante alios Ieronimo qui, de his ad amicos scribens, «librum» inquit «non efferatis in publicum et ne fastidiosis cibos ingeratis vitetisque eorum supercilium, qui iudicare tantum de aliis et ipsi facere nil noverunt»; quamvis id ipsum satis illos iudicet, ut opinor, quodque ad tegmen inscitie meditantur ad inscitie vertitur argumentum et quo se maxime tegunt produnt, quia dum taciti iudicia hominum declinant tacito doctorum hominum iudicio condemnantur; si hos tamen ille vir timuit et vitandos monuit, quid michi quid ve aliis peragendum putes? Equidem horum ego non tam metu quam odio ac contemptu et ne prurientibus linguis scalpendi materiam atque instrumenta congererem, sepe me monui, sepe amicos: me ne novi aliquid scriberem, alios ne, sequid forte iam scripseram, in apertum educerent. Non habeo quod de aliis querar; ipse michi non parui. Quem si scribendi tantus ardor accenderet, scriberem ac delerem et, quando ea mens erat, ex literis voluptatem capiens, morsus ac latratus invidie declinarem. Idque sic forsitan factum esset, nisi quod me, ut ad scribendum celerem delectatio, sic segnem ad delendum misericordia faciebat: miserebar innocue novitatis — durum mactare quem diligas! —; ipse michi propriis manibus videbar in meam hoc est ingenii mei progeniem seviturus. Et sevi tamen, ut Abraham in filio celi Deo sic ego in scriptis sacrificium, ut poetice magis hoc quam catholice dixerim, Phebo gratum ratus ac Palladi, simul multum protervie multumque libidinis latratoribus meis demptum iri extimans. Et si quissem vel nil scribere vel scripta perurere, perpetuam illis raucedinem michi requiem peperissem; sed nequivi. Rursumque si reliquias lime severioris abdere potuissem, vivus saltem quievissem; sed nec id ipsum potui, ut qui amicis nil occultare didicerim nil negare. Hinc michi fastidii prima radix.

[2] Unum de multis audies: ante annos plurimos, dum post obitum summi regis a romano pontifice missum me Neapolis haberet, atque inter expectationis tedia oportunum ac dulce remedium Barbatus meus Sulmonensis illic esset, vir omnium literarum cupidissimus, mearum vero tam immodice ut in illis non rerum pondus non verborum gratiam nil postremo querat aliud nisi an mee sint — sed ne id quidem, sic illarum sibi eminus vel odor ipse notissimus est —, neque michi per id tempus absque illo dies ullus ageretur, accidit ut in Africa mea, que tunc iuvenis notior iam famosiorque quam vellem, curis postea multis et gravibus pressa consenuit, aliquot illi tali amico versiculi placuissent. Quos palam poscere veritus, nemo namque verecundior nemo reverentior amicorum atque imprimis mei, submisit qui illos muneris instar ingentis supplici prece deposceret. Negavi contra meum morem et intempestivum desiderium libera caritate redargui. Erubuit quievitque tantisper, atque oravit imperioso ut parcerem amori; nec secius die altero atque altero adhibitis intercessoribus institit importunitate prorsus ingenua ac modesta: tenera quidem frons pudorque purpureus mearum duritiem repulsarum ferre non poterat, semper igitur illo absente substituti aderant: est quidem quisque pro alio quam pro se honestius importunus. Iam, ut arbitror, finem tenes. Negavi quantum illesa quivit amicitia, cumque nullus precandi modus esset, ad extremum victus — nunquam enim cum amicis luctor quin succumbam — cessi et versus nisi fallor quattuor ac triginta, lime adhuc et temporis indigentes, illi amico, cui nil ad ultimum negaturus sim, ea lege concessi ut ad manus alterius non venirent. Ad promittendum prona semper intensa cupiditas, non eque autem ad memorandum tenax, nullam conditione respuit dum optata percipiat: dedit fidem quam eodem ipso die puto fregerit. Sic ex illo vix bibliothecam literati hominis introire michi contigit, ubi non eos versus, quasi epygramma illud Apollinei tripodis templum subeuntibus obvium in limine, viderim; quorum nativo horrori scriptorum quoque error accesserat (etsi hec non mea magis quam comunis omnium scribentium sit querela). Sic me igitur meus ille — ignoscendum, fateor, quod honesti amoris cogit impetus — dum laudare dumque quod sibi sum facere aliis clarum studet, sparsit ac reprehensoribus multis dedit. Sed non miror; nosco voces, accentus intelligo: cives nostri sunt ad aliena temptandum acutissimi atque promptissimi, ad reliqua tardiores, nequid mordacius in eos loquar, quorum omnia preter mores diligo.

[3] Locus iste digressionem recipit. Fredericum hunc etati nostre proximum, qui huius nominis ultimus romanum rexit imperium, prudentissimum principem et qui, germanus origine conversatione italus, utriusque gentis ad plenum mores et ingenia hinc natura hinc consuetudine didicisset, ita dicere solitum accepimus. Esse has duas toto terrarum orbe precipuas ac prestantissimas nationes, inter se vero perlargiter differentes; utrorunque enim meritis eque premia deberi sed supplicium non ita. Nempe utrosque premio ad virtutem erigi, verum Italos venia meliores fieri et suum crimen et clementiam sui ducis agnoscere, Germanos impunitate tumescere, misericordiam imputare formidini, quo plus ignoveris plus ausuros. Itaque sepe Italis tuto parci, nec tuto tantum sed utiliter, at Germanis penas debitas vel differri magni rem esse periculi; de reliquo Italos honorifice habendos, Germanos vero familiariter; hos quidem honoribus, illos affectibus et comunione gaudere hisque artibus hos et illos ad amicitiam et ad fidem trahi. Italorum familiaritatibus abstinendum, eo quod et curiosi rerum et in vitiis alienis nimium sint acuti, atque omnia iudicent, non modo que vera sunt sed que falsa licet opinione conceperint, ita ut quicquid omnino aliter fit, quam fieri eis debere videatur, irrideant: tantam enim cuique fiduciam sui esse ut ydoneum se cuntorum putet esse censorem. Contra autem Germanorum convictui indulgendum nichil in amicis iudicantium nilque aliud in amicitia querentium quam amari, nec ullum amoris argumentum maius familiaritate credentium.

[4] Hec tam multa dixerim ut videres quid de familiaritatibus nostris deque libidine iudicandi tantus ille vir senserit. Que sententia quam sit vera non disputo; vere autem hoc michi videor dicturus, si non de Italis sed e civibus tantum nostris id diceret, nil verius nil gravius dici posse. Quorum non familiaritates aut amicitie sed censure sunt, non ille quidem mites ac placide sed inexorabiles et acerbe; quorum nemo est qui, cum in vivendo sit mollior Sardanapalo, non sit in iudicando multum Fabritio aut Catone rigidior. Et, ut ceterarum rerum ad me minus spectantium iudicia pretermittam, sic de literis iudicant quasi nichil rite dici queat, quod non et capaces ac patulas illorum aures impleat, et leniat asperas, et infensas placeat, et recreet fessas, et delicatas mulceat, et illiceat occupatas: opus vel Ciceroni arduum vel Maroni vel utrique, quod magis reor, impossibile. Puto non legerint memoriter quod ait ille, cuius non multa quidem sed hoc multum placet: «Improbe facit — inquit — qui in alieno libro ingeniosus est». Quanto autem improbius qui ingeniosissimus in alieno est et scrupulosissimus usque ad fastidium atque odium, in proprio non hebes modo sed mutus, sed elinguis, sed exanimis.

[5] Ego quidem, ut possum, gratulor ingeniis nostris. Pauci illi incomptique versiculi, post Appeninum ad Padum Alpem quoque ac Danubium transgressi, nusquam, quod audierim, reprehensorem nisi in patria repperere. Sed — o ingenia magis acuta quam solida, magis acria quam matura! — qui vos urit igniculus, quod virus inficit, quod calcar exagitat? Non tam vobis estuantis Ethne rabies aut Caribdis, non tam trucis pelagi fragor aut tonitrui, quam vestri civis horrifice nomen sonat. Non de me uno enim agitur. Quisquis gregi publico se subducere nititur hostis est publicus. Cur? obsecro. An forte et illud Senece verum est? «Expedit enim» inquit «vobis neminem videri bonum quasi aliena virtus exprobratio delictorum omnium sit». Crede michi, amice et indignationis huius et iniurie particeps: ex ea urbe nati sumus, ubi unius laus improperium sit multorum, maxime si illorum admoveatur ignavie; unde nullum magis quam suos cives, siquid excellentie sit, oderunt. Quam putas ob causam nisi quod latendi avidos eo molestior quo vicinior lux offendit? Vis ne hoc tibi adero clarum fieri ut nec sol ipse sit clarior? Cogita quot nostra, quot patrum atque avorum memoria et quam gravibus bellis exerciti, cum abunde fortissimos militieque doctissimos viros domi semper habuerint, nunc Cisalpinam Galliam nunc Picenum terrasque alios pro bellorum ducibus adeuntes, alienis auspiciis vinci potius elegerunt quam suis vincere. Tantus est pudor suo duce parta prosperitas, ut de se hosti victoriam quam de hoste civi suo gloriam queri malint. Sive is livor, sive est pavor de livore oriens, ne sicilicet virorum virtus illustrium, factis insignibus innotescens, iuxta se positam pandat inertiam. Quem morem nescio quidem unde, sed non utique a Romanis patribus ac fundatoribus nostris accipiunt, ut omnis exotici dogmatis externeque consuetudinis miratores, sic paternorum atque salubrium indociles exemplorum. Iure igitur et romanis victoriis clarorum trophea civium sunt inscripta nominibus, et cladibus nostris alienigenarum infelices ducum tituli atque adventitie pondus heret infamie. O pessima omnibus ex animi morbis invidia, mortem humano generi diceris intulisse necdum desinis! Quid ulterius queris? quid sufficiet tibi, si peremisse non sufficit? O tristis ac misera corporum complexio, sed miserior animorum! Febricitare leonem quotidie fama est — quanquam de hoc ut de aliis maxime peregrinis animantibus multa narrentur inania, et obstet hauddubie huic vulgi sententie quod Aristotilem sequens ait Plinius: quoniam leo videlicet «egritudinem fastidii tantum sentit». Certe medico familiari meo filius adolescens fuit, de quo michi iuratus pater asseruit, de salute illius paterna se pietate solicitum, nullo unquam temporis momento die aut nocte febre liberum invenisse. Quod an sic esse potuerit phisicis linquo. Sed ut credi possit, perpetuam febrem Mecenati fuisse auctor est Plinius Naturalis historie libro septimo. Capram porro nunquam febribus carere, non quisque humilis sed clarissimus longeque doctissimus auctor est Varro Rerum rusticarum libro, quam a carpendo capram, quasi carpam, dici extimat. Sed o invidie gravior febris, o ariditas maior, non herbis pascenda vel frondibus, non umbris aut fontibus lenienda, sed damnis ac mortibus et infamia proximorum. Utinam, sicut in lege locationis excipitur «ne colonus in fundo capra natum pascat», quod Varro ipse sua etate servari solitum tradit hodieque diligens patrum familias cura non negligit, sic natura, parens optima, lege perpetua excepisset ne in suam possessionem viteque commercium humane quisquam invidie filius et livore malo tinctus irrumperet aut bonis comunibus pasceretur! Nunc quando omnia pascua his maxime gregibus proteruntur, plantisque nobilioribus avidius infliguntur invidie vulnera, quid nisi glorie indices extimande sunt huiuscemodi dentium cicatrices? Sed quid ego carptoribus, quid capellis meis febrientibus et male olentibus ac petulcis faciam? Silentio insultant, responsionibus irascuntur, veri hostes, patientie contemptores.

[6] Iam vero, quod in causis primum est, de accusatorum persona satis multa evaporandi studio dicta sint. Veniamus ad causam. In illa ergo poematis mei parte premature decerpta ac vulgata prepropere mors et mortis querimonia est Magonis peni. Qui, Hamilcaris filius, frater Hanibalis, bello punico secundo in Italiam missus cum exercitu, tandem ex vulnere in Liguribus accepto patriam repetens, mari medio ante Sardiniam obiit. Hic accusatores mei, quo me sine invidie suspitione liberius notent, a laudibus incipiunt, carmenque ipsum celo equantes, in se clarum sed a me cui non decuit attributum dicunt. Nec rudis quidem nec insulsa reprehensio, si vera esset. Nichil enim, quamvis graviter dictum diserteque, reprehensione legitima cariturum scimus, quod dicentis statui moribusque non convenit; imo vero, quo plus eloquentie, plus erroris impertinens oratio habitura sit. Hoc est namque decorum illud poeticum ex persona de quo Cicero egit in Officiis et Flaccus in Arte poetica. Quo neglecto nil pyerium, nil divinum speres. Videamus autem nunc ad peragendam calumniam vafre ceptam quanto sint ingenio quantoque iudicio reprehensores mei. Has nempe, si nescis, nugas et hec murmura iandudum substomacans sed tacitus fero, sparsim audiens quid unus quid ve alius oscitasset, necdum seriem accusationis intelligens. Hoc ipso autem primum die rem ordine didici, referente religioso quodam iuvene, cive itidem nostro, multum illis licet adverso, quique mei studio cum illorum certet invidia, quasi sacrilegium ducens homines, quantum sibi videtur, ignaros velle meis in rebus scientiam ostentare; idque adeo molestum omnibus in patria meum nomen amantibus ut molestius nichil sit et multa ab eis in auxilium veri dici solere asserens; illos autem captis insistere tanto nisu ut iam non rei veritas queri sed mei tantum infamia videatur. Hec mecum ille hodie scintillantibus oculis et inexpletis ac tremulis vocibus agebat, denique tanta erat indignatio ut vix lacrimas cohiberet. Agnovi etatis amorisque impetus, solatusque hominem iussi esse bono animo: eandem sortem philosophorum ac poetarum maximis fuisse, non recusandam sed optabilem his qui recta via ad gloriam niterentur; nam et languidis instare rubiginem et clara quelibet ac solida auri in morem attrita et confricta nitescere. Ille, vix tandem compresso tumore ac fervore animi, quid Aristarci mei cavillentur explicuit.

[7] In primis dicunt, non his quidem verbis sed suis egre se hoc dicere velle signantibus, illam tantam scilicet vim sermonis ac congeriem querelarum non sat consentaneam morienti, neque horam illam tales et tam graves sensus admittere. Sicut ut vides prima pars calumnie biceps est: non potuisse vel morientis spiritum in eas voces vel ingenium in ea verba sufficere. Ad hec vero, solemni more disputantium nunc omisso, priusquam pluribus distrahamur respondebo, dum impetus, dum memoria recens est. Neque enim bellator expectat dum, ad satietatem adversarii percussus, totidem se mox ictibus ulciscatur, sed vulnera vulneribus miscens et nunc hostem preveniens nunc repellens, victoriam cogitat non vindictam. Primum ergo non sum nescius vires morientium exhaustas, atque ideo neque magnis neque artificiosis atque compositis vocibus pares esse. Novi in Cristo mirabile atque unicum, ut voce magna clamans expiraverit, dans adstantibus intellectum plus in illo aliquid esse quam hominem. Quo miraculo experrectus ille centurio Dei filium esse est confessus. Quem locum in Marco evangelista Ieronimus tractans, «cum ima voce» inquit «sive sine voce nos morimur qui de terra sumus, Ille vero cum exaltata voce expiravit qui de celo descendit». Quid hic sane sim dicturus nemo non videt, nisi cui oculos tumor livorque precluserint. Me, fateor, pudet tam abiecte ineptie respondere, sed res cogit. Non morientem ergo loqui facio, sed vicinum morti eamque iam de proximo intuentem. Quo in statu non doctos modo sed indoctos et multa loqui solitos et miris ac gravibus referta sententiis quis ignorat, interdumque nescioquid presagii ac divinationis habentia? Etsi igitur presens mors ingenium premat et vitalem spiritum intercludat, vicina tamen utrunque adiuvat atque attulit et velut in limine carceris egressurum admonet in terga respicere ac videre quantum laboris quantumque miserie relinquatur. Profecto quidem de re qualibet nemo melius iudicat quam qui et diu illam expertus est et, nichil inde iam metuens, nichil sperans, passionibus expeditum animum habet. Possem multa de philosophis, multa de historiis; sed malo dicere, in quo falli nequeo, quod his oculis vidi quodque his auribus audivi. Fuit unus ex his cum quibus vite huius ex parte laboriosum licet breve stadium cucurri; multos secum, sic res tulit, annos egi; nunquam tanto in tempore quod audierim ex ore illius verbum prodiit, aut perraro, nisi voluptuosum preceps tumidum invidum inquietum turbidum: meras simultates ac scandala loquebatur. Nec mirabere; talis erat vita, talisque preterea vox ipsa qualis materie debebatur; frendere aprum vel sevire ursum diceres, non hominem loqui. Tandem affuit que nulli hominum defutura est quamque si mei iudices previderent, non stili mei, ut arbitror, sed vite mortisque sue curam gererent. Convenimus certatim et pietatis studio et visendi qualiter moreretur qui sic vixerat. Ille, ubi se morti proximum intellexit, mirum audies, statim vultu gestu voce alius, ea loqui cepit, sic se arguere, sic nunc omnes nunc singulos nos hortari ac monere, tantisque suspiriis hunc sermonem usque sub extremum spiritum traxit, ut me qui nunquam mores hominis probassem neque amassem, credo itidem et reliquos qui aderant, perpetuo sui memores benivolosque dimitteret. Quid de Roberto siculo dicam rege? Quanquam illi morienti simul ac viventi semper unus fuerit actuum ac verborum tenor, clarius tamen quiddam atque altius in morte personuit cigneumque illud obiens implevit philosophicum ac regium et divinum; vere sic instans regni periculum casusque omnes ante oculos posuit audientium, ut que futura aliis sibi presentia iudicares. Cuius lingua si sui similes aures atque animos invenisset, non tam subito infelix illa Campania et illa olim maior Grecia nunc minor Italia ex tam invidioso et tranquillo statu ad hunc adeo inquietum ac miserabilem corruisset. Ita dum hi nostri secretioris et nove philosophie professores vocem et ingenium vimque omnem nondum extinti hominis obruunt atque sepeliunt, tum precipue et prostrati se se erigunt et erecti solito altius attolluntur. Sic vexatio animum tergit atque acuit; sic sopit ignaviam, sic virtutem excitat mors vicina. De quo tempore quid apud Tullium admirans legerim dicam: «Tum vel maxime» inquit «laudi student eosque, qui secus quam decuit vixerunt, peccatorum suorum maxime penitet». Quod dictum ex ore pagani hominis secunde michi sufficiens calumnie fuerit. Ea vero est huiusmodi: que illi tribuerim morituro non sua sed quasi cristiani hominis videri. Ego vero non minus hanc inscitiam quam priorem miror, et, fateor, vix putassem nostro sub ethere nasci posse qui ista tam rauce tamque exiliter blateraret. Aridi atque ignobilis intellectus sunt talia temptamenta, quibus passio sola temptantis et impatientia detegatur. Quid enim, per Cristum obsecro, quid cristianum ibi, et non potius humanum omniumque gentium comune? Quid enim nisi dolor ac gemitus et penitentia in extremis, de qua quid Cicero ipse scripserit audivisti? Quanquam quid uno teste res agitur, de qua quisque sibi, totusque adeo terrarum orbis uno ore respondeat? At nusquam ibi Cristi nomen expressum quod, superis licet atque inferis sanctum ac terribile, illis tamen in literis non habuit locum, obstante temporum ratione; nullus ibi fidei articulus, nullum Ecclesie sacramentum, denique nichil evangelicum, nichil omnino quod non in caput hominis multa experti iamque ad finem experientie festinantis secundum naturale ingenium atque insitam rationem possit ascendere: quibus utinam non ab illis atque aliis sepenumero vinceremur! Potest errorem ac peccatum suum recognoscere et perinde erubescere ac dolere homo etiam non cristianus, fructu quidem impari, penitentia autem pari. Quod nisi sic esset, nunquam in Phormione terrentianus hoc diceret adolescens: «egomet me novi et peccatum meum». Quod si sospes atque integer fatetur, quid egrotum posita ante oculos morte, facturum credimus? De qua rursum cognitione et confessione ac penitentia peccati opereprecium est, non quid Anaxagoras aut Cleantes seu ex nostris Cato vel Cicero, sed quid lascivissimus poetarum Naso, quid ve philosophorum, ut perhibent, levissimus Epycurus senserit audire. Ille enim ait:

Penitet, o siquid miserorum creditur ulli,penitet et facto torqueor ipse meo.

Iste autem «Initium» inquit «est salutis notitia peccati». Quod verbum non immerito Senece video placuisse; itaque illud excutiens «Qui peccare» ait «se nescit, corrigi non vult: deprehendas te oportet antequam emendas»; et post statim «Ideo» inquit «quantum potes teipse coargue, inquire, in te accusatoris primum partibus fungere».

[8] Quid hic tibi dicere aliud videtur, quam quod in Proverbiis Salomon: «Iustus prior est accusator sui»? Aut quid aliud Seneca idem ad Lucilium, ubi ait «somnium narrare vigilantis est, et vitia sua confiteri sanitatis indicium est», quam quod in psalmo David: «Dixi: confitebor adversum me iniustitiam meam Domino (en confessio); et tu remisisti impietatem peccati mei (en sanitas confitentis)»? Quamvis ergo cui et qualiter confitendum sit nemo nisi cristianus noverit, tamen peccati notitia et conscientie stimulus, penitentia et confessio comunia sunt omnium ratione pollentium. Et, si verba respicimus, quid minus est quod amans ille terrentianus paulo ante loquebatur, quam quod ipse David in psalmo illo notissimo, et illiciti sui amoris memor et sceleris: «Quoniam iniquitatem meam ego cognosco et peccatum meum contra me est semper»? Sed parum michi videntur correctores mei seu hec pauca que diximus, seu philosophica illa multorum, ante alios platonica et ciceroniana relegisse, quibus si nomen desit auctoris, ab Ambrosio sive Augustino scripta iuraveris, de deo, de anima, de miseriis et erroribus hominum, de contemptu vite huius et desiderio alterius. Que quoniam nimis multa sunt et nimium vulgata, sciens taceo. Sed, si ut ad mordendum sic ad discendum vigiles esse voluerint, infinita reperient ex quibus ita esse ut loquor attendant, et fortasse pudeat ista tam frivola collegisse.

[9] Tertia restat accusatio: non sat considerate me sermonem illum tam gravem iuveni tribuisse, qui provecte convenientissimus sit etati. Quod ego ab his iam non iuveniliter, sed pueriliter dictum dico. Relegant omnes huius articuli tractatores: nemo, nisi fallor, ad initium senectutis minus spatium invenietur posuisse quam Cicero; sex tamen et quadraginta annos posuit. Cuius sententiam siluissem, nisi quia et nichil viri illius negligendum extimo, et ipse, Catonem loqui faciens, ore illius id maioribus visum dicit, sicque in unum triplex coit autoritas. Ut sit ita, quando nil proprius adversariis meis favet, nunquid exempli causa anno etatis quadragesimo secundo morientem, quo defunctum Titum Vespasiani filium optimum principem palam est, loqui salsum maturumque aliquid non licebit, cospecta hinc labilis vite fuga atque hinc errorum tenebris mortis vicinitate discussis?

[10] Augustini autem senectus multo quam Ciceronis est tardior. Est illius liber qui inscribitur Diversarum questionum, ubi ad anno sexagesimo incipere illam dicit; que sententia, seu auctor inspicitur seu res ipsa, quantum firmitatis aut ponderis habitura sit viderint qui nil sobrium nisi a sene decrepito dici posse contendunt. Nec vero tam pertinaciter hanc amplector, ut reliquas omnes abiciam: scio de hoc alios aliter atque aliter sensisse; sed operosum est hominum sensus ac verba colligere. Itaque, etsi plures ad testimonium trahi possent, paucos sponte obvios adhibui. Inter quos Isidorus, quo auctore raro utor, dum in sex etates vitam nostram divideret, «quarta» inquit «est iuventus firmissima etatum omnium, finiens in quinquagesimo anno». Quid rosores mei dicunt? An hic saltem, evo ultimus opinione medius, testis placet, an quis alius? Ego enim, cause fisus, nullum respuo, nisi qui inter iuvenem ac puerum non discernat; quales hi videntur quibus cum michi res est, qui de iuvene viro forti bellacique duce me loquentem, quasi de puero vel infante loquar, arguunt. Hac etate igitur plena et firma iuvenis meus erat qua qui loqui nescit, meo consilio, ad scolas eloquentie nunquam ibit. Hunc ego ideo «iuvenem penum» dixi ne, si indifinite «penum» dicerem, prima fronte Hanibal crederetur, et natu maior et clarior fama. Bene autem et etate sua et comparatione fratris dictus est iuvenis, qui hinc iuvenis esset hinc iunior, sed vir tamen summis in rebus expertus totiens utranque fortunam. Sed quid causam munitissimam ut inermem tueor, cum promptissimum sit, quod illi firmissima ac solidissima in etate stupent, id in infirmis ac teneris demonstrare? mitto Dyadumenum Antonium, qui cum sene patre, non iuvenis ipse sed puer, ad imperium provectus, cum populum affari novis principibus mos esset, ubi ad id ventum, prudentius ipso patre contionatus legitur; sileo Clodium Albinum, cuius adolescentie nonnulla tam gravia referuntur ut in sene quolibet mirabilia videri possint; quod hi forte reprehensoribus meis habeantur incogniti, non tam historie deditis quam satyre. Sed nunquid Alexandrum romanum principem non noverunt, cuius multa in arctissimis casibus tam prudenter atque integre acta, tam modeste responsa, tam severe animadversa, tam provide deliberata narrantur, ut liqueat longum tempus ad sapientiam non requiri, quippe non amplius quam vigintinovem annis, tribus mensibus et diebus septem vixit. An hunc senem fuisse, an qui tanta dictorum atque factorum laude diu in illa tumida fortuna, que prudentiam necat insolentiam parit, tanti pondus tulisset imperii, paucula verba consultius loqui non potuisse in ipsa que humani animi tumorem comprimit morte dicturi sunt? De quo quidem, non in poematibus ubi plusculum licentie est, sed in historiis ita scriptum cernimus: «severitatis tante fuit in milites ut sepe legiones integras exautoraverit, ex militibus quirites appellans, nec exercitum unquam timuerit». Et sequitur ratio dicti huius optima: quod scilicet «in vitam suam dici nichil posset». De hoc eodem principe ac ipsa etate sic predicat Helius Lampridius historicus: «erat enim» inquit «ingentis prudentie et cui nemo posset imponere». Quid ergo? hic qui, imperium adeptus adolescentie in ingressu, usque ad egressum tanta illud sapientia iustitiaque rexerit, totque tam claris contionibus ornaverit, mutus in fine fingitur futurus si naturalis ac tranquillus illi finis, non violentus ac rapidus contigisset? Sed hec forte etiam illis serio studiosis inaudita, que michi lectori vago fors obtulerit. An vero Alcibiadis puerile quoque nesciunt acumen, qui sapientissimo tum florentis Grecie seni consilium illud dedit, quod Grecorum ad Latinorum senes pariter mirarentur? Verum ille non habitus animi sed flos fuit, atque ideo non virtutis sed indolis exemplis ascribitur; probat tamen non iuvenem modo, sed puerum posse aliquid efficax ac mirandum loqui.

[11] Sed an cuiquam hominum, qui se norit, ignotus est Scipio ille, cui primum Africani cognomen virtus ac gloria peperere, qui durissimo prelio infeliciter ad Ticinum gesto patrem suum, romani tunc exercitus clarissimum ducem sed iam victum affectumque acri vulnere, media de morte servavit — idque vel «tum primum pubescens», ut Livius ait, vel «vixdum annos puerilitatis egressus», ut Valerius —, servatique civis et ducis et patris triplex decus ac triplici laude consertam meruit coronam, illa ex acie unde nichil preter fugam iam sperabant aut querebant viri fortes duratique bellorum usu et armorum exercitio veterani; neque tam acerbe constantie vel fortune vis adverse horrendeque stragis respectus obstitit, vel etatis imbecillitas: non enim aut periculum metitur aut annos numerat vera virtus. Idem ipse non multo post adhuc, ut testatur Livius, admodum adolescens ignava prorsus ac pudenda consilia Italie relinquende presentissimo animo atque incredibili virtute discussit. Idem postea quattuor et viginti natus annos, ducibus vel attonitis vel extinctis, unus reipublice tutelam teneris adhuc subire humeris non veritus, imperium in Hispaniis ante tempus accepit, et domestice sue cladis et publice tepido tunc etiam cruore manantibus; cumque post factum extimatio etatis in metum verteret cepissetque iam populum inconsulti suffragii penitere, vocatis ad contionem tribubus, ita omnem diffidentiam magnifica oratione compescuit, ut extinctum animorum impetum suscitaret et cuntorum mentes certissima victorie spe compleret. Nichil credo secum in grabatulo, iam etate provectior quamvis adhuc iuvenis, loqui sciret, qui in publico adolescens maximum in terris populum ac discordem et multivolum fando tam facile in suam sententiam traduxisset. Ac ne false spei implesse animos adolescentis audacia videatur, in provinciam mox profectus, quam fortiter quamque feliciter et patrem et patruum et patriam vindicarit toto orbe vulgatum est. Neve martia virtus hanc laudem sola occupet, quenam eius his diebus apud Hispanam Carthaginem continentia et fides erga ostem quoque, quanta apud Sucronem severitas mixta clementie! illic custodia diligens matronarum et ne oculis quidem delibata pudicitia, hic nutu frontis compressus exercitus punitique sontes et ad milites habita testatur oratio. Age, bello victor ex ordine quantus apud populum, quantus in curia apparuit, quando Quintum Fabium Maximum, principem tunc senatus sapientissimum ac famosissimum senem secum de summa reipublice dissidentem, licet adversis patribus preclara vicit oratione, in qua illud et ipse gloriatur, et res probat, senem ab adolescente saltem lingue modestia superatum. Idemque mox e Sicilia in Africam traiecturus, quanto ingenio alam illam fortissimorum equitum armavit atque instruxit! et, ut sileam que audacie potius aut fortune quam consilii dici possent, etsi ab eo nichil vel in acie sine certo consilio gestum sit, utque attingam que consilii sunt solius et ingenii, quenam illa suavitas, que comitas, que vis eloquentie, qua «non Siphacem modo regem barbarum», ut Livii verbis utar, «insuetumque moribus romanis, sed hostem etiam infestissimum» sibi conciliavit Hasdrubalem! Que humanitas, que castitas, dum vel sponsam forme insignis intactam viro reddidit, vel regii puerum sanguinis captivum muneribus adornatum remisit avunculo, quibus artibus utrunque vicit utilius quam prelio vincerentur! Que illa gravitas, que sanctitas, qua sine offensione coetaneum sibique carissimum sed ferocem atque amore languidum arguit Massinissam, et deinde, luctu nimio consternatum erigens, a prevalide sensu pestis in alias curas alta providus arte distraxit! Postremo que illa mens, que illa fidutia qua, istante ultimo rerum casu, petenti pacem respondit Hanibali!

[12] Multa de Scipione meo loqui dulcis et opima materia est, quod nec ducem quempiam magis amem, nec quisquam melius horum nugas atque aculeosam retundat invidiam. Sine dubio enim — dico idem sepe ut me surdi mei audiant — sine dubio, inquam, monstruosius est iuvenem, morbo presertim et vicina morte commonitum, breve aliquid de comuni natura deque casibus ac fortunis hominum submissa voce secum agere, quam adolescentem mollire hostes alloquio, amicos arguere, armatas legiones castigare et contentione orta, que acerrima eloquentie pars est, Romanorum atque Carthaginensium duces callidissimos confutare. Linquo alia, gesta licet a iuvene. Hec nempe que dixi omnia ab adolescente, vel in ipso adolescentie iuventeque confinio, ante seu circa annum trigesimum acta erant. Iuvenis autem meus, ut dicebam, aut ad quadragesimum annum excesserat, aut ad quinquagesimum propinquabat, necdum ideo diu possessum iuvenis nomen amiserat.

[13] Si nec his omnibus persuasi, neque humane proficiunt coniecture, divine quis obluctabitur veritati? Siquidem Deus, in fine temporum factus homo, qui, divinitate sua eternus atque immensus presidensque omnibus nec inminutionis patiens nec augmenti, humanitate vero parentibus, hoc est matri vere et putativo patri, subditus «crescebat, et confortabatur» ut Lucas ait evangelista, et «proficiebat sapientia et etate», ad predicationis initium, ut Deus ab eterno gnarus omnium nec egens temporis, ut homo annum trigesimum duxit ydoneum, quis hominum hanc etatem dicere audeat imperfectam, quam nobis nostri Ducis electio consecravit? Quis vetabat expectare illum, qui nec nasci nec mori potuit nisi dum voluit? Poterat tardius et citius poterat celeste iter ostendere; omnis illi etas apta erat. Quod ita esse ne dubites, iam inde a pueritia anno etatis duodecimo inter doctores legis sedens ac disputans omnes stupore compleverat. Annum ergo trigesimum expectavit et non amplius, idque non propter suam necessitatem sed propter exemplum nostrum. Ut enim libro Vere religionis ait Augustinus, «tota vita Eius in terris, per hominem quem suscipere dignatus est, disciplina morum fuit». Re itaque nobis, aggredi aliquid grande volentibus, metam fixit, ne vel magisterium anticipemus, vel operationem virtutis aut doctrinam in senium differamus. Quiescant, oro, mei iudices neque frustra se torqueant. Non infantem, sed nec puerum, nec adolescentem quidem, imo iuvenem hoc est nondum senem dixi; quando qui non sapit adhuc modicum et in senio delirabit. Sunt multi, fateor, imo innumeri, qui omnes etatum partes in voluptatibus inter vanitates et insanias falsas agunt, ea spe ut, quasi non doctrina, non studium sed soli sapientiam ferant anni, sint in etate ultima sapientes. Quod tale est quale si agricola, cum inter somnum ac ludos sementis tempus omne consumpserit, ventura estate messem speret uberrimam. Sed iam peregrine materie satis est, unde et ego melle saporatam et medicatis frugibus offam latratoribus meis obicerem atque horrentem colubris Cerberum consopirem. Quod si prorsus implacabilis et insomnis invidia est, veritati tamen suisque cultoribus, ante alios tibi quem his primum latratibus fatigatum scio, hac ut nostris miti sic emulis relatranti epystola satisfactum reor.

[14] Quarta hercle, nescio an et ultima, accusatione si moveor, ad nil aliud quam ad risum moveor. Altior in Bucolicis, ut aiunt, stilus est meus quam pastorii carminis poscat humilitas. Omni utinam alio crimine careant que scripsi omnia et que scribam! Huius reum fieri me facile patiar, non ignarus tamen tres poetis atque oratoribus stilos esse, nec culpa vacare si unus in locum alterius transferatur. Ceterum comparative magis quam simpliciter altum aliquid imumque vel medium dici solet, et parvi colles in plano eminent, et magni montes maioribus cincti latent. Olimpus ipse, victor nubium, celo vincitur; luna nobis altissima sideribus cuntis inferior est. Poema ego illud iuvenis scripsi, «audaxque iuventa», ut de suis Bucolicis ait Maro. Videbar inde aliquid scripturus iamque inceperam, quod sperabam — nec despero — altum adeo evasurum, ut aliud sibi adiunctum humile satis ostenderet ac depressum. Adde quod, ut omnis cesset comparatio, multa etiam per se accepta pro varietate iudicantium huic alta, illi videntur humilia; et in psalmo scriptum est: «Montes excelsi cervis», et sequitur: «Petra refugium herinaciis» et talpa, terre superficiem ubi attigit, altius non assurgit et inter volucres aquila, ut altum teneat, nubem scandit, pavo tegulas, fimum gallus. Et quid plura? Stilum ego ultro absolvam, cuius unicum vitium altitudo est, et, si oporteat, huic non invitus infamie succumbam. Meo autem iudicio non oportet; modestiore forsan ingenio sunt quibus id visum sit; apud me quidem illo in carmine nichil est altius quam deceat aut quam velim.

[15] Tandem vero, amice, aliquando, si placet, hos obtrectatores nostros latine loquentes aut scribentes aliquid audiamus, et non semper in angulis inter mulierculas ac fullones vulgaria eructare problemata. His enim philosophantur in scolis, his in tribunalibus iudicant sine iustitia aut delectu: quisquis absens idem reus, nulli hominum defertur, nulli parcitur indefenso, veterum et novorum lacerantur fame et longis tersa vigiliis nomina deformantur. Sic grassantibus adhibe literatum hominem: muti fiunt et, palladia quasi Gorgon accesserit, durantur in silicem. Scribant modo aliquid, queso, ut et nobis, uti si libeat, esse dentes intelligant. Sed quid posco? Non plus ignorantie nec plus invidie quam cautele est: semel provisum ab incursibus; sibilant semper ac latitant «et in hoc se doctos arbitrantur si aliis detrahant», ut cum illo finiam qui talia multa passus est Ieronimo. Vale.

Venetiis, III Idus Martias.

[1] Quanta vis esset eloquii, lepore simul et ratione conditi, atque hinc verbis, hinc sententiis affluentis, sepe re cognitum atque compertum est. Nunquam Milonis aut Herculis tam fortia brachia, quin Ciceronis esset aut Demosthenis lingua potentior: illi quidem magno nisu molem forte aliquam, pondus ignobile, hi vero animos movebant, rem nobilissimam, penitusque mutabilem ac divinam. Hec in mentem ut nunc redeant, tu facis. Cepi ego, literis tuis vix perlectis, magna velut aliqua vi compulsus, varie ac vehementer in diversum agi, sic ut tibi — mirum dictu — simul et compaterer et congauderem. Gaudeo equidem quo pergebas te incolumem pervenisse, qualemque optabas ac sperabas apostolicam clementiam invenisse: nichil durius, nichil amarius spe caduca; illius nempe mansuetudinis morumque suavium, et conversationis angelice, preterquam quod tuis multorumque michi literis fides sit, certum iam ante presagium fecerat Urbani nomen. Apud me enim appellatio sponte suscepta iudex est animi, testis propositi. Optimam sane, Deoque et hominibus gratam viam elegit, queque eum ad felicem portum necessario perductura est, viam, licet multis incognitam ac neglectam, sibi tamen et suo statui maxime debitam. Quamvis enim Romano Pontifice nil altius, nil clarius, nil venerabilius, imo vero nichil illi par habeat orbis terre, ipse tamen, tanto evectus honore tantoque oneri subiectus, cum fideli reverentia ac stupore debet humanitate ac pietate contemnere, aliquantoque — nisi fallor — et mitior et humilior esse quam fuerat. Mirum hoc multis fortasse videbitur qui levi qualibet prosperitate superbiunt, ac non sibi, qui meminit, ut res docet, se illius in terris vicem gerere qui ait: «Discite a me quia mitis sum et humilis corde». Indecorum est quidem atque absonum, humilis domini vicarius superbire. Huius ego igitur argumentum maius nec postulo, nec expecto quam quod michi tu scribis, et loquitur fama. Nam quod certius, queso, invicti et in solido fundati animi signum queras, quam neque fortune nimis deici, neque blanditiis attolli? Aut unde altius poscas experimentum quam quo nichil est altius? Equidem quem supremus humani fastigii vertex immotum vidit, nulla amplius res movebit. O bene creatum spiritum, quem ista non quatiunt! Felix ille his moribus, felix mundus hoc capite, felix tu hoc domino, ita dico, et ille felicior his moribus quam hoc statu, et tu hoc domino quam libertate felicior! Est ubi libertas labor; est ubi regnum servitus; est ubi servitus regnum sit: proinde et fortune tue gratulor et glorie, si compatior labori. Bene autem res se habet, valida est etas, meritorius ac preclarus labor, extimator optimus, quo nil optabilius, ingeniis bonis atque ad alta surgentibus. Sub hoc ergo, Deo auspice, quicquid erit obibis alacriter, indefesse, viriliter, memorans illud Flacci:

Nil sine magno vita labore dedit.

Ut es fidei abundans, dexter animi, nichil accessu arduum invenies, nichil executione difficile; montes etiam fides transfert, et valde volentibus omnia plana sunt. Non tu artis eges, nec ingenii; si quid insuetum novitas feret, animi illud forcipe rapies et in usum trahes, tua incude repercussum, tuis iniectum recoctumque fornacibus: tuum fiet, idque non solum tale, sed melius. An ignoras ut ex eadem massa Phydias aliam cudebat imaginem, aliam Praxiteles, aliam Lisyppus, aliam Polycletus? Incipe, ne diffidas, et veteribus nova permisce: si id rite feceris, suum pretium invenient. Frivolum est soli senio fidere: et qui hec invenerunt, homines erant. Si virorum vestigiis deterremur, pudeat, primas partes huius laudis femine occupant: harum quibus utimur literarum inventrix mulier fuit. Nec nos moveat tritum illud ac vulgare, nichil novum esse vel dici posse. Postquam id Salomon atque Terrentius scripsere, quam illustrata philosophia est, quam elimata poemata, quanta historie lux addita, quot inverne artes, quot diversis in gentibus leges late? Quis humane vite cultus accessit? Quod rerum exercitium? Quanta notitia divinorum? Nil tam cultum, nilque adeo cumulatum, cui non aliquid addi queat. Assurgere et enitere, ut voluptas egri, sic fortis sanique animi cibus est labor. Primum solus in silentio meditare; meditata claustris abde memorie, serisque constringito; tacitusque eadem, intentusque circuito, atque incorruptus, examina. Inde oris ad lumen et ad calamum nullo adhuc teste pedetentim prodeant; vicissimque subsistant, deliberantibusque similia, et dubitare videantur, et fidere. Dubitatio circumspectam, cautam, sobriam ac modestam reddet orationem; fiducia vero letam, uberem, magnificam, speciosam. Ubi sane conceptus in verba, sive in literas continue lectionis eruperint, sic proferantur ut te audias; non quasi conditor, sed iudex aurem atque animum in consilium voca, et cogita quid dicturus fueris, si tuus hostis illa dictasset. Quid scis, an tua hec ad manus hostium sint ventura? Quorum? inquies. Invidorum, qui virtuti bellum perpetuum indixere. Quisquis paulo altius niti ceperit, multos hostes inveniet, non eodem modo nitentium ex acie, sed torpentium quoque — quod miraberis — humique iacentium, imo quidem horum maxime. Nullum vitium pigrius invidie est, nimis fere depressisque pectoribus habitat, gaudii nescia, lucis hostis. Vides quantum cum labore periculum sit scribere: sed scribendum tamen, ne ut lupus rusticum, sic nos raucos fecisse invidia videatur. Ad scribendum ita, ut qui nostra momorderint, solida, fervida, hispida, dura atque hirsuta reperiant, et dentibus fractis intelligant verum dixisse qui dixerit invidos homines nichil aliud quam ipsorum esse tormenta, eamque non rapidam, iuvenilem, sed maturam, vereque egregiam fuisse sententiam fateantur. Idque felicius assequemur si recti, si veri, severique iudices nostrarum inventionum erimus, nichil minus in illis cogitantes quam auctorem, nichil amantes minus, quam quod nostre sint. Neque enim, ut deformis filius atque incultus, amabilis, quia filius est, sic stilus quoque, quia noster, in quo non cuius sed quis ipse sit queritur, que in illo veritas, que gravitas, quis ornatus. Ubi illud acerrime providendum, ne quis te verbi huius aut illius splendor, ne qua tue vel aliene vocis fallat illecebra. In quorundam ore nil non dulce sonuerit; alterius ad os transfer: alio fuisse tibi videaris ingenio. Optanda dictantibus lingua suavior, sed asperior metuenda. Ut semper placeas, ad sententias respice: que si apte, si nobiles, si decore erunt, et unde etiam delectabunt, et facile vestientur. Multa utranque in partem poteris, ni desperes. Hec tu solus, aut cum paucis; dehinc plusculos adhibe liberos, non tam tui quam veri amicos; quanquam si amici fuerint non fortune, nil nisi fideliter consulturi sint. Sic sensim domi horridula, post in lucem tersa pervenient; id cum semel atque iterum feceris, in dies minui senties laborem, donec re in habitum versa, non iam labor, delectatio in actu. Non te, amice, sed meipsum doceo, teque alloquens me moneo, meque audiens disco: dabis veniam, longus sum. «Experientia, inquit Aristoteles, artem fecit». Idque enim vere dicere nulla artium neget; hec presertim quam sub oculis habeo, nauticam artem dico. Que prima post iustitiam, huic magne urbi, in quam nuper procellas mundi fugiens commigravi, tantum et tam multiplex incrementum attulit. Meministi enim quanto cum sonitu et Grecorum et nostrorum vatum navis olim rudis atque unica, sed onusta semideis, ut fama est, Thesalicis digressa litoribus, per vicinas ac prope contiguas Hellesponti fauces, angustamque Propontidem ac Tracium Bosphorum, horribilia nomina, equor Euxinum ingressa, magna vel glorie spe, vel lucri, quasi alium orbem Colchon adiit, plausuque omnium gentium (et immortali preconio dignum fuit) Phasidos alveum attigisse: o rem novam! Incipiebat experientia artem facere; sed adhuc in cunabulis ars iacebat. Crevit inde adeo ut non immerito dictum putes patre maiorem ex Thetide nasciturum. Quod, etsi in cuntis evenerit, in nulla tamen apertius. Ecce nunc Italo de litore naves innumere funem solvunt, pars pridem hieme rigida, pars hodie dum adhuc ver ambiguum, brumeque similius quam estati. Ille ad ortum solis, ad occasum alie, pars in Boream, pars in Austrum, he Lybicas Syrtes aditure, ille occiduum mundi limitem Gades et Calpem a tergo, ille duos Bosphoros et Colchon et Phasidem relicture, non auree ovis — ut quondam — trahente miraculo, sed hortante auro, tamen et urgente, ut per tot casus totque terrarum pelagique discrimina, hinc vina nostra Britannis illinc nostra insuper mella Scithis in poculum devehantur, hinc nostre silve — quod vix credas — ad Acheos aut Egiptios, illinc ad Syros, et Armenios, ad Persas et Arabes noster crocus, nostrum oleum, nostra lina perveniant, vicissimque inde aliquid huc redeat.

[2] Cogam te una hora vigilare mecum: nempe, dum tibi somno gravis hec scriberem, intempesta nox erat, nimbosus aer; cunque ad hunc locum fessus calamus pervenisset, tantus subito nautarum clamor aures perculit: cum surgens, signo quod assolet memorie impresso, superiorem in partem domus evaderem, que portui imminet, respicio. Deus bone, quod spectaculum! Quis horror, pius, tremendus, delectabilis! Hic ante ostium, litoreo marmori retinaculis herentes, aliquot naves hibernaverant, hanc ipsam quam meis usibus dedicavit libera et liberalis hec civitas ingentem domum mole equantes ac geminas angulares turres nimis insigniter veliferi mali vertice supergresse; harum maxima, hac presenti hora, nubibus astra tegentibus, ventis muros ac tecta quassantibus, mari quoddam tartareum mugiente, iter arripit, faustum precor. Crede autem michi, si hanc Iason videat aut Alcides, vehementer obstupeant, si Tiphis ad clavum sedeat, erubescat tantum sibi de nichilo partum nomen. Diceres non navis illam esse, sed montis pelago natantis effigiem, cum fasce tamen pressa gravissimo bona pars uteri fluctibus tegeretur. Et ipsa quidem Tanaim it visura, nostri enim maris navigatio ultra non tenditur; eorum vero aliqui, quos hec fert, illic iter eam egressuri, nec antea substituri quam, Gange et Caucaso superato, ad Indos atque extremos Seres et orientalem perveniatur Occeanum. En quo ardens et inexplebilis habendi sitis hominum mentes rapit? Misertus sum, fateor, nec immerito a poetis dici nautas miseros intellexi, quos cum iam per tenebras sequi oculis non possem, concussus animo ad calamum redii. Hoc unum tacitus mecum volvens: «heu quam cara, simulque quam vilis est vita mortalibus»! Ecce amice, fabulam peregi, non necessariam epystole, sed iocundam michi, quam quesitam minime res ac tempus obtulerant; ad id vero respicit, quod dicere ceperam. Experientia siquidem artem facit, usus autem artem gignit, nutrit ac perficit; verumque sit quod Afranius opinatur, rerum sapientiam, usus ac memorie filiam: verba tenes:

Usus me genuit, mater peperit Memoria.Sophiam vocant me Graii, vos Sapientiam.

Hec horumque similia cogitasse videtur Augustinus, ubi artem rerum expertarum placitarumque memoriam diffinivit. Et tu igitur experire, idque tam sepe ut, quod fuit experientia, usus sit: hoc plena memoria, mox tibi pulcerrimam sobolem, facilitatem actionis, fiduciam, delectationem, gloriamque pepererit. Et licet fortassis interdum — quod in talibus ut molestissimum, sic comune est — plebeiorum ingeniorum turba circumstrepat, facile cum tanto sub iudice murmur inane despicies, virtute ac doctrina et studia invidiam extincturus.

[3] Sed iam finem poscunt graves oculi, fessa manus, hora noctis ad soporiferam vergentis auroram, quem sola insomnis, nedum hoc colloquio satiata, mens refugit. Hec me, ut ad quod modo respondeam, adigit, quod scripsisti esse nonnullos apud vos qui non de te tantum, sed de me etiam et de meo iudicent ingenio. Noli, precor, indignari; noli obniti; noli operam perdere: hostes tibi quesieris, nec eosdem michi ideo dempseris, sed irritaveris amplius atque flammaveris. Fatalis hec michi, si dici fas, et antiqua est pestis. Multi de me iudicant, quos nec novi, nec noscere quidem volui, nec nosci dignos arbitror; et quis eos rerum iudices mearum fecerit, non inficior me mirari. Neque vero magis istinc quam comuni patria nostrisque concivibus id patior, iudicibus tam certis ac iustis, utinam quam velocibus et securis. Nescio autem huic generi unde hoc proprium atque affixum, ut ad iudicandum eo quisque sit audacior promptiorque quo indoctior, seu quod paucorum notitia multa vetet aspicere et vacuitas animorum eos efficiat leviores atque ita cum brevior tum celerior ad ferendam sententiam sit processus, seu quod in hac hominum fama (cuius tenue licet fluxumque negotium multis ac variis artibus precipuis, tamen armis et literis, agitur) idem quod in rebus fere cuntis eveniat, ut is semper ad aliena rapiendum vastandumque sit pronior, qui proprium nichil habet, quod eripi valeat aut vastari. Ceterum civilis illa procacitas ingentem michi nuper epystolam extorsit; hanc externam, ob illius reverentiam, cuius canibus, ne dicam familiaribus, deferendum est, tacitus feram, non modo dum ludit, sed si seviat. Et sane tolerare equis animis decet omnium iuditia; nam ut iuste respuere superbia est, sic mollicies iniusta metuere. Non solet mendacium esse longevum, et sepe multo studio conficta reprehensio in magnam reprehensi laudem et reprehensoris infamiam versa est. Tegi potest veri lumen, sed extingui nequit: vivit enim dum extinctum creditur, perque obiectas nubes inexpectatum iubar erumpit. Quamobrem, etsi interdum subirascar ac stomacer, fastidioque michi non exiguo sit, tot talesque tamque non meos iudices pati, ad summam tamen nullum iudicem preter invidiam atque odium recuso. Restat ad ultimum ut te horter, quicquid ages, quamvis nimium tibique notissimum, ne unquam viribus tuis fidas, sed ex alto poscas et speres auxilium: pia et humilis terrene fragilitatis extimatio iugisque memoria, divinam opem ac robur celeste merebitur. Nullum hoc artificio certius ad res agendas, nullum efficacius. Hoc fidele consilium amici senioris amplectere, et vale, nostri memor.

Venetiis, V Idus Aprilis.

III

Ad Iohannem de Certaldo, de mortalis instabilitate propositi.