Si michi seva pium servassent sidera regem,

Pars animi, Barbate, mei, non littera cordis

Nuntia per vastos tractus telluris et unde

Ambiguum tentaret iter, tua lumina presens

Aspicerem, vox viva tuas contingeret aures.

Mors vetat. Heu varii quos quondam largus honores

Contulit ille michi! Vultus heu blanda sereni

Maiestas placideque decus pondusque senecte!

Heu prerepta michi frons augustissima celo

Reddita iam patrio! Vox heu doctissima melle

Dulcior hybleo, que prensa tenacibus hamis

Corda virum rapiebat humo, que laudibus amplis

Ingenium celebrare meum calamumque solebat,

Calcar agens animo validum! Non omnia terre

Obruta: vivit amor, vivit dolor; ora negatur

Regia conspicere, at flere et meminisse relictum est.

Hec duo letheis nunquam de pectore nostro

Eripiet mors atra vadis. Verum ordine vite

Proposito excutimur. Mundi pars una placebat,

Spargimur hac illac pelagoque abrumpimur alto

Alpibus ac mediis, quotiensque faventibus astris

Reddimur Ausonie, bustum tibi forte Maronis

Obtigit in partem vatis, michi cessit origo,

Amnibus ac toto disiungimur Apennino.

Hinc mea vox mittenda tibi est, et credere curas

Cogimur archanas calamo, nec pauca silendi

Causa labor, sed plura metus, ne nostra prophani

Abdita perspiciant oculi: vulgata videri

Non metuunt. Memor ergo precum, dilecte, tuarum,

Institui exiguam sparsi tibi mittere partem

Carminis, exacte percurrens otia vite.

Perlege, cognosces animum sine viribus alas

Ingenii explicuisse leves. Nam, vera fatebor,

Implumem tepido preceps me gloria nido

Expulit, et celo iussit volitare remoto.

Penitet incepti: cursum revocare iuvente

Si liceat, mansisse domi, cum tempore nervos

Consolidasse velim. Late iam noscor et audax

Fama preit meritum laxisque effertur habenis.

Affectus animi varios bellumque sequacis

Perlegis invidie curasque revolvis inanes,

Quas humilis tenero stilus olim effudit in evo;

Perlegis et lacrimas et quod pharetratus acuta

Ille puer puero fecit michi cuspide vulnus.

Omnia paulatim consumit longior etas,

Vivendoque simul morimur rapimurque manendo.

Ipse michi collatus enim non ille videbor:

Frons alia est moresque alii, nova mentis imago,

Voxque aliud mutata sonat, nec pestibus isdem

Urgeor, erubuit livor cessitque labori.

Cessit an incaluit longisque recruduit annis

Laude tumens aucta, et mecum cum tempore crevit?

In dubio est: certe hunc didici contemnere ab alto.

Iamque equidem vel nulla lues vel spreta quietem

Dat calamo atque animo. Iamque observatio vite

Multa dedit lugere nichil, ferre omnia: iamque

Paulatim lacrimas rerum experientia tersit.

Iam quod non potuit ratio, natura diesque

Longa potest; vicere due cui cesserat una.

Tempus edax minuit quem mors exstinxit amorem.

Flamma furens annis, fumulo cessere faville.

Nunc breve marmor habet longum, quibus arsimus ignes,

Pectore nunc gelido calidos miseramur amantes,

Iamque arsisse pudet. Veteres tranquilla tumultus

Mens horret relegensque alium putat ista locutum,

Sed iam nequicquam latebras circumspicit: ardens

Turba premit comitum, quos par insania iactat,

Dulce quibus conferre suis aliena, nec illos

Submovisse sat est; acies nam maior apertam

Protrahit in lucem. Durum: sed et ipse per urbes

Iam populo plaudente legor, nec Musa regressum

Secreti iam callis habet, vetitumque latere est.

Prodeat impexis ad te festina capillis

Ac fluxo discinta sinu, veniamque precetur,

Non laudem. Veniet tempus dum forte superbis

Passibus atque alio redeat spectanda paratu.

Nunc tibi qualis erat sub prima etate, priusquam

Figeret in thalamo speculum vultumque comasque

Inciperet cohibere vagas, occurrit, amice,

Cui semper — rex quantus amor — non seria tantum

Sed nuge placuere mee. Tu consule, queso,

Parva licet, magni: nam dum maiora parantur

Hunc tibi devoveo studii iuvenilis honorem.

Te, cui telluris pariter pelagique supremum

Contulit imperium virtus meritumque pudorque

Et deus omnipotens et inevitabile fati

Arbitrium mundique dedit quas volvis habenas:

En ego te supplex, sparsis miseranda capillis

Et sacros complexa pedes ac dulcia figens

Oscula, sic dominum et sponsum confessa ducemque

Alloquor. Alme parens, solus qui cunta gubernas,

Quem stupet et flexis genibus gens omnis adorat,

Si michi que viguit iuvenili in corpore quondam

Forma foret roseusque color, si pectore sanguis

Fervidus, aut sponsis irem comitata duobus,

Ipse habitus notam faceret summisque verendam

Principibus, nomenque meum tacitura fuissem:

Squalida sed quoniam facies neglectaque cultu

Cesaries, multisque malis lassata senectus

Eripiunt solitam effigiem, vetus accipe nomen,

Quo nullum toto memoratur notius orbe:

Roma vocor. Vultum ne, pater, cognoscis anilem

Gutturis ac tremuli, sonitum, et deformia segni

Membra mora, invalidis vix consistentia plantis?

Sic anni nocuere michi qui fortia vincunt

Et senium clara decussit fronte decorem.

Quid queror, o nimium simplex? Licet irrita tempus

Cunta ferat, celique labor requiesque negata

Sideribus, forti nondum superantur ab evo

Multa tamen, longe quibus altior extat origo.

Urbibus argolicis latiisque ingentia perstant

Menia, et indomito cernuntur vertice turres,

Quas decuit rapido primum succumbere seclo,

Si series servata foret longinqua dierum.

Nam prius insane quam lamberet ubera matris

Egregius fama venturus ad astra Quirinus,

Mantua iam steterat variis habitata colonis:

Iam Patavum, Anthenor flammas emensus et undas

Ediderat: pisana procul submota sicano

Urbs erat alpheo: Tibur et Preneste latinis

Flos erat in populis. Quid singula persequor? Ergo

Non venit etatis vitio quod ruga senilis

Canitiesque premat; sed enim te nulla remoto

Illuxit michi pulcra dies nullaque rebelles

Devinxit fraternus amor dulcedine natos,

Haud satis annosam veritos contemnere matrem.

Decolor hinc facies, hinc precipitata senectus,

Hinc michi continuusque dolor lacrimeque recentes.

Semper et ad superos nequicquam mixta querelis

Murmura cum precibus, vel inania vota feruntur,

Postquam a complexu sum cari abiecta mariti

Et patris et domini, solus nanque omnia nobis,

Solus eras per quem poteram formosa manere.

Heu terrenorum decus et spes falsa bonorum!

Illa ego sum infelix toti que cognita mundo

Nuper honorato pulsabam vertice celum,

Cetera calcabam: currentia flumina, fontes,

Et mare littoribus flexum terrasque patentes,

Arma, urbes, armenta, viros, quecumque sub usus

Humanos natura dedit romana fuere.

Me dominam late regnantem vidit Eoi

Consurgens aurora procul de gurgite ponti:

Me quoque victricem zephiri sensere tepentes

Flatus et algentis boree, pluvialis et austri,

Et quecumque vago tellus obsessa profundo

Despicit aut fluctus, nitidas aut suspicit auras.

Me Dacus immitis timuit, me durus in armis

Germanus Graius ve loquax atque asper Hiberus,

Non fuga preripuit Parthum michi fulcta sagittis,

Nec labor ipse vie subduxit cladibus Indum,

Ethiopemque iugo non torridus abstulit ether,

Frigora nec Tanaim, nec sevior unda Britannum.

Me mala Carthago tribus est experta ruinis,

Bellaque sunt Macedum totidem totidemque labores.

Prelia quis nescit multos agitata per annos

Et regem Ponti domitum in precordia tandem

Vix vetitas reserasse vias per membra veneno?

Antiochum Pyrrhumque gravem variumque Iugurtham

Pretereo regesque alios, ne cognita pridem

Ac vulgata satis tumido sermone revolvam.

Sed postquam fortuna ferox, que vertere ad imum

Summa solet, gaudens validissima frangere regna,

Instabiles turbata pedes a flumine tusco

Avertit seroque domum reditura recessit,

Extemplo variis hinc illinc acta procellis

Per scopulis et saxa feror; nanque omnis avite

Maiestatis honos viduatam coniuge sancto

Deserit, ac tantum invidie mea gloria vivit,

Et meminisse premit et desperatio torquet.

Unde etenim aut quo nam misere sperare relictum

Te preter qui cunta potes prestante salutem?

Civili hinc semper scelus o lacrimabile dextra

Dilanior, cupidis illinc sum preda tyrannis.

Infames venere proci, qui nostra petentes

Coniugia invitam violarunt; corpus inerme

Nempe erat, indignum auditu, nec corpore robur

Femineo, aut usquam pavide fuga tuta patebat:

His fisus, quanquam pudeat meminisse, capistro

Succinctus rigido tenuique indutus amictu

Corvarie obscenus quid non est ausus alumnus?

O furor et rationis inops ac ceca libido,

Quo pergis? que monstra paras? Ieiunus, ab ungue

Nudus adusque genu, solitus silvestribus herbis

Longevam recreare famem et radicis amare

Cortice, non timuit, senior iam, turpis adulter

Luce nec erubuit sacrum incestare cubile.

Circumfusa equidem stetit impia turba prophanis

Vocibus exclamans: «Nimios iam despicit annos

Vir tuus et fugiens alias sibi iungit amicas».

At neque blanditiis nec me terrore minisque

Flectere cum posset, rapidam compulsus in iram

Vi rapuit tenuitque diu, dum forte cruento

Teutonicum lateri sibi cingere contigit ensem.

Si potes ista pati, poterunt simul ignis et unda

Insolitis herere modis, poterit ve ferocem

Agna fugare lupum, fulvumque capella leonem.

An ne senem refugis meliori tempore amatam?

An cessas prebere manum lapsamque iuvando

Erigere et fidus fragili comes esse senecte?

Te sine nulla manent dulcis solatia vite.

Nam qualis matrona viri spoliata favore,

Quem triste exilium longinquas traxit in oras,

Mesta domi festisque sedens lacrimosa diebus

Expectat cupidosque oculos trans equora iactat:

Talis ego et nostris thalamis te erumpere cernens

Indolui, vates utinam non certa futuri!

Post autem assidue te, preclarissime coniunx,

Nocte dieque vocans, raucis vix fessa precando

Faucibus ista loquor, vix verba novissima formo.

Sedibus avulsos possem si ostendere colles

Et pectus nudare meum, per mille vivendo

Vulnere me laceram, fleres, nisi saxeus esses.

Nunc tamen (ut licitum est absentia mente tueri),

Aspice templa dei multo fundata labore

Ut ruitura tremunt, nullis altaria gazis

Accumulata silent modico fumantia thure.

Aspice quam rarus subeat penetralibus hospes,

Quanque inopi sub veste petat delubra sacerdos,

Et miserere, pater, meritam nec forte negabis:

Nam michi si fandi veniam das (absit ut ista

Improperare velim, sed prisca recurrere dulce est),

Cum summo fortuna loco me leta locasset

Regnaque sub pedibus nostris prostrata iacerent,

Nullum passa parem, dominum te sponte petivi.

Si dubitas, non parvus adest mons ille Soractis

Testis et unanimi proclamant murmure silve.

Si dices: «Non solus ego, fuit alter in arce

Regnator sponsusque tuus», stat vera fateri

Mens michi, nam foribus figmentum hec submovet etas.

Ille vagus profugusque sinu discedere nostro

Sustinuit nostrique illum Germania secum

Abstulit immemorem; vulnus iam longa cicatrix

Astrinxit lacrimasque valens siccare vetustas

Intulit antiqui paulatim oblivia damni...

Tu vita spes una michi baculusque cadenti,

Quo steteram subnixa diu, tu grata laborum

Et tranquilla quies, clipeus tu seva tonantis

Fulmina fortune excutiens portusque salutis,

Quo quassam et tanti iactatam advertere proram

Naufragio contenta fui. Solabar ut uno

Lumine, dum poteram, sic nunc orbata duobus

Non possum tacitas ultra perferre tenebras,

Verbaque si libeat curarum audire mearum,

Spero animum motura tuum. Nam fama locuta est

Nescio quid gratum misere, te semper in ore

Nomen habere meum, nec non de coniuge tristi

Multa solere loqui, viduam quoque sepe vocare:

Hec eadem nunc fama meas perduxit ad aures

Pellere te, ut proprias sedes ac tecta revisant,

Prelatos ex urbe tua, nec velle putandum est

Externis prebere, tuis sua iura negare.

Quid? quod egestatem nostram miseratus opemque

Non expectatam iam nunc, dilecte, dedisti,

Qua tegerem latus ipsa meum, ne scilicet essem

Nuda revertenti sic occursura marito.

Adde quod et fletum renovans intervenit omen.

Est breve tempus adhuc, cum te durissima morbi

Vis tenuit timuique putans te vita carere.

Terribilem, si vera ferunt, in limine mortem

Vidisti intrepidus, nobis tunc ossa referri

Iussisse ac patrio pallentia membra sepulcro

Diceris, et claustro vaticani corpus humandum,

Si moriens venturus eras. Precordia quando

Vita regit calidoque agitantur sanguine fibre,

Cur dubitem secura diem promittere faustum

Gentibus Ausoniis? Rutilos iam cernere currus,

Iam nivei candoris equos phalerisque superbos,

Iam strepitum videor comitum sentire tuorum,

Auribus erectis stans semper, si quis etrusca

Parte sonans «tuus ille redit» michi nuntius adsit.

Ergo rubere genas fluxos et in ordine crines

Colligere incipio, mesto manantia planctu

Uda supercilia abstergens. Nec sola placere

Artibus his studeo, sed et ipsa sororibus orno

Permulcens studiosa comas ac talibus hortor:

«Accipite o mundi dominum, qui longe revertens,

Certa salus patrie, Latio suspiria pellet.

Ille autem herbosos colles et littora passim

Complerunt vallesque cavas, pars rupibus altis

Prominet, ac vultus avide spectare serenos

Obsedere vias intentaque lumina servant.

Cum primum, ducente deo, transcenderis alpes

Italieque tue pulcerrima culta tenebis,

Occurrent miranda animis, speciesque locorum,

Effigies hominum, tepidi clementia veris,

Blandaque temperies, nec frigore pulsa nec estu,

Teque novum aspiciens intrasse fatebere mundum.

Urbibus exhaustis omnes diffusa per agros

Agmina devotas tollent ad sidera voces

Certatim nomenque sacrum celebrare iuvabit.

Tunc vere benedictus eris benedictaque talem

Que peperit genetrix: tantum ut videare profecto

Letior et tantum te te felicior ipso,

Quantum pura oculis oriens post nubila lux est.

Sed quia perpetuus mentem timor angit amantis

Admoneo metuensque precor ne nostra per urbes

Gaudia distuleris rebus distractus amenis.

Ianua nam quamvis primis in finibus astans

Limine te excipiat, placeatque Placentia forsan,

Alliciatque bonis redimita Bononia tantis,

Filia vel quamvis moveat mea pulcrior illis

Floribus et vario renitens Florentia cultu,

Innumereque alie, nulla hinc oblivia surgant

Coniugis antique, qua non formosior ulla

Aut erit aut visa est, modo sim te leta recepto.

Iamque age pelle moras: tibi summa cacumina montes

Inclinent nullusque vie labor obstet eunti

Ac bene pacatas substernat classibus undas

Equor et impellant placidi tua carbasa venti.

Per iuga Parnasi scandentem summa videbis

Eneam, missamque feres sibi iussa salutem;

Post gravidum gemitu narrabis, epystola, carmen:

Nam dabit is facilem nostris sermonibus aurem.

Heu michi; quam longe traxerunt stamina vite

Insignes feritate dee! quod flebile sidus,

Ut mala conspicerem, vivaces protulit annos!

Quo lacrimas de fonte traham? Suspiria dignis

Nectere quis valeat numeris, patrieque ruentis

Infandum excidium meritis equasse querelis?

O utinam michi cunta forent resonantia membra

Vocibus humanis, aut ferrea lingua, dolores

Ut mundus sentire meos ac tristia posset

Murmura! Verum animam vox deserit ipsa, nec unde

Incipiam novi, fateor. Proh fata! pudendis

Angimur imperiis patimurque in viscera passim

Nostra triumphatos fractosque accingier enses.

Ah, pudeat mundi dominam, Fortunam, maligni

Servitii damnare iugo manibusque, revinctas

Quas totiens post terga dedit, tentare potentem

Ausoniam, ducibus penis flendamque severo

Hanibali, siccisque oculis quam nulla videret

Barbaries Gallis subiectam ferre tributum!

Quorum, siqua fides, tumuerunt sepe cruore

Flumina, cerulee rubuerunt sepe puelle,

Fervidus infestam dum frangit Iulius iram,

Et fera dum validis rabies contunditur armis.

Nec satis est nymphas faunosque agrestia priscis

Numina, quin ipsum facimus quoque Nerea testem.

Nanque, pererrate ut ventum est ad limina terre,

Ingredimur pelagus, patrioque in gurgite magnus

Horruit Oceanus romani verbera remi

Atque sepulcra dedit fulvis miseranda Britannis.

Quid referam hostili positas in littore turres

Oppidaque et victis minitantes civibus urbes,

Italice virtutis opus, monimentaque nostri

Cesaris, eternum imperii testantia nomen?

Torquatum transire libet, ne sanguinis ista

Sit laus et partem cedat victoria fame

Maiorum cineri. Iuvat hinc tacuisse Camillum

Et quem nigra virum volucris contexerat, et te,

Tertia qui revehis spoliato ex hoste trophea

Suffigiens ad templa Iovis, Marcelle, silebo.

Rusticus Arpini Marius, qui vomere collem

Scindere et inculto tellurem vertere rastro

Doctus erat, sevum ut tetigit manus aspera ferrum;

Quas strages! notum ut faceret nempe itala bello

Rusticitas quantum externa prestantior omni

Nobilitate foret. Sed nunc heu! cunta retrorsum

Ire parant: pulcrum veluti surgentibus austris

Eripiat nox ceca diem, nec cognita nautis

Ursa nec astrigeri splendescant lumina celi.

O pudor, o plus quam pudor! En hoc tempore surgit

In dominum servus, patroni in colla cruentus

Libertus: vulgare odium, post verbera semper

Acrior ardescit famulus. Quis carcere lapsum

Custodem rectis cernentem vidit ocellis?

Taurus ab inviso furtim distractus aratro

Optat aratorem torvus, dum cornibus ornos

Verberat et magnis complet mugitibus auras.

Ante petet libicas Syrtes densissimus Athlas

Caucaseumque caput fluctus perfundet Hiberus,

Ante aquilam blande vincent feritate columbe,

Et cornix pluma niveos transcendet olores,

Quam, dum serviles meditatur sepe cathenas,

Flagraque dum subeunt mentem virgasque tremiscit,

Furcifer, in frontem, metuat nisi tristis, herilem

Liventesque humeros laxataque brachia vinclis

Non moveat, seu iusta trucem reverentia tangat

Et nocet interdum, felicia tempora postquam

Cesserunt, rebus nimium affluxisse secundis.

Nanque, abeat fortuna licet, mansura superstes

Invidia exercet lapsos fragmentaque fati

Atterit, exhausti repetens tormenta favoris.

Nos quoque sentimus veteris dispendia palme,

Undique consurgunt populi penamque reposcunt,

Et, nisi sors obstet celsoque serenus Olimpo

Iupiter aspiciat, peragent. Cur gentibus esse

Ludibrium domitis miseri properamus et orbis

Fabula? Felicem populum, quem libera dudum

Et victrix condebat humus! Nos vilia busta

Barbaricis pedibus iam iam calcanda superbis

Expectant. Olim regnorum iniusta cupido

Urbibus Hesperie, civilia bella nefasque.

Quorsum abiit? quenam quassis concordia rebus?

Omnia disparibus rumpuntur federa votis,

Et vite turbata quies. Vesana magistros

Sic quondam invadit rabies, cum fessa procellis

Volvitur infelix abies, dumque alter in eurum

Nititur, in zephiros alter, neglecta tremendos

Incidit in scopulos. Nobis nunc ista Caribdis

Imminet: hos scopulos metuo. Discordia nostra

Hostibus hoc animi tribuit: tutela periclis

Linquitur in mediis, rimisque admittimus undam,

Adversis ferimur ventis. Iam naufraga puppis

Huc illuc preceps agitur, nec dextera tantum

Levaque concutitur, penetrat sed prorsus in alvum

Iam nimium vicina lues, mediumque molesta

Corripuit corpus Latii fibrasque per omnes

Ibit, pestifero mox infectura veneno

Tirrenum Superumque fretum, solemque serenum

Mox tenebris clausura novis. Sublimis ab Alpe

Ille minax animo iam premetitur avaro

Ditia rura procul, qua se pulcerrima rerum

Porrigit Hesperia armipotens: circumspicit urbes

Instar regnorum, quarum vix nomina quisquam

Scire queat, castella manu tot structa magistra,

Sidera quot celo pelagoque feruntur arene.

Marmoris hunc varii congesta palatia tangunt,

Meniaque in nubes solidis subvecta columnis.

Obstupet omnigenum venis fulgere metallum

Aspiciens portusque maris per utrunque cavatos

Anfractum, Cererem campis et rupe Lieum

Pendentem aeria, gravidis sub vitibus ulmos

Inflexa cervice premi. Videt ille boumque

Cornipedumque greges pratis errare, volantum

Etheris et placidi spatium montanaque tempe,

Atque lacus stagnantis aque fontesque salubres

Invalidis, nitidos et opacis vallibus amnes,

Dulcia poma legens, divine frondis odorem

Omnibus in lucis miratur nescius. Alma

Sed nichil in patria magis admirabile cernit

Quam studium, mores hominum ve habitataque multo

Corda deo, ignavos egre passura tyrannos.

Hec facies rerumque decor dulcedine captum

Impellunt glomerantque avido sub pectore flammam

Incenduntque sitim. Nichil illum sacra videndi

Corpora, nil patrum tumulos, nil sanguine tincta

Innocuo loca movit amor. Terrena supernis

Sceptra etenim potiora putans, extendere fines

Tegmine sub pacis rapidus lupus inchoat. Alte

Crescere ab exiguis radicibus orta cupressus

Perniciesque solet. Non hic, michi crede, quiescet:

Longius aspirat funesta iniuria, que nunc

Invasit vere deserte menia Luce.

Quid loquor? Ah demens! Forsan patet una salutis

Hec via, que mores referat iam sera vetustos.

Certe animo spes una sedet: fors impia bella

Cessabunt, subitum pigeat dum cernere regem,

Num gladios ac pila tenet, quis terruit orbem,

Itala posteritas, exemplis dives avorum?

Non tulit imbellis numerosum Grecia Xerxem

Aut Darium: Thamiris Persarum colla secare

Imperiosa ducis nati non funere fracta

Substitit aut sexu, facinus pregressa virile.

Nos ubi? quo virtus? seu quo mavortius ardor?

Quis vetat aut armare manus aut volvere campis

Quadrupedes? celo quis tela? quis equore classes?

Qui, velut oblitus generis, solumque beatum

Et regem et dominum toto se iactat in orbe,

Mille illic reges (virtus dyadema perenne

Fert equidem) inveniet discetque haud falsa locutum

Cineam forti, quamvis male credita, Pyrro:

Cautius ut fuerat silvis captare fugaces

More patrum cervos belloque lacessere damnas

Quam pede vulnificos excire ac dente leones!

Nam si longevo disponit retia somno

Sopitosque parat circumdare, fallitur: et nos

Pervigiles fecit, solitam ve aliquando removit

Segnitiem vulnusque recens sensusque doloris.

Erratum satis est: veniet modo letius evum,

Ut cogar lentis tum demum ignoscere Parcis,

Visurusque iterum romanos ire triumphos

Trans Rhenum et latio possessas milite ripas,

Secane quas stringit, quas abluit unda Garumne,

Exposcam tremule longissima fila senecte.

Sed metus interea stimulat, qui semper amori

Est comes, atque procul Rodani semotus ad arva

Palleo longinque prospectans fata parentis,

Haud aliter quam si caram stans litore matrem

Aspiciam mediis iactatam mestus in undis.

Spes igitur mixtusque pavor, quia tristia letis

Alternant, mixtis claudatur littera verbis.

Incertum est leter, doleam, sperem metuamve:

Tam varia excruciant trepidum presagia pectus.

Iamque vale; et, siquid monstrant tibi fata, resolve,

Solamen dubio gratum laturus amico.

Si nichil aut gelidi facies nitidissima fontis

Aut nemorum convexa cavis archana latebris,

Ac placidis bene nota feris Driadumque cathervis

Et Faunis accepta domus, nichil ista poetis

Oportuna sacris sub apricis rupibus antra

Permulcent animum; nec clementissimus aer

Allicit ac montis preruptus in ethera vertex

Liberiore situ liquidas extentus ad auras;

Collibus aut Bromius frondens, aut silva Minerve

Gratior aut Veneri; nec utranque tegentia ripam

Herculeis umbrosa comis distinctaque subter

Floribus innumeris et dulce virentibus herbis

Prata trahunt oculos; aut hic qui separat arva

Atque soporifero Clausam qui murmure Vallem

Implet inexhausto descendens alveus amne,

Et videt hinc illinc nympharum milie choreas,

Musarumque audit totidem per littora cantus,

Nil movet; aut turtur morientem raucus amicam

Dum gemit, has caram inferias quasi mittat ad umbram;

Aut fatum Philomena ferum linguamque revulsam

Ereptamque pudicitiam, Thereumque superbum

Dum canit, atque alte frondosa pendet ab ulmo

Ingeminans lacrimosa piam dulcem ve querelam

Et noctes agit insomnes refugitque quietem;

Aut que sub lucem volitans rabiemque mariti

Et facinus miseranda suum casumque sororis,

Funus et immeritum nati, simul omnia plangit,

Maternum memori pectus maculata cruore,

Et medias operosa domos atque atria semper

Circuit, accelerans velut hostem cernat hirundo:

Si nichil ista movent, nec te Narcissus hianti

Plurimus ore puer, faciem qui fonte decoram

Miratur speculoque amens incumbit aquoso;

Nec iuvat Actheon per devia confraga silve

Cornibus arrectis fugiens sociosque canesque;

Nec que purpureum patris secuisse capillum

Dicitur, assurgens tremulo sub nubila cantu,

Ut procul ultorem speculetur ab ethere Nisum;

Nec raptam Hesperiem memorans, qui littore ab alto

Mergitur assidue mortemque optare videtur;

Nec Iovis ethereus scopulis stans armiger istis

Annua venturis reparansque cubilia natis:

Preterea si noster amor pietasque rogando

Non potuere patris rigidum flexisse parumper

Propositum, fixamque adeo convellere mentem,

Otia romanis opibus quod nostra relictis

Aspiceres, paucis quod limina fida diebus

Ingressu dignata boni pedibusque magistri,

Cernere solivagum velles miseratus amicum:

Tot nostre periere preces; en ultima tandem

Iniectura manus; hec duro vincula cordi

Afferet ac valido cuntantem huc pertrahet unco.

Populus est ingens vitreo contermina fonti,

Que simul et fluvium et ripas et proxima campi

Iugera ramorum densa testudine opacat.

Hic olim multaque loci dulcedine captum

Et rerum novitate oculos animumque movente

Aggere florigero magnum posuisse Robertum

Membra diu lassata ferunt, curisque gravatum

Pectus et exigui laudasse silentia ruris.

Cum consors regina thori, cui nulla dearum,

Seu forme certamen erit, seu sanguinis almi,

Auferet emeritam iusto sub indice palmam,

Coniuge quin etiam spoliata Clementia magno

Tunc aderat, procerumque chorus magnumque virorum

Agmen et egregiis acies conferta puellis.

Dumque alii per prata vagis levibusque recursant

Passibus et ludos ineunt manibus ve recentes

Contrectare iuvat latices comitumque per ora

Spargere: pars densos properant invisere saltus

Et canibus turbare feras, pars piscibus hamos

Implicat, aut longo distendit retia iactu:

Pars bibit et leni propellit tedia Bacho:

Ast aliis placitum nunc sternere fessa per herbam

Corpora, nunc oculos tenui componere somno:

Solus agens curas alias sub mente profunda,

Rex erat, et frontem defixaque lumina terre

Servabat, sive ille rei iam volvere causas

Ceperat, et secum tacitus quo sidere tantus

Surgeret, unde iterum subsisteret impetus amnis

Vestigabat, et immense telluris in alvum,

Ingenio monstrante aditum, penetrabat anhelus

Noscendique avidus; seu tunc altissima verba

Fortune dabat ille sue: «Quid dulcia falso

Suggeris et facili blandiris, perfida, vultu?

Mortalem memini fore me, licet omnis ad unum

Deferat unanimi mundus dyadema favore.

Et tibi rara fides maneat quantumque Metello

Sis nobis bene fida diu, tamen omnia mors hec

Auferet, atque uno franget tua dona sub ictu.

Flumina nulla quidem cursu leviore fluunt quam

Tempus abit vite; superant tamen illa per evum

De scatebris renovata suis. Nos vita relinquens

Quo fugit? unde unquam posthac reditura fuisset,

Ni Domitor mortis, qui quondam Tartara victor

Ingressus rediit, clauso sua membra sepulcro

Vi repetens, secumque trahens felicia patrum

Agmina, et exhaustas longis cruciatibus umbras

Abstulit ad superos, minuisset corde pavorem,

Spemque resurgendi post funera nostra dedisset».

Hec sapiens rex cunta animo fortasse movebat;

Vel, memor indigne fraudis, Scyllam atque Caribdim

Littore qua calabro siculas disterminat oras

Pontus et horrisona refluens intersecat unda,

Megnanimus parvo pingebat flumine, dignum

Supplicium eolio minitans ac triste tyranno.

Denique, quicquid erat, nichil id nisi grande putandum est

Et super humanum ingenium, quod tantus agit vir,

Cuius adhuc memores viridi vestigia ripa

Ruricole ostentant et agrestum vulgus adorat.

Si potes, ergo, mane! si non potes, o michi luce

Carior, atque ideo multum, pater optime, frustra

Exoptate, veni, non me, sed amena verendi

Nondum fracta annis spectare sedilia regis

Que digito monstrabit ovans gens illa nepotum

Et mundus, michi crede, alio celebrabit honore,

Postquam pulsa retro presens hec cesserit etas.

Exul inops horrensque habitu despectaque nuper

Femina, summe patrum, tua sancta ad limina supplex

Procubuit (tum forte aderam). Comes ulla viarum

Non erat, heu nil ausa fides! et tristis amicos

Abstulerat fortuna suos. Iam iusta precari

Ceperat et vacuam dederas iam questibus aurem.

Admirans, presaga hominum natura! videbar

Matronam michi nosse sacram: namque horrida primo

Congressu licet et canos incompta vagantes,

Alma tamen facies multo venerabilis evo

Plurima servabat sortis monimenta vetuste.

Nil quoque plebeium, nil vile, sonantia verba

Argumentum animi; et generoso spiritus ore

Scintillans. Que summa vie, que causa gemendi,

Unde ageret sese, nomen, patriamque genusque

Querere mens fuerat, quod cum sermone latino

Iunctus erat latius senio iam tritus amictus.

Ter fuit in foribus, sed ter reverentia vocem

Continuit: mesto interea sub murmure nomen

Roma erat, insonuit. Stupui quorsum ve secundis

Fidendum exemplo didici, quo clarius usquam

Nulla dies habuit. Nam quamvis cunta rotare

Regna potens vario soleat fortuna favore,

Et servos ad sceptra levet, solioque tyrannos

Precipitet, nichil illa tamen manifestius unquam

Edidit, ut rerum dominam cognoscere possis,

Quam dum tot partas bellis tantoque labore

Romuleas evertit opes, caput abstulit orbi.

Grecia verborum genetrix laudumque magistra

Attollat ventosos duces, vatumque fatiget

Ingenia. Eacides, precone superbus Homero,

Meonio ex calamo facilem sibi fecerit hastam;

Amphitrioniadem sacris et thure salutent

Ad celum ferant Thebe; Lacedemone fratres

Ledeos nitidis populi favor ingerat astris;

Impia regna Iovem, pulsum fuga sola parentem

Nobilitet; sensu Nestor senioque verendus,

Codrus amans patrie fuerit, gnarusque futuri

Tyresias; hausto famosus sanguine dive

Tydides; rapto sit vellere clarus Iason;

Tigribus invectus rapidis tirsumque coruscans

Liber ad extremos victor pervenerit Indos;

Atridas sua fama canat notosque furore

Aiaces; Ithacumque dolis pelagique bilustri

Circuitu nomenque vagis erroribus addat.

Cynigerum morsu illustrem, clarumque loquantur

Miltiadem Marathone sua, natumque cathenis

Conspicuum et tanto redimentem busta parenti.

Sint quoque magnanimi iuvenis laudata sub arctis

Prandia Thermopylis, torrensque Themistoclis aura

E salaminiaco surgat sale: blanda sub armis

Lingua Pisistratum commendet, nuda Periclen:

Tydea prompta manus, doctum experientia belli

Longa Philopemenen celebret, ducibusque supremis

Misceat: Elysios censores clara coronet

Iustitia: extincti serpentis fabula Cadmum:

Forma decens Alcibiadem; silvisque diserte

Thesea tartareis reducem venerentur Athene.

Adde duces Phrygios, accendant Dardanus ac Tros

Et Priami cantata domus, placet addere reges

Assyrios Persasque simul Cyrumque cruore

Undantem fluxamque Pharon, placet addere siccam

Barbariem terrasque sequi, qua pendet ad austrum

Orbis et ignotas latebris convellere gentes.

Hannibalem male fida suum fratresque patremque

Insignem bello, atque alium cognomine Martem

Carthago ter victa iterum transmittat in arma.

Quid Libie populosque loquar turmasque fugaces

Occiduumque diem? Calpem totamque revolve

Hesperiam: furtoque diu raptoque probatus

Dux placeat bello, vix de tot milibus unus.

Hinc feror Oceano, qua nobilis insula vivum

Predicat Arturum: et quicquid sibi fabula mendax

Persuadet: silvas, fontes mirandaque vulgo

Prelia et insanos equitum decantat amore

Gallia, qua magnum Karolum, duodena virorum

Presidia et regnum tot opimis dotibus auctum

Ostentat longaque iacet iam fessa quiete.

Hinc et Germanos populos omnemque sub artho

Mortis amatorem liceat perquirere: quicquid

Invenies, ubicumque iacet, Macedumque pererra,

Finibus et iuvenem horrendum patremque Philippum

Elice: cuntorum post acta recollige. Certe

Romanas citra laudes, te iudice, multum

Subsistent, ni fallat amor. Spectanda triumphis

Hec olim innumeris mulier, nunc orba verendis

Coniugibus, gemine exemplum memorabile mundo.

Fortune, portus miseris scopulusque superbis,

Ludibriumque eadem cuntis, modo mesta peregit

Ante pedes sua verba tuos. Memor omnia servas.

Te tamen illa gravis tum questio forte tenebat:

Carcere corporeo et mortalibus eruta vinclis

Quid videat bene nata cohors; cessante serenum

Nube iubar faciemque Dei, seu cernere pure

Corpora dum fractis surgent rediviva sepulcris,

Nec prius incipient. Sed dum vigil omnia librans,

Singula dum relegens per mille volumina curris,

Responsi dilata dies accendit amorem,

Suspenditque hominum mentes dubiasque reliquit.

En modo tempus adest. Iam questio longa quievit

Consilio sopita tuo, iam Roma futuri

Anxia te sponsum repetit, te cunta parentem

Italia expectat. Succurre precantibus ultro.

Sic videas toto Christum celebrarier orbe,

Te magnum pascente gregem: sic sacra deorum

Et simulacra ruant: sic, te duce, victa fatiscat

Falsa superstitio et nullas caligine mentes

Occupet. Alma fides et amor tranquillaque terris

Pax vigeat, toto cedat pyrata profundo:

Cedat pestis aquis, cedant contagia celo.

Sit felix successus agris, sint leta per urbes

Otia, sit vulgo virtus formosior auro,

Paupertate magis scelus omne et morte timendum.

Videris ista senex, postquam laudandaque retro

Tempora respiciens, tunc sit tibi lenis ad astra

Transitus. Hic eternus honos, ibi visio summi

Plena boni, cui suspirat plebs illa fidelis,

Hierusalem, peregrina exul noctemque diemque,

Que requies lassis mercesque erit ampla laborum.

Quid faciam, que vita michi rerumque mearum

Qui status est, audire petis. Nec vera silebo,

Nec tibi ficta loquar, michi nam loquor. Absit inanis

Gloria, nil cupio, contenta est vita paratis.

Hoc primum placitis mecum concordat egestas

Aurea federibus, non sordida nec gravis hospes.

Si libet, exigui fines michi servet agelli

Angustamque domum, et dulces fortuna libellos;

Cetera secum habeat; vel, si libet, omnia nullo

Auferat hinc strepitu, sua sunt. Non rura requiro

Divitiasque patris, pondus grave celsa petenti,

Vinclaque dura animi et cuntorum alimenta malorum:

Cyrreas non tangat opes neu nostra lacessat

Otia, solicito non ambitiosa paratu.

Nil usquam invideo, nullum ferventius odi,

Nullum despicio nisi me; licet hactenus idem

Despicerem cuntos et me super astra levarem.

Sic res humane volvuntur. Plurima quid sim

Iam documenta habeo, nisi me mea somnia fallunt.

Nam michi quid confert Musarum in fonte parumper

Lenivisse sitim, si me sitis altera maior

Urit et eternum subter precordia sevit?

Quid ve Elicone iuvat recubantem sepe profundo

Eminus insanos vulgi risisse labores,

Si labor alter habet, cui merces nulla quies ve?

Quid facies preclara iuvat, si turbida mens est?

Multa quidem meritasque deo pro munere laudes

Pendere non nostre, fateor, fiducia lingue est.

Sunt que felicem facerent, nisi forte maligna

Roderet infaustum pectus sua cura perennis.

Iamque genas spectare tuas pietate madentes

Hinc videor, longo bene si michi cognitus usu es.

Sed quia more patris nostra omnia nosse volebas,

Urget amor calamum, nec fas obstare iubenti,

Eloquar, et tu consilio fortasse iuvabis,

Et michi dulce gravi mentem exonerare querela.

Est michi post animi mulier clarissima tergum,

Et virtute suis, et sanguine nota vetusto,

Carminibusque ornata meis auditaque longe.

Sed redit in frontem et variis terroribus implet

Insultans, nec adhuc solio cessura videtur.

Artibus hec nullis, sed simplicitate placendi

Ceperat olim animum et rare dulcedine forme.

Iam duo lustra gravem fessa cervice cathenam

Pertuleram, indignans tantum in mea colla tot annis

Femineo licuisse iugo. Iam tabe latenti

Confectus, iamque alter eram, iam fomite molli

Ignis ad extremas penetraverat usque medullas:

Optabamque mori vixque arida membra ferebam,

Libertatis amor miseri dum pectus amantis

Cepit et adversas cordi suffigere curas,

Erigor et multa iuga vi convellere nitor.

Durum opus eventu dominam pepulisse decenni

Hospitio et fractis hostem tentasse potentem

Viribus: aggredior tamen et Deus ipse labori

Affuit, et collum veteri dissolvere nodo

Prebuit, ac tanto victorem evadere bello.

Inicit illa manum profugo dum saucia servo.

Incursatque dolens, oculos dum dulce micantes

Instruit et facibus tectis et cuspide blanda,

Heu quotiens cepto dubium procumbere calle

Compulit! Ergo iterum quid agam? quibus artibus illi

Occurram? Vincla illa iterum asperiora parabat.

Diffugio totoque vagus circumferor orbe,

Adriacas Tuscasque ausus sulcare procellas,

Ereptumque iugo caput hoc committere cimbe

Non veritus tremule: quid enim properata noceret

Mors michi suppliciis victo vitamque peroso?

Vertor ad occasus et me Pyreneus ab alto

Vidit in aprico latitantem gramine vertex:

Vidit et Oceanus, qua sol defessus eundo

Abluit hesperio fumantes gurgite currus,

Quaque meduseo duratum lumine montem

Prospiciens longam celsis de rupibus umbram

Proicit et Mauros festina nocte recondit.

Hinc Arthon Boreamque petens et dissona lingue

Murmura, solus eo, dubias qua turbida terras

Estibus ambiguis pelagi terit unda britanni:

Quaque solum glaciale iacens non sentit amici

Vomeris obsequium, Bromiumque a collibus arcet

Et Cererem, sterili vix hospita terra mirice.

Quid michi restabat, nisi solis adusta sequentem,

Serpentum subiisse domos, immania rura,

Et procul Ethiopes medio vidisse sub axe

Nigra per ardentem nudantes terga Leonem,

Aut ignoratum per tot iam secula Nili

Quesitum ve caput, quonam telluris opace

Abdiderit natura sinu? Lentescere fluctus

Absentis cepere animi, dolor, ire metusque,

Humida tranquillus mox lumina claudere somnus

Rarus, et insolita risus splendescere fronte.

Iam minor occursu, minus imperiosa relicte

Sensibus in nostris obversabatur imago.

Heu heu quid referam? Sed cogis. Acerba videbar

Vulnera et insani stimulos iam tutus amoris

Temnere, fallebat leviter super aucta cicatrix.

Et requies insueta mali. Tentoria vello

Ac certam ad mortem redeo: sic fata premebant

Impia, sic animum, sic me meus error agebat.

Vix bene constiteram dilecte finibus urbis,

Dum subiit vacuum curarum sarcina pectus

Illa prior: rediere trucis contagia morbi.

Quid loquar? unde miser lacrimas narrare secundas

Incipiam? quis credet enim? qua carininis arte

Expediam, quotiens precibus deposcere mortem

Me dolor impulerit, quotiens graviora parare,

Quos michi libertas iterum querenda labores

Attulerit? Subsistam igitur. Verum ultima tandem

Postquam cervici ceciderunt vincula nostre,

Omnis ad arma fuge spes est michi versa, nec unquam

Navita nocturnum scopulum sic horruit, ut nunc

Illius et vultus et verba moventia mentem,

Et caput auricomum, niveique monilia colli,

Atque agiles humeros oculosque in morte placentes

Horreo. Nunquid ego admittam, quo tertia demum

Irato facienda deo sint irrita vota,

Dimidium ut sacro suspendam limine remum,

Seu tunice fragmenta ude? Tum cerea nostri

Corporis effigies trabibus subsidat eburnis,

Supplicis in morem acclinis? Comitantibus ergo

His animum curis, dum singula mente revolvo,

Hoc procul aspexi secreto in littore saxum:

Naufragiis tutumque meis aptumque putavi,

Huc modo vela dedi, nunc montibus abditus istis

Flens mecum enumero transacti temporis annos.

Insequitur tamen illa iterum et sua iura retentans

Nunc vigilantis adest oculis, nunc fronte minaci

Instabilem vano ludit terrore soporem.

Sepe etiam (mirum dictu) ter limine clauso

Irrumpit thalamos media sub nocte reposcens

Mancipium secura suum: michi membra gelari

Et circumfusus subito concurrere sanguis

Omnibus ex venis tutandam cordis ad arcem.

Nec dubium, siquis radiantem forte lucernam

Ingerat, horrendus quin pallor in ore iacentis

Emineat, multumque anime nova signa paventis.

Expergiscor agens lacrimarum territus imbrem,

Excutiorque thoro, necdum Tithonia sensim

Candida lucifero coniunx prospectet ab axe

Operiens, suspecta domus penetralia linquo

Et montem silvasque peto, circumque retroque

Collustrans oculis, sique turbare quietum

Venerat incumbens eadem prevertat euntem.

Invenient vix verba fidem. Sic salvus ab istis

Eruar insidiis, ut sepe per avia silve

Dum solus reor esse magis, virgulta tremendam

Ipsa representant faciem, truncusque reposte

Ilicis et liquido visa est emergere fonte,

Obviaque effulsit sub nubibus, aut per inane

Aeris, aut duro spirans erumpere saxo

Credita, suspensum tenuit formidine gressum.

Hos michi nectit amor laqueos, spes nulla susperstes,

Ni deus omnipotens tanto me turbine fessum

Eripiat, manibusque suis de faucibus hostis

Avulsum hac saltem tutum velit esse latebra.

Hactenus hec, sed plura cupis. Nunc cetera vite

Accipe cuntorum breviter distincta dierum.

Est michi cena levis, cui condimenta famesque

Et labor, et longi prestant ieiunia solis.

Villicus est servus, michi sum comes ipse canisque,

Fidum animal; reliquos locus hic exterruit omnes.

Unde cupidineis telis armata voluptas

Exulat atque frequens opulentas incolit urbes.

Hic mecum exilio reduces, statione reposta,

Pyerides habitant, rarus superadvenit hospes,

Nec nisi rara vocent noti miracula fontis.

Vix mora nostra quidem, licet annua, bis ve semel ve

Congregat optatos Clausa sub Valle sodales.

Sic pietas est victa locis, at crebra revisit

Littera; me longa solum sub nocte loquuntur

Ante ignem; gelidas me solum estate per umbras;

Sermo diurnus eis: idem sum fabula pernox.

Nil coram conferre datum; dumeta nivesque

Exhorrent nostrasque dapes, iamque, urbe magistra,

Mollitiem didicere pati. Me dura professum

Destituere pii comites servique fideles.

Et siquos attraxit amor, ceu carcere vinctum

Solantur, fugiuntque citi. Mirantur agrestes

Spernere delitias ausum, quam pectore metam

Supremi statuere boni, nec gaudia norunt

Nostra voluptatemque aliam, comitesque latentes,

Quos michi de cuntis simul omnia secula terris

Transmittunt lingua, ingenio, belloque togaque

Illustres; nec difficiles, quibus angulus unus

Edibus in modicis satis est; qui nulla recusent

Imperia, assidueque adsint et tedia nunquam

Ulla ferant, abeant iussi redeantque vocati.

Nunc hos, nunc illos percontor, multa vicissim

Respondent et multa canunt et multa loquuntur.

Nature secreta alii, pars optima vite

Consilia et mortis: pars inclita gesta priorum:

Pars sua, preteritos renovant sermonibus actus.

Sunt qui festivis pellant fastidia verbis

Quique iocis risum revehant: sunt omnia ferre

Qui doceant, optare nichil, cognoscere se se:

Sunt pacis, sunt militie, sunt arva colendi

Artifices, strepitusque fori pelagique viarum.

Deiectum adversis relevant, tumidumque secundis

Compescunt, rerumque iubent advertere finem,

Veloces meminisse dies vitamque fugacem.

Proque tot obsequiis precium ieve: limen apertum

Convictumque petunt, quibus hostis rara per orbem

Hospitia et segnes fortuna reliquit amicos.

Vix usquam admissi trepidant, atque atria ducunt

Quaslibet interea latebras, dum frigida cedant

Nubila, pyeria studiorum estate reversa.

Non lapides calcemque tegant aulea necesse est

Serica, seu calida fument nidore popine.

Non cava multifido famulum tonet aula fragore,

Splendida dum crebris celerant convivia mensis.

Sobria turba coit proprio contenta, suasque

Que mecum partitur opes, fessum ve cubili

Solatur roseo et mensa dignatur egenum

Atque cibis reficit sacris et nectare dulci.

Nec solum comes esse domi, sed prompta per omnes

Ire simul saltus ac prata domestica nymphis,

Et vulgus querulum atque urbes odisse sonoras.

Sepe dies totos agimus per devia soli

Inque manu calamus dextra est, at carta sinistram

Occupat, et varie complent precordia cure.

Imus, et ah quotiens ignari in lustra ferarum

Incidimus, quotiens animum dimovit ab alta

Cura avis exigua et post se importuna retorsit!

Tum gravis est, siquis medio se callis opaci

Offerat, aut siquis submissa voce salutet

Intentumque aliis maioraque multa parantem.

Et iuvat ingentis haurire silentia silve.

Murmur et omne nocet, nisi dum vel rivus arene

Lucidus insultat, vel dum levis aura papirum

Verberat et faciles dant carmina pulsa susurros.

Sepe moram increpuit, serumque in tecta reverti

Longior admonuit proprii nos corporis umbra,

Interdumque referre pedem nox ipsa coegit

Monstravitque viam et vepres signavit acutos

Hesperus, aut oriens, Phebo pereunte, Diana.

Sic sumus, hoc agimus, gravior si cura quiescat,

Felices letoque nimis sub sidere nati.

Suscipe funereum genetrix sanctissima, cantum

Atque aures adverte pias, si premia celo

Digna ferens virtus alios non spernit honores.

Quid tibi pollicear, nisi quod velut alta tonantis

Regna tenes Electa dei tam nomine quam re?

Sic quoque perpetuum dabit hic tibi nomen honestas,

Musarum celebranda choris pietasque suprema,

Maiestasque animi primisque incepta sub annis

Corpore in eximio nullam intermissa per horam

Tempus ad extremum vite notissima clare

Cura pudicitie: facie miranda sub illa

Iam brevis innocue presens tibi vita peracta

Efficit ut populo maneas narranda futuro;

Eternum veneranda bonis, michi flendaque semper.

Nec quia contingerit quicquam tibi triste dolemus,

Sed quia me fratremque, parens dulcissima, fessos

Pythagore in bivio et rerum sub turbine linquis.

Tu tamen instabilem, felix o transfuga, mundum

Non sine me fugies, nec stabis sola sepulcro.

Egregiam matrem sequitur fortuna relicte

Spesque domus et cunta animi solatia nostri.

Ipse ego iam saxo videor michi pressus eodem.

Hec modo pauca quidem pectus testantia mestum

Dicta velim, sed plura alias; tempusque per omne

Hac tua, fida parens, resonabit gloria lingua,

Has longum exequias tribuam tibi; postque caduci

Corporis interitum, quod adhuc viget, optima, sub quo

Vivis adhuc, genetrix, cum iam compresserit urna

Hos etiam cineres, nisi me premat immemor etas,

Vivemus pariter, pariter memorabimus ambo.

Sin aliter fors dura parat, morsque invida nostram

Extinctura venit fragili cum corpore famam,

Tu saltem, tu sola precor post busta superstes

Vive, nec immerite noceant oblivia Lethes.

Versiculos tibi nunc totidem, quot prebuit annos

Vita damus, gemitus et cetera digna tulisti

Dum stetit ante oculos feretrum miserabile nostros

Ac licuit gelidis lacrimas infundere membris.

Contigit exstinctum qui suscitet ortulus ignem

Dulcia preterite renovans suspiria vite,

Sive tibi verni qui pingunt gramina flores,

Sive per estatem mediam, dum summa tenet sol,

Umbra frequens, sive autumno tibi dulcia poma,

Sive tibi aprici placeant sub frigore soles,

Sive magis volucrum dulces per opaca querele,

Pictaque terga iuvent. Illic regina canentum

Phebeium Philomena canit, sic parva volucris

Gutture mellifluo superat; quam sepe per umbram

Dum sequor, aeria latitantem fronde notavi.

Mira avis effigies, verum sibi reddere nomen

Nescio; tu lecta fortassis imagine reddes:

Nigra caput, sed glauca latus, sub palmite gaudens

Ludere pampineo, non maior corporis usquam

Spiritus exigui, et mulcere potentior aures.

Hec michi dum tepidam assidue sub corde favillam

Singula concutiunt, incendia nota pavesco.

Desieram, iam tempus erat, tamen omnia rursum

Contrahit arma dolens aurataque tela Cupido.

Vidi ego seu levi tergentem spicula saxo,

Seu digito attrite tentantem cuspidis iras;

Vidi ego letiferos tendentem molliter arcus

Innixumque genu modo cornua curva prementem,

Et modo vulnificos agitantem pollice nervos.

Quo fugiam? quid agam, si nec maria alta, nec Alpes,

Nec longe valuere more? Iam lenior etas

Incipit et pacem pharetratum poscimus hostem:

Abnegat ingeminans bellum, mirumque relatu,

Omnibus ecce locis, atque omnibus improbus horis

Hostis adest volucer: nec me trepidare negabo

Ne vetus ille nova rescindat arundine vulnus,

Tam sibi multa favent. Partes vel sola locorum

Ipsa facit facies; avium sic cantibus obstat

Aura loquax, gratoque color sic blandus odori,

Frondibus herbarum species et floribus herbe,

Lilia narcisso, violisque rosaria certant.

Quid loquar aut viridi riparum in gramine molles

Accubitus teneroque leves in gramine somnos?

Quid strepitum fugientis aque flexusque sonoros?

Carmina quid dulcesque modos, quos nocte serena,

Quos oriente die, vel quos moriente decora

Concinit angelico trans rivum murmure nympha

Ethereos motura deos, iaculumque tonanti

Excussura Iovi, rigidumque adamanta modestis

Effractura oculis, lesi quibus ampla potestas

Cordis inest, taciteque faces et conscius ardor,

Unde iacit flammas, et tinctas igne sagittas

Ille puer, nostroque levis circumvolat orto.

Hec memini et meminisse iuvat, scit cetera nutrix.

Quisquis es, indignam vatum cui flere ruinam

Exiliumque vacat, profugas qui carmine sistis

Pyerides equasque gravem sermone dolorem,

Gratus es haud dubie; messem nam dives opimam

Cyrrea de valle refers, sterilemque dolendi

Cernere tibi est causa, sacrumque arescere fontem,

Qui puerum dulci sitientem proluit haustu.

At me quid mestis iuvat exagitare querelis?

Auxilii spes nulla mei. Vis siqua fuisset

Ingenii, cecidit vulgo calcata furenti,

Si petis hunc gemitus comitem, fortuna quod optas

Obtulit; afflictis si me succurrere Musis,

Abstulit arma dolor murmurque reliquit inane.

Iamque, ignote, vale; res prorsus mira relatu

Diligo, nescio quem, sed honesta silentia signant

Quantus is est, almum qui dat sine nomine carmen.

Heu quid agam? Domus ampla Iovis concussa tremiscit,

Cardine mota suo ruit alti ianua celi,

Terribili clamore sonans. Sub nube propinqua

Fulmina fulminibus concurrere dura trisulcis

Visa, levem media fregerunt nocte quietem.

Ignibus alternis polus exardescit uterque:

Nubila rupta tonant luxque impia territat orbem,

Exanimatque hominum mentes et corda ferarum.

Iupiter australi vibrat metuendus ab arce

Spicula dira manu, flammas vomit ore minasque:

Omnia nimboso fugientia sidera velo

Obduxere oculos, ne publica fata viderent

Confusum chaos ante diem referentia mundo.

Iam Venus ante alias toto pulcerrima cetu

Effugit, indignans contraria cunta benignis

Moribus ire suis. Stimulis non actus amoris,

Ut solet, insequitur profugam Mars tristis amicam,

Arma suis graviora timens. Talaria nunquam

Ocius implicuit Cillenius aurea plantis

Imperio cari totiens repetenda parentis.

Athlantis domus omnis abest, nec cernitur usquam

Turba puellarum, quarum latet ultima semper,

Nunc omnes fugere simul. Perit obrutus umbra

Lacteus innumeris redimitus circulus astris.

Prescius at cladis lugensque sub equora Titan

Ante abiit quam seva diem corrumperet almum

Tempestas, iuvenem linquens post terga sororem.

Precipiti tamen illa gradu conterrita cessit,

Nec longas sine fratre moras dedit innuba nocti.

Gnosia deserte prorsus laniata puelle

Serta iacent, geminamque ingens distentus ad Arthon

Condit in Oceano squamosa volumina Serpens.

Occidit Arthophylax, invitus plaustra reliquit,

Et fugit in latebras post sidera cunta Bootes.

Solus ab imbrifera pallens regione per umbras

Despicit obliquo Saturnus lumine terras

Nempe gravis senio, madido discinctus amictu,

Canaque ceruleo substringens tempora nimbo.

Tardus ad omne bonum, diros festinat ad actus

Et stupor unus habet, quibus is circumdatus alis

Hesterno cum forte die longinqua teneret

Immensos celi tractus enaverit, unde

Tam subito damnosus ei sit Aquarius hospes:

Ipse, reluctanti similis, nec cedere vento,

Certus adhuc cuiquam nec vim potis incitus aer

Tantam ferre, tremit, quoniam rex ille sicano

Laxat in arma ferox reserato carcere fratres,

Incutit et calcar rabidis et frena remittit.

Nunc iubet ut terras quatiant celumque ruina

Involvant pluviasque ferant, ut floribus arva

Depopulent agitentque vagos ad litora pisces,

Et scopulis miseros properent impingere nautas.

His etiam adiungens, ut in ethere protinus alto

Confligant inter sese fraternaque bella

Adiciant vario lassatis turbine rebus,

Irritatque animos monitis atque asperat iras.

Vectes deinde manu lacerat limenque sonorum

Pandit et ingeminat stimulos. Mora nulla: furentes

Inde cathervatim prorumpunt iussaque complent.

Hos horret natura parens, et tristis habenas

Deserit, archanos repetens lacrimosa recessus.

Terra pavet spectatque graves peritura tumultus,

De Iove questa suo. Iamiam cessura procellis

Nutat et aerios humero deponere montes

Cogitat ac medio victum caput abdere centro.

Dum loquor, immodicis per inania fluctibus imbres

Precipitant: nunc tecta sonant et grandine crebra

Circum pampinee Bromio cecidere corone,

Silvarum cadit omne decus: torrentibus atris

Antra gemunt, saxisque immixta regurgitat unda,

Fluminis insolita turpans caligine vultus.

Virgineus nymphis abiit decor ille repente,

Quem laudare soles, mirator maxime pulcri.

Diluvium redit antiquum: stupefactum arator,

Quem modo sulcabat, pedibus contingere campum

Non valet ac pelago trepidantia brachia iactat.

Iamque beves et aratra videt culmenque revulsum

Spesque suas omnes parili sub sorte natantes,

Et queritur falsum veteres cecinisse prophetas,

Adventare diem, que flammis perderet orbem,

Supremam impositura manum, lusumque putat se.

Flent passim attonite matres et ad ubera parvos

Stringunt, infelix oritur per menia luctus.

Pauperis hinc vulgi strepitus sua damna gementis

Auditur: picta tremulum canit inde sacerdos

Multa vovens tunica, ceu nubibus imperet illa,

Eraque nodoso certatim rauca fatigat

Fune trahens. Nec plura metu: namque infima fesse

Fundamenta domus tremuerunt atque superne

Irrumpunt memores querulo cum murmure nymphe

Ulciscique parant, quam nuper fecimus illis

Offensam, et nostro iam nos pepulere cubili.

Iam digitis calamum tremor excutit atque tabellas;

Aut ego fallor enim et falsa formidine turbor,

Aut modo (namque oculis inimici fulguris ignes

Dant aditum), nemora invertens atque obvia queque

Parva revulsurum lapidosum menia flumen

Vertice contigui montis descendit ab omni.

Interea fragilis nunc nunc in culmina tecti,

Aut totum simul, aut cecidit pars maxima celi:

Et trabibus iam nulla fides, manifestaque mortis

Undique terrificant propioraque signa patescunt.

Ipsa quoque in tanto mens consternata periclo

Exigit ut sileam. Sed tu modo, siqua salutis

Est via, pande tuo, dubiisque in tempore fatis

Presidium michi semper ades. Si carmine forsan

Flectitur ira Iovis, scriptum michi dirige carmen.

Si valet Eoo lectos habuisse lapillos

Littore, et hos adhibe digito miseratus inermi:

Sin magis herba iuvat, notas pia pergat ad herbas

Dextra, precor; gelido quacunque occurre pavori,

Et fer opem misero, qua sim securior olim,

Si non ista michi mundoque novissima nox est.

Quodsi consilii nova nunc sententia non stat,

Antiqua experti cur non redeamus ad arma?

Tu michi fasciculum iubeas, pater inclite, ferri

Frondis apollinee, namque istos pulcra per agros

(Tam longinquus amans hunc non terit ethera curru)

Laurea nulla viret, cuius iacuisse sub umbra

Dulce sit, aut gremio caras abscondere frondes,

Aut ramum tenuisse manu, dum fulminat ingens

Iupiter, et celo clipeum monstrasse furenti.

Hunc, tibi quem tanto repetis pro munere corvum

Pulsa remittet hiems, cupidis accingitur alis

Vere novo moturus eas, subitoque volatu

Dulcia deserti revidebit pignora nidi.

Nix Alpes licet alta premat, licet ethera nimbi

Tunc teneant, superabit amor. Tu parce querelis

Et mestam solare domum: spes ista pudice

Coniugis extenuet lacrimas minuatque dolorem.

Si libet occidui rumores noscere mundi,

Accipe quam brevibus qui nunc sunt: cetera namque

Fatorum sub nube latent, Cum venerit hora

Collatura duces tantosque in bella paratus

Permixtura acies campis, tunc ultima rerum,

Quem fortuna premat, cui stet victoria parti

Cunta libens calamo peragam. Nunc cepta sequamur.

Convocat innumeras Germania dura cathervas,

Dives inexhaustum reseratque Britannia censum,

Asperat indomitam bello Brabantia gentem,

Flandria perpetuo sequitur subiecta duello,

Et que prima petit cepti libamina belli

Proxima pulvereo strepit omnis Anonia campo.

Gallia multifido quatitur percussa tumultu,

Regnaque sanguineo trepidant contermina Marti,

Et coeunt omni contracto robore reges.

Fluctuat, ut vario vibratus turbine, pontus,

Quem gelidus Boreas hinc, atque hinc humidus Auster

Verberat insultans, hinc classibus horrifer Eurus:

Iam scopuli, iam saxa fremunt, navalia naute

Tuta petunt glomerantque fugam delphines ab alto.

Nec dum finis mali est, sed iam resonantia late

Littora surgentes feriunt longinqua procelle.

Haud aliter placidum turbantibus ethera ventis

Nunc furit occasus. Longe plebs dedita paci

Et facie rerum insolita et terrore laborat.

Consurgunt urbes, iuvenes vocat ira senesque:

Cunta procul rapido fervescunt littora motu.

Neve morer nimium, conspirat in arma fugacem

Quicumque Oceanum latiasque interiacer Alpes.

Finis erit, quem fata dabunt, sed magna parantur.

Hec utinam nostre veniant momenta salutis,

Italia, infelix domus, irrequieta laborum,

Sicut pacifico semper pugnavit in orbe,

Sic modo, fortuna mundum iactante, quiescat.

Flere libet, sed flere vetor, lacrimasque parantem

Hinc pudor, hinc pietas subeunt, hinc ira dolorque

Hincque cathervatim veniunt exempla dolorum.

Talia multa animo, quoniam non gloria, non vis,

Nec potis est virtus venienti obsistere morti

Hec michi nota prius, modo sed notissima, tandem

Iudicio patuere novo. Mors improba quantum est

Ausa Italis rapuisse virum! Sibi fortior illum

Fama sed eternum rapuit longumque per evum

Vivere iussit eum et totum volitare per orbem.

Ille olim felix, modo felicissimus idem

Carcere membrorum fugiens tenebrosa reliquit

Claustra libens, nulla sequidem dulcedine vite

Tangitur, instabiles quisquis bene computat annos.

Quod, si quem, fecisse rear; fuit ille profunda

Mente sacer, cursus nature conscius omnis,

Et procul humanos solitus prenoscere casus,

Quo minus ergo rei mentem applicuisse fugaci

Creditur, hoc facili magis ascendisse volatu

Ad superos celique domos et regna piorum

Crediderim. Nichil ergo viro, nichil impia tanto

Mors nocuit, michi seva dolos, michi flebile damnum

Intulit, ac mundo et Musis; michi nempe secundum

Eripuit patrem, quo iam indulgentior alter

Non superest; mundo veri tulit invida fontem,

Qui sibi tot nitidos potuisset spargere rivos;

Abstulit et Musis fulgur radiantis alumni,

Qualem posteritas alium vix longa videbit.

Nobilis hunc igitur tanto spoliata decore

Ausonia, hunc Burgus Sancti gemit ipse Sepulcri

Cive diu tali longinquis notus in oris.

Tu quoque (si fas est tam clari principis ora,

Si maduisse oculos) lacrimas dabis inclita regum

Progenies, Roberte, pias, quem iure coronant

Europe Asieque simul duo maxima regna,

Solamen vite quoniam, rex optime, perdis

Non mediocre tue. Quis tecum consulet astra

Fatorum secreta movens, aut ante notabit

Successus belli dubios, mundique tumultus

Fortunasque ducum varias? qui lenibus aures

Mulserit alloquiis? aut te mulcente quis usquam

Sufficiens aderit testis, cum grandia verbis

Expones archana poli, triplicemque sub una

Maiestate Deum, cum partum Virginis alme,

Cum domitam mortem, reserataque tartara iussu,

Et que multa soles uni tibi cognita regum?

At michi precipue et Musis quia flere necesse est,

Flete simul mecum viduato Elicone sorores,

Flete sacri nemoris lauri, fle grandis Apollo

Altisono precone carens. Nunc collis uterque

Parnasi et rauco strepat arens murmure vallis,

Castaliique gemant latices desertaque Cyrra

Hospite tam magno. Resonent ululatibus antra

Pyeridum que, dum vixit, mulcere solebat

Dulcibus ille modis. Quis nunc post fata superstes

Stabit honos merito? Que premia grata sepulto,

Quid sibi pro tanto reddemus munere dignum?

Nempe ego nil habeo. Vos carmen reddite vati,

Pyerides, titulumque breve conscribite saxo:

Qui fuit Hesperie decus et nova gloria gentis,

Cultor amicitie fidus, carisque benignus,

Convictu placidus, vultuque animoque serenus,

Religione pius, factis habituque modestus,

Altus et ingenio, facundo splendidus ore,

Flos vatum, celi scrutator, cognitus astris,

Rarus apud veteres, nostro rarissimus evo,

Unicus ex mille iacet hic Dyonisius ille.

Hei michi quid patior, quo me violenta retorquent

Fata retro? Video pereuntis tempora mundi

Precipiti transire fuga, morientia circum

Agmina conspicio iuvenumque senumque, nec usquam

Tuta patet statio, non toto portus in urbe

Panditur, optate non spes patet ulla salutis.

Funera crebra quidem, quocunque paventia flecto

Lumina, conturbant aciem: perplexa feretris

Templa gemunt, passimque simul sine honore cadaver

nobile plebeiumque iacet. Subit ultima vite

Hora animum, casusque mei meminisse coactus

Heu caros abiisse greges, et amica retracto

Colloquia, et dulces subito vanescere vultus,

Telluremque sacram assiduis iam deesse sepulcris.

Hoc gemit Italie populus tot mortibus impar,

Hoc exhausta viris, defectaque Gallia plorat,

Hoc alie, quocunque iacent sub sidere, gentes.

Sive est ira Dei, quod crimina nostra mereri

Certe ego crediderim, seu sola iniuria celi,

Natura variante vices, hic pestifer annus

Humano generi incubuit, flendumque minatur

Excidium, mortique favet densissimus aer.

Sevus ab infecto prospectat Iupiter axe:

Inde pluit morbos et tristia funera terris,

Staminaque immites properant abrumpere Parce

Omnia, si possint, pariter, vereorque superne

Quod cupiunt ne posse detur, tot pallida vulgi

Ora videns miseri, tot Tartara nigra petentes.

Hec meditans, fateor, trepido, mortisque propinque

Auguror insidias, ubinam caput abdere possim,

Nec mare, nec tellus, nec opacis saxa cavernis

Ostendunt profugo, quoniam mors omnia vincit.

Inque parum tutas venit impetuosa latebras.

Sic, velut in dubiis deprensus nauta procellis,

Cum ferus ante oculos socias absorbuit alnos

Neptunus, fragilem qui utero crepuisse carinam

Sentit et illisos scopulis confligere remos,

Ac procul horribiles clavum videt ire per undas,

Hereo consilii incertus, certusque pericli.

Nec secus, annosas ubi seva incendia furtim

Corripuere trabes, tabulataque pinguia lambit

Flamma vorax, surgit subito exanimata tumultu

Turba domus, pater ante alios ad culmina tecti

Evolat aspiciens circum, natumque trementem

Complexus, primum ancipiti subducere pesti

Cogitat, obiectosque oneratus abire per ignes.

Sepe ego permetuens, enimamque amplexus inertem,

Cogito, siqua via est medios auferre per estus,

Corporeasque unda lacrimarum extinguere flammas,

Sed retinet mundus, trahit imperiosa voluptas,

Funestisque ligat nodis violentior usus.

Ecce ubi sum! Gelida sic me formidine dense

Texerunt tenebre. Nam qui meminisse putat se

Mortis et impavido spectasse novissima vultu

Fallitur aut furit, aut multum sibi conscius audet.

Sepius ambiguam gravis indignatio mentem

Digna subit iustusque dolor, mecum intus et extra

Colluctans; clara vincor ratione, sed illam

Impetus exuperat, ceptoque resistit honesto.

Sic teneor, multumque fleo, meque ipso frequenter

Percontor: Quid, vane, paras? quo pergere tendis?

Ah miser, aut quonam tantis anfractibus ire

Posse putas? Moriere quidem. Semper ne quietis

Spe labor iste iuvat? Sterili quid semen arene

Committis, quid littus aras? Spes blanda sequentem

Ludit et in girum volvit. Iam tempora retro

Candidiora vides, iam sensim tempora cani

Invadunt: quid lentus agis? Puer inscie, semper

Crastina pertractans animo, presentia perdes?

Semper ab incerta pendebis sorte futuri

Teque tuumque bonum fugiens aliena sequeris?

Siste, age, siste fugam! Cur non inniteris isti

Quam datur aspexisse diem: nam postera forsan

Non tibi clara venit: Facili nigrescere casu,

Si nescis, mors cunta facit: solet illa venire

Improvisa equidem. Cur non modo, siqua tibi stat

Cura tui, quodcunque animus per secula differt,

Aggrederis? Longos fortassis cautus in annos

Consilia extendis? Post bustum magna paramus,

O ceci? Potes, etatis rapidissima nostre

Curricula expertus, spes hic intexere longas,

Ventureque aliquid prorsus confidere luci?

Tunc faciam cum pulvis ero, cum membra cruentus

Vultur et obsceni laniabunt viscera vermes.

Nunc potius, nunc tempus erat, dum membra movere

Dumque animum frenare potes, quando optima rerum

Libertas et vita manet cessura repente.

Nonne vides volucri labentia secula cursu?

Impellunt momenta levem successibus horam:

Illa diem noctemque fugat, fugientibus illis

Luna pererrato tenuata revertitur orbe;

Illa rapit soles et magnos conficit annos.

Hi senium mortemque ferunt: sic omnia miscens

Tempus, et instabili transcurrit vita meatu,

Nec reditura ruit; non, propellentibus undis,

Ocius ex alto clivosi gurgitis amnes

In mare precipitant, nervoque tremente sagitta

Pulsa per oppositas penetrat velocior auras.

Si meminisse velis, postquam genitricis ab alvo

Nudus, inops, querulus, miser et miserabilis infans

Emergens, tremulo vagitus ore dedisti,

Et labor et lacrime et gemitus et tristia cure

Pectora torquentes habitarunt corde sub isto,

Nulla fuit tibi leta dies, qua posset anhelus

Spiritus innumeris finem posuisse querelis.

Respirare cupis, sed sors adversa repugnat.

Quam vereor ne tota tibi sit agenda dieta,

Ante salutari accubitu quam posse parumper

Defessum recreare latus contingat eunti!

Preteriitque tue tibi iam pars magna diei;

Iam ruit eterne prenuntia vespera noctis:

Tu longum, senior, curas extendis in evum,

Tu dormis, moriture, gravis sub mole soporis

Securusque iaces? Properantem respice solem

Littus ad occiduum, et male perdita tempora defle

Dum licet, ac patriam versus vestigia volve,

Lumen adhuc celo breve dum tibi fulget ab alto.

Vixisti in pelago nimis irrequietus iniquo,

In portu morere, et languentia comprime vela,

Collige disiectos iam tempestate rudentes.

Talia dum mecum perago, sepe ira laborque

Exclamare iubent: «Quis me de faucibus hostis

Eripiat? quis me mortali carcere raptum

Restituat celo? quis rectum monstret ad astra,

Inter tot laqueos, tam multa per invia, callem?

Heu michi, quam longe patriam videor ne videre,

An video, pacis, ceu monte remotus ab alto.

Omnia sed circumstant vepribus obsita duris.

Tartareique canes habitant atque ire parantes

Predones rapidi infestant, qui signa superni

Deseruere Ducis quondam, frustraque recordor,

Heu quotiens! tentasse viam; semperque repulsus

Hereo suspirans quo non licet ire. Quis ergo

Succurret misero? Tuto quis tramite ducet,

Felices ubi sunt anime populusque beatus?

Et si carne premor, mea me si crimina tardant,

Quis dabit ut pennas, posita gravitate, columbe

Induar alta petens, et post dura quiescam?»

Nunc status hic rerum est michi, sed quem prescia finem

Fata parent nondum video; spes longa tremorque

Hactenus assidue nostro de pectore certant.

At breve tempus erit, quando exitus ipse docebit

Quis fuerim vere, quam fausto subditus astro,

Quam celer aut tardus, monstrato calle, viator,

Qualis ad extremum moribundi corporis hospes.

Quid mea fata michi toto speciosius evo

Dulcius aut animo poterant melius ve tulisse

Quam si forte tuis capiti nova laurea nostra

Pressa foret manibus? Fateor, tunc alma sororum

Ex Elicone sacram veniens michi turba choream

Duxisset, citharam medius sonuisset Apollo,

Serta gerens, adamata sibi Peneia primum,

Post longum dilecta michi; spectasset ab astris

Letus honoratam, placato numine, frondem

Iupiter, et rapidi possuisset fulminis iram.

Denique nulla dies fulsisset lumine tanto

His oculis, cuntos nec fulserat ulla per annos.

Obstitit heu votis semper michi dura paratum

Imminuens Fortuna decus tantoque favori

Invidit: tibi, me propter, tam multa viarum

Aspera, tot laquei: soli michi nempe tetendit

Insidias; desiste queri, mea tota querela est.

Agnosco expertus fraudem moresque malignos,

Mortale quibus illa ferox intercipit actus,

Omnia permiscens. Proh, sacra licentia monstri!

Quin aliam michi tunc eadem Fortuna parabat

Nequicquam preventa dolum, ne nobilis Ursus

Scilicet ipse meo presens foret auctor honori.

Vix tridui spatium restabat, ut omne senatus

Tempore ius hausto flueret, breviorque potestas,

Que quondam sine fine fuit. Deus ipse nocenti

Occurrens direxit iter. Vix fine sub ipso

Temporis immense perventum ad limina Rome.

Obvius intranti fueras, comitemque ducemque

Pollicitus: vetuit quoniam sors, esse nequisti.

Torqueor et cuntas qui lustret nuntius oras

Mittitur: ille autem Campanis fessus in arvis

Teque nec invento rediens spem sustulit omnem.

Ultima iamque dies aderat nec postera tempus

Lux dabat, urgebat consumpti terminus anni.

Me quoque magnanimus Comes accelerare monebat,

Iam gravidus curis, peperit quas fortibus actis.

Postmodo, nosti hominem, expedior, subitumque vocati

Romulei proceres adeunt. Capitolia leto

Murmure complentur; muros tectumque vetustum

Congaudere putes. Cecinerunt classica: vulgus

Agmina certatim glomerat, cupidumque videndi

Obstrepit. Ipse etiam lacrimas, nisi fallor, amicis,

Compressis pietate animis, in pectore vidi.

Ascendo: siluere tube murmurque resedit.

Una quidem nostri vox primum oblata Maronis

Principium dedit oranti, nec multa profatus;

Nam neque mos vatum patitur, nec iura sacrarum

Pyeridum violasse leve est; de vertice Cyrre

Avulsas paulum mediis habitare coegi

Urbibus ac populis. Post facundissimus Ursus

Subsequitur fando. Tandem hic michi delphica serta

Imposuit, populo circumplaudente Quiritum.

Hinc Stephanus, quo feta virum iam tempore nostro

maiorem non Roma tulit, me laudibus amplis

Accumulat. Rubor ora michi mentemque premebat,

Indignum tales onerabant pectus honores

Mulcebatque simul, siculo nempe omnia regi,

Nil michi, nam quis ego? Veruntamen illius alto

Iudicio dignatus eram. Tum regia festo

Vestis honesta die me circumfusa tegebat

Et dominum referens et tanti testis amoris,

Quam, lateri exemptam proprio, regum ille supremus

Rex dederat gestare suo. Solusque loquentis

Iste animo ingenium, labiis mulcentia verba

Sufficiebat honos, coram michi namque videbar

Eloquii spectare ducem regemque serenum,

Vellere qui primum se continuisset in illo.

Impetus hinc, spesque alta nimisque fiduciaque ingens,

Ceu presens is ferret opem. Descendimus una,

Omnibus explicitis, atque hinc ad limina Petri

Pergimus et sacras mea laurea pendet ad aras,

Primitiis gaudente Deo. Sua numina testor,

Hec inter tot leta, oculis tu solus, amice,

Tu deeras, votis quotiens precibusque petitus,

Menti tamen memorique animo tua dulcis imago

Certe aderat semperque aderit, nec tempore sedes

Deseret acceptas, sic illam pectore in alto

Sculpsit amor, fixamque adeo vetitamque moveri

Maximus artificum vivoque adamante peregit.

Hunc verbis (quia iam vereor ne longius equo

Carmen eat) finem statuo. Tuque optime, regi,

Dum vacuum invenies curarum, meque fidemque

Commendare meam placido sermone memento.

Sum suus ex merito, sibi me meaque omnia soli

Devovi: ingenium, calamum linguamque manumque

Et siquid superest aliud. Michi carior ipse

Sum, postquam dedit esse suum; dominoque superbit

Mens mea. Nunc autem quoniam sibi reddere maius

Nil valeo pro tot magnis, sub nomine crescit

Africa nostra suo; tenuis (nisi gloria sordet)

Parva quidem, at grandi studio longoque labore

Invigilanda michi. Iamque ipsa superbior ardet

Ad sacros properare pedes, noctemque diemque

Orat iter comitemque vie. Vocat eminus ambos

Inclita Parthenope, sed adhuc nos Gallia vinclis

Nostra tenet blandis; tandem tamen ibimus et nos

Limine suscipies pariter pariterque videbis.

Vive, vale, nostrique memor lege, dulcis amice,

Hec calamo properante brevi que scripsimus hora.

Audio quod studium sacros tibi nosse poetas

Ceperit, alme pater. Dulcis labor, ardua cura!

Gratulor et laudo: quid enim solatia vite

Plura fatigate, quid ve otia tanta dedisset?

Haud equidem me fallit amor, scio quanta sub antris

Aoniis inventa quies mundique procellis

Iactato quotiens rupes Eliconia portum

Obtulerit latebrosa michi. Nec nomine vatis

Glorior archanis tremulum miscere choreis

Pyeridum Phebique gradum, sed amena videndi

Me tulit huc pregrandis amor. Tu quantus in altis

Parnasi potes esse iugis, nisi cepta relinquis!

Iam tibi serta novem studio certante sorores

Laurea texentes video, iam vertice rubro

Frondis honorate viridem pendere coronam,

Carmine romano graiaque ornante poesi.

Iam nemus omne tibi reboat, tibi concinit unda

Cyrreo de fonte cadens, tibi pulcer Apollo

Corripit auratam citharam pedibusque manuque

Tellurem nervosque ferit; cantare vicissim

Ne pudeat, comitemque novum plaudentibus offer,

Neu te vulgus iners, neu pervulgata retrorsum

Mendaces mentita ferat te fama poetas.

Ludimus et vario tegimus speciosa colore,

Quo vulgus penetrare nequit, iuvat alta profundis

Occuluisse locis, ne forte iacentia passim

Vilescant, magno quesitum quippe labore

Carius inventum est. Imis quod terra cavernis

Abdiderat, venit in lucem preciosius aurum;

Dulcius ignoto iacuit que littore iaspis

In digitos translata micat: sic blandius ether

Post nebulas pluviamque nitet, sic, nocte fugata,

Expectatus adest et gratior aspicitur sol.

Ergo age, propositum, qua fert novus impetus, urge,

Et studiis incumbe sacris, ubi lucida veri

Effigies alte latitat, quam spiritus acris

Eruet ingenii sensim, scissaque parumper

Nube per obstantes cernet radiare tenebras.

Hoc iter ingresso, magnum tibi munere parvo

Auxilium conferre velim: transmittitur ergo

Servius altiloqui retegens archana Maronis.

Suscipe tranquillus, nec iam variante senecta

Lurida permoveat facies vel turpis amictus.

Frons decet ista senem. Dabit hic tibi semina rerum

Pauca, sed immensam segetem, si rite colantur,

Temporibus latura suis. Si parva lucerne

Flamma valet monstrare viam sub tempore noctis,

Unda vel exigui rapidam compescere fontis

Estivo fervore sitim, non vilia forte,

Non inamena, pater, munuscula nostra putabis.

Terrificas, tam magna moves, teque omnia nosse

Teste probas calamo; sapienter querere pars est

Maxima notitie; dubitans agnoscere, certa

Multa prius dubitata facis. Lux quanta tonantis

Eloquii tenebras alieno in corde serenat,

De tenebris conquesta suis! Sed vera fatebor

Ingenue, non astrigerum me turbida callem

Permittunt mea fata sequi, non tantus ab alto

Contigit ingenii vigor, aut hec gratia lingue.

Adde quod estatis nocet inclementia et ingens

Menibus anguste fremitus circumtonat urbis,

Non turbas capiente solo, non murmura celo;

Tam diversa sonant. Gelidis hunc montibus Arthos,

Angulus hunc orbis ditissimus Anglia misit,

Hunc procul Oceanus dedit, hunc Hispania civem:

Sic populis confusa novis urbs parva redundat,

Quos simul exigui tulit huc spes improba lucri

Partibus ex variis, et carcere clausit in uno.

Hic ego, namque horum vix impatientior alter,

Indignans stomachansque feror. Piget illa referre

Que patior, per cunta vagus. Strepit obvia turba:

Hic gemit, ille canit, ruit hic, levat ille ruentem,

Hic verbis, hic verberibus furit, ille quadrigas

Temperat et fedo contristat compita ceno,

Hac peregrina phalanx, hac pleno calle viator

Pulverulentus adest; rapidum regit alter habenis

Cornipedem, quem calce ferit; manet ille cruentus

Immeritique bovis premit in precordia cultrum.

Externas terit hic species, atque ere sonanti

Verberat ille forum et pretoria litibus implet;

Ille solecismum ingeminans et barbara verba

Examen subit et trepidat titubatque legendo,

Et tremulos ciet ore sonos; hic funus amici,

Coniugis hic tedas sequitur, sonat undique creber

Malleus artificum solidaque incude laborat.

Hic stupet in triviis atque importunus oberrat,

Ille cibum tristi poscit sine fine querela.

Singula quid memorem? Spes hic michi nulla quietis,

Curia tot curis lacerat, quocunque revolvor,

Omnia terribili fervent reboantque tumultu.

Hic rerum status, egregium michi quando poema

Sufficiet, quando illustres contexere versus?

Silva placet Musis, urbs est inimica poetis.

Hec inter tam multa petis: quid querere restat

Ni terre pelagique modum, quot in equore verso

Tritones, quot monstra natent, quot littus harenas,

Quot freta pisciculos immensi gurgitis unda

Abscondant, quot silva tegat volucresque ferasque,

Quot fumi vomat Ethna globos quantasque favillas.

Hec michi nota parum fateor, nec notius illud,

Qui status est celo, qua sidera lege moventur.

Quando ego per cuntos agilis circumferar axes,

Quis dabit ethereas moriturus ut induar alas,

Et mundi secreta notem centrumque polosque

Metiar? Id paucis (prorsus namque ardua res est)

Milibus ex multis hominum vix contigit uni.

Invenies aliquos astrorum archana professos

Metirique ausos celum terrasque fretumque,

Ignaros quo nostra tamen corpuscula limo

Subsistant, seu quis clausus sit spiritus umbris.

Heu furor, heu funesta lues, heu flebilis error

Omnia malle hominum, quam se, discernere! Sic ne

Ultima cura sui est, quam par fuit esse priorem?

Non peregrina quidem, sed me michi noscere tantum

Iussit Apollinei celebris sententia templi.

Me ne Ptholomeos Siculique ignota magistri

Signa parum fausto descripta in pulvere forsan

Solicitum tractare putas? Non ista relinquit

Ocia mors festina michi, cui tempora furtim

Et rapidos auferre dies mea cura suprema est.

Sed, cogis si forte loqui, scio sidera septem

Ire retro, eternos celi frenantia cursus.

Cur totidem potius pulcerrima querere non est

Lumina, prerapidos anime moderantia motus.

Principe sole suo, radiis qui temperat orbem

Atque orientis iter repetit, quo sidere merso

Pallida nox terras et frigida possidet umbra?

Fixa quoque in tergum, sensim licet, astra moveri

Novimus, ac magnum compleri recursibus orbem.

Nec pudet unius tam parvis finibus anni

Conclusos agitare animis eterna superbis,

Immemores quam vita brevis, quam labile tempus?

An medium sol ipse locum teneat ne secundum

Ambigitur: medium virtutis temnimus alme.

Illic Egiptus Chaldeaque discrepat omnis,

Ista Syracusii ductu senis, illa Platonis

Nititur auxilio; pudeat disquirere quantum est

Sol maior tellure; vacat, mens corpore quantum

Nobilior, meminisse labor: iam fabula vulgi est

Quid Iovis et nate prospectibus astra benignis

Quid ve rubens Martis, senis aut glaciale protervi

Sidus agat. Satius fuerat condiscere quid nos,

Quid Deus in nobis ageret, quam pigra noceret

Sarcina membrorum, seu quos violentus Averni

Tenderet in bivio laqueos, que retia raptor.

Cynthia fraternis radiis succensa refulget

Alternatque vices, nec surgit et occidit una,

Sepe etiam sine luce latet renovataque rursus

Cornibus emergit tremulis iterumque senescit,

Mercuriusque, deum interpres, variabile sidus,

Letus ut est letis, sic tristia tristibus affert.

Novimus hec omnes: anime illustrator opace

Qualis, et instabiles motus crebrasque ruinas

Negligimus, cui res prosint noceant ve secunde,

Cui mors leta viro, cui sit mestissima rerum.

Hic michi nunc septem cognata stirpe sorores

Obicis; has longum propriis sermonibus omnes

Stringere, tu Senecam, valeat quid quelibet, acrem,

Consule; sed nosti, nisi quod me carmine temptas.

Illa novem me virginibus conserta chorea

Sic curas inter varias et prelia mulcet

Fortune, ut fatear placidis me plurima Musis

Debere, ast immensa uni que tramite dextro

Subvehit ad superos utinamque in tempore sistat.

Nunc alio, venerande pater, mea carmina flecto:

Da veniam fandi, licuit sermone soluto

Quidlibet amplecti, poteras ibi nempe vagari

Et labor unus erat, sed si iuga prendere dulce est

Parnasi et viridi substringere tempora lauro,

Incipe carminibus leges adhibere modumque,

Sillaba liberior discat pede currere certo,

Neu pudeat tenui tempus consumere cura.

Maximus Augustus, domito tribus orbe triumphis,

Pyerios cantus et amenas miscuit artes:

Nobilis ille animus, qui mundi frena subacti,

Quique duces populosque manu regesque tenebat,

Fortune dominus gemine, viteque necisque,

Subdidit imperium Musis capuloque rigentes

Transtulit ad numerum digitos inhiansque notavit

Quem correpta locum, quem sillaba longa teneret.

Carmen adhuc superest, quo Cesaris atque poete

Maiestas studiumque vigent semperque vigebunt.

Obruor immensa rerum sub mole tuarum

Et fragiles humeros onus importabile frangit,

Quere pares animos alibi; michi parvus ab astris

Spiritus atque inopis piger impetus obtigit oris.

Dii tecum uberius; nam mens tibi conscia celi,

Vox adamantina est, calamus quoque ferreus omnes

Promptus ad insultus. Pleno tibi carmina cornu

Copia suppeditat, versus brevis hora trecentos

Et septem decies excudit; longa quid ergo

Quot daret una dies, quot mensis et integer annus?

Multiplicare labor. Michi paucula carmina Phebi

Solstitiale iubar sub tarda crepuscula sepe

Traducunt. Sic tota dies consumitur; atqui

Posteritatis honos animum et ventura nepotum

Iudicia exagitant. Liberrima verba tremisco

Ac vereor iaculis multorum occurrere inermis;

Non precio, non blanditiis, nec amore, nec ulla

Arte satis tutus, nisi me spectata futuris

Scripta tegant, cum iam sparsus cinis iste sepulcro

Officio spoliata suo cum lingua iacebit.

Et calami spes omnis erit. Sic insita menti

Segnitiesque metusque more sunt causa, nec unquam

Scribere concipio, quin secula cunta paranti

Occurrant. Tibi forte oculos implesse legentis

Est satis, atque alio famam tibi calle parasti,

O felix maiora animo studiisque secutus!

Ipse obscurus ero, proprio nisi carmine noscar.

Hinc timor, hinc studium; decies dum scripta relegi

Hereo contineoque domi prohibensque vagari

Arceo. Tum licet ingeminans ad limina pulset

Nuntius ac properet, vacuum dimittere malim,

Dedecus ille meum quam si ferat. Hunc modo morem

Posthabui, certus venie. Properata parumper

Ista michi: tibi sed nimium dilata videntur.

Scilicet hoc unum disconvenit inter amicos.

At paucis ne multa meis tua carmina forsan

Insultent, tua neve meum lux rideat annum,

Pace bona subsiste, precor. Meminisse decebit

Colloquium Euripidis quondam atque Alcestidis unum,

Sed sileo. Subitum vidi stupuique poema:

Protinus hic Musis, tacito cum murmure dixi,

Imperat et totum fervens Elicona gubernat;

Metra dehinc numerans, bis terque quaterque quievi,

Colle fatigatus medio; mox singula mecum

Sedulus excutiens sociisque ex more coactis

Ostentans, unum cuntis mirabile sensi.

Quot vario tot metra gradu, nec passibus isdem

Sic coeunt tempusque petunt mea tecta sub unum.

Nititur hec ternis pedibus, pars illa quaternis,

Illa decem subnixa volat, pars claudicat uno,

Et tamen incedunt pariter, veloxque morantem

Expectat volucremque gravis contingere certat.

O utinam nostro quondam tam larga Maroni

Copia dicendi! Nunquam, michi crede, laborem

Lentus inexpletum seros traxisset in annos.

Nunc leter doleam ne prius? Natura poetam

Protulerat, sed iura nocent civilia Musis,

Distrahiturque animus. Sed enim fragmenta benigni

Sufficit ingenii studiis conferre latinis.

Arripe tu calamum dectramque armare potentem

Iliados famam et preclaram Eneida victor,

Nec longus vicisse labor, post terga relinques.

Hactenus hec: quesita tibi tua dives habeto,

Nescio quid perplexa velint sphyngosaque: nulli

Edipode solvenda reor, tibi pervia soli.

Hinc seu mille nos versus seu milia mille

Fundat inexhausto veniens e pectore flumen,

Quamvis pulcra quidem, quamvis sint ampla relatu,

Ni placeant paritate pedum serieque modesta,

Dulcia ni fuerint animosque actura, silebo.

Nec numerare velim, numerus tua cura decusque

Sit licet et celeri placeas tibi nempe Camena.

Spes michi longa nimis, pater o sanctissime patrum,

Obfuit: expectans senui, sponsumque morantem

Increpitans, revocansque domum; non littera supplex

Evaluit movisse loco, non ora relicte

Coniugis aut lacrime, quotiens sibi tristis et amens

Occurri, gemituque genas madefacta recenti.

Heu Parthis miseranda prius quam cara marito,

Qui michi labenti in cineres et sepe roganti

Auxilium aut sere saltem solatia mortis,

Nil nisi blanditias tempusque trahentia verba

Reddidit ac miseram tenui spe pavit amicam.

Nunc reditum morbus, nunc questio lenta retardat

Quid videant anime felices, corpora postquam

Exuerint, nunc perplexas componere leges

Aut mores formare novos, nunc destinat arces

Aerias celoque pares attollere turres.

Interea dum multa parat, dumque ultima semper

Cura mei, externis nimium dum torpet in oris,

Tempus abit fugiuntque dies morsque impia tandem

Abstulit eterna prefixum lege tributum.

Sic vidue viduata domus tenebrisque tenebre

Accessere meis. Sed enim miserata superne

Te pietas divina michi servabat egenti.

Sepe dolet mens ceca hominum trepidatque gemitque

Est ubi gaudendum: rumor modo mortis acerbe

Intulit haud merita subitum pietate dolorem.

Mox super adveniens misere michi nuntius alter

Detersit lacrimas, atram deponere vestem

Iussit et eximio felicem coniuge dixit.

Obstupui auditis et vix bene credula veri

Multa sub ambiguo versabam pectore mecum

Gaudia non capiente animo. Certissima postquam

Nuntia magnanimi nomen Clementis ad aures

Fama tulit nostras, timui ne leta repente

Opprimerent fragilem nimia dulcedine mentem.

Letior haud caro genetrix fuit obvia nato,

Quem periisse truci quondam sub Marte putabat:

Ergo iter arripiens, glacialem transvehor Alpem,

Letitia minuente viam et mulcente laborem,

Ante pedes ventura tuos, dulcissime coniunx.

Alme parens, miserere, precor, nostram ve querelam

Suscipe, neu viduam, sponse, patiare senectam.

Non ignara quidem nec rerum nescia veni.

Est tibi longinque, fateor, telluris origo,

Est patrie predulce solum; seriesque iuvente

Est aliis traducta locis. Sunt agmina regum

Cara nec exiguos tibi Gallia iungit amicos.

Hec nocitura michi poterunt fortasse videri,

Sed sponse superabit amor pietasque decusque

Sedis honorate. Quanquam tibi protinus uni

Omnia subiaceant, dominum licet ultima norint

Regna suum, herculeis qua consignata columnis

Hellespontiaco tellus distinguitur estu:

Hec tamen est tua prima domus, tua maxima sedes,

Quam sacri tenuere patres, quam corpore Petrus

Innocuo, parili quam Clemens nomine pressit.

Tu, Clemens, qui Petrus eras, hanc cernere sedem

Nonne voles cupiesque caput contingere mundi?

Nonne pedis iuvat in solido vestigia saxo

Fixa salutiferi faciemque agnoscere Christi?

Vel que femineo servatur condita panno

Vel populo, que visa olim sub vertice templi

Emicuit, perstatque minax horrore verendo?

Quid referam nostre cunabula parva salutis

Et sacros postes, ubi rerum conditor ingens

Conticuit, somnos blande suadente Maria,

Lac quoque vel puero optatum vel virginis alme

Leve puerperium? puraque ex carne recisam

Particulam infanti? preciosaque fragmina vestis

Et custoditos in secula nostra capillos?

Quid digitum Agnetis? ut nunc quoque fulgidus ornet

Annulus, imposuit cupida quem mente minister

Prorsus inardescens, sacroque assenserit illa

Coniugio ac tali placarit federe flammas?

Quid Petri trepidantis iter dominique monentis

Occursu posuisse fugam et rediisse volentem,

Compresso terrore, senem, cuntisque paratum

Exequar? Ipse oculis spectacula pulcra videbis.

Extat opus laterisque tremuit domus arcta caduci

Est testis pictura rei, cui (maxima quevis

Causa vocet) celerans impendet sepe viator,

Nec se ficta quidem, sed vivos cernere vultus

Colloquiumque audire putans conterritus heret.

Tristis imago Dei romana palatia versus

Tendit enim. Contra ille humilis similisque precanti

Flectitur et pavido gradientem suspicit ore.

Si mortis secura igitur vestigia flexit

Ille retro, nec pertimuit tormenta crucemque

Me repetens, tu quid dubitas, cui dulcia mecum

Omnia, cui placide patet augustissima vite

Conditio, et summi tranquillum culmen honoris?

Quid capita heroum memorem, claramque Iohannis

Ore cicatricem rigido? duramque levite

Craticulam et gemino fecundum martire bustum?

College cessisse locum, quo maximus hospes

Traditur, immotis ubi nunc amplexibus ambo

Felices sine fine iacent. Quis cunta Calisti

Funera dinumeret cumulis surgentia miris?

Osseus est paries illic, ubi terra cruentis

Imbribus et sacra distillant tabe caverne.

Quis ve Vaticano latitantia corpora claustro

Expediat, que, summe parens, agnoscere coram

Quid nisi celestis fuerit regionis imago?

Condita quin etiam supremo menia monte

Estive nivis inditio, delubraque partu

Obruta virgineo et fontem torrentis olivi

Ac Tybridos commixta vadis nova flumina cernes,

Quasque dedit scatebras Pauli sanctissima cervix

Dulcis aque: quo Silvester latitarit in antro,

Que Constantino species oblata deorum

In somniis, niveo quas idem marmore crustas

Liquerit infamem monstrato gurgite morbum

Propellens, ut cepta Deo lis teste quierit;

Quod Magus infando macularit corpore saxum,

Fluxerit offenso quisnam de numine sanguis

Quaque sacer tellure cruor; quis vindice celo

Sanctorum capitum per maxima menia fures

Nexibus implicuit foribusque avertit apertis

Ac trepidos meritam ad mortem circumtulit error.

Non ego nunc Aron virgam, nec federis arcam

Nec testamenti veteris mea pignora quot sint

Quotque novi monimenta sequar. Prius astra serene

Noctis et Oceani numero stringentur arene.

Illa libens sileo, que sponso magna minori,

Que vel prima forent, tam multis clara triumphis

Limina, tot celebres, domitis regionibus, arcus,

Insculptosque duces inscriptaque marmore bella:

Ista nichil motura animum et vulgata relinquo.

Hos equidem ex multis, reor, admiraberis actus

Cesareos, ut Tarpeio vestigia colle,

Fatidice quondam ductu monitisque Sibille,

Presserit Augustus Cesar, visoque feratur

Obstupuisse Deo, quid tum nisi talia volvens?

«Alme puer, decus ethereum, stirps certa Tonantis,

Ista tibi simul atque tuis urbs inclita semper

Prestabit sedem, celique vocabitur ara

Iste locus, surgens matris sub nomine templum.

Tu dominum rerum carosque habitare nepotes,

Omnipotens, hac arce iube populosque subesse

Atque duces validasque urbes regesque superbos».

In manibus Deus ecce tuis et fata locarunt

Profuerint ne preces an sparserit irrita ventus

Tam pia verba ducis; quem tu de pectore nostro

(Per cuntos, age, celicolas) averte pavorem.

Nobilis etherei superest natique patrisque

Ultio terrigenis nato commissa patrique.

Cuius non animum moveant tam grandia rerum

Nomina, sub nostras Ierosolima ducta secures,

Vilis et Ausonia venalis turba sub hasta?

Nec minus admirans romani frena tenentem

Principis accipies viduam natique perempti

Poscere vindictam, simul illum fronte benigna

Impendere pium misere, dare verba gementi,

Pollicitis captare moras. «Nempe ipse revertar,

Lege caput sontis feriam». — Contra acrius illam

Obniti et cohibere manu: «Spes ista futuri,

Quid nisi forte redis?» — Meus hec successor. — «Honori

Quid virtus aliena tuo?» — Qua voce coactum

Sistere prerapidas acies et figere signa,

Nec prius averti quam iusto colla nocentis

Supplicio afficeret; lenito pectore tandem

Femineo, tenuisse viam victricibus astris.

Quo merito infernis valida prece raptus ab umbris

Nunc felix celo fruitur. Nec fortius ullo

Exemplo flectendus eris. Pro coniuge supplex

Advenio, ne temne preces, neu debita differ

Tempus in ulterius. Quid quod prius ipsa placebam

Quam tibi iuncta forem? Pigeat nisi vera fateri

Et nisi sordet inops, vetus est nisi nupta pudori,

Congressus optare meos faciemque solebas.

An verear ne cara minus tibi sim tua, quam dum

Alterius fueram? Vulgi mos iste prophani,

Insperata petit cupide, possessa relinquit,

Et probat et damnat temere, et fastidit et ardet.

At tibi mens alia est, nunquam vulgaria tanto

Corda dedit natura viro. Cur publica differs

Gaudia? Cur cessas? Tibi me, michi redde quietem,

Italie mundoque decus, finemque malorum.

Quem si fata vetant absentem prospice saltem

Et memor esto mei. Nutant ingentia longo

Templa situ lassisque tremunt iam menibus arces

Pretenduntque gravem, nullo reparante, ruinam.

Rara michi veteris superant insignia forme

Effigiesque antiqua perit. Vix illa putabor,

Si prope conspiciar: sic me fregere labores

Assidui longusque dolor viduumque cubile

Coniugibusque orbata domus. Tot tristibus una

Maiestas invicta viget, sintque omnia quanquam

Obruta, supremis inerit per secula saxis.

Est michi sacra domus gemino fundata Iohanni

(Heu dolor, heu pietas, heu versus ad arma vetuste

Religionis honor!) flammis absumpta nefandis.

Tecta diu neglecta iacent. Succurre nec ultra

Nix sacrum premat alta solum, pariesque nec imbri

Nec vento assidue circum quatiente fatiscat.

Impleat hic factis meritum clementia nomen

Et tua tangantur nostro precordia damno,

Quod quondam caput exanimis (miranda relatu,

Vera tamen memoro) et pallentia contigit ora,

Quo furibunda die sanctis incendia muris

Heserunt, tremefacta novo pia turba tumultu

Et circum sua damna frequens afferre parabat

Auxilium frustra; namque hinc violentia favillas,

Hinc fumi per inane globos simul aura ferebat,

Arcebatque aditu. Iam tum penetralia raptim

Dum vacuat trepidus, pereant ne cunta, sacerdos,

Pancratii caput extulerat mediosque per ignes

Gestabat voti compos, generosa supellex

Splendidior gemmis, rutilo preciosior auro,

Sanguineo sudore palam, lacrimisque vicissim

Largiter interea (monstrum memorabile semper!)

Manabat, proceresque turbamque exterruit omnem.

Testis adest populus. Quid spem michi preripit ergo?

Lumina viva negent lacrimas, quas protulit horrens

Sinciput, et sicci stillarunt verticis ossa?

Quin et Achillei et socii domus inclita Nerei

In titulos erecta tuos? Suprema minatur

Arcus effigies; sed adhuc specimenque superni

Quatuor alterno radiant splendore columne:

Ille etiam suprema tremunt, custode sine ullo,

Auxiliumque tuum expectant. Miserere nec illam

Celsior arx memori tulerit de pectore sedem.

Non etenim nostro quamvis celum omne Tonanti

Pareat, astrorum quamvis regat ille meatus,

Neglexit terras ideo, rerum ve minorum

Cura fugit, meminit sibi que cunabula mundus

Obtulit infanti, quidnam vaga prebuit unda

Obsequii, quid terra manens, quid flamma, quid ether.

Nec tibi iam celique gradus et summa tenenti

Excidat affectus veteris cognominis, unde

Vectus es ad superos. Solio Salvator ab alto

Spectat Aventini disiectum vertice templum,

Teque parum faustis succurrere menibus orat.

Infinita sequor. Quot sunt michi templa quot arces,

Vulnera sunt totidem. Crebris confusa ruinis

Menia reliquias immense et flebilis urbis

Ostentant lacrimasque movent spectantibus. His tu

Affer opem, qui cunta potes; cui debita soli

Nostra salus, vidue casus miserere malignos.

Hoc unum post multa precor. Breviore recursu

Annus eat redeatque sacer, mundoque salubris

Stet morbis medicina patens, sit proxima culpe

Spes venie, pelagusque gravi iactante procella,

Sit prope naufragium portus, ne litora longe

Dum petimus, miseri mediis moriamur in undis.

Nam quis ad extreme longissima tempora vite

Pervenit aut evi centenos conficit annos?

Non modo tantorum corpuscula nempe dierum

Prestat iners natura homini. Pretervolat etas,

Vivimus et morimur oculi trepidantis in ictu.

Ergo retro metam statuas, que crimina mundi

Diluat absolvatque reos et vincula frangat,

Nec nova res petitur, nec scriptis dissona sacris,

Que tibi nota uni, nisi me tua fama fefellit;

Certo ego commemini, dum quinquagesimus annus

Sanctus in orbe fuit, Dominique hec iussa notavi:

«Sanctificabis eum, qui noxia cunta remittet,

Et Iubileus erit». Scis quid loquor. Annue tandem

Quod tua Roma gemens genibusque affusa precatur.

Nam michi devotas quando omnia regna cathervas

Transmittent italisque fluent a finibus urbes

Limina sanctorum cupidamque invisere matrem,

Tunc dominum licet absentem complexa videbor

Ipsa meum. Dulces genetrix velut anxia natos,

Coniuge longinquo, circum sua pectora cernens

Seque virum spectare putans, complectitur illos,

Quos videt et presso suspirat conscia voto:

Sic ego conspiciens, quorum sumus ambo parentes,

Meque laresque meos solabor prole frequenti,

Perdita possessis mulcens et tristia letis.

Parthenopea, michi quondam dulcissima, sedes,

Nunc animo sed amara eadem nimiumque molesta est

Atque oculis inimica meis, hic nempe solebant

Cernere magnanimi fulgentia lumina regis,

Quem modo nequicquam, mors abstulit atra, requirunt.

Seu feror in thalamos, solio meditorque sedentem,

Seu, dum templa peto, sacras acclinis ad aras

In mentem sacer ille redit; seu vertice ab alto

Qualis erat dum multa loquens mulcentia celum

Doctorumque animas hominum spectabat in undas;

Seu graviter viridi ludentem in gramine cerno,

Ambiguosque simul populorum absolvere nexus

Et corpus recreare suum; seu sobria festa

Letaque largiflue memini solemnia mense;

Seu dum bella parans victricia fervidus arma

Corripit etatem supra senioque resistens;

Seu dum forte vagus magne per menia fertur

Urbis, equo residens niveo, procerumque suorum

Larga acie cingente latus populoque favente.

Denique quicquid erat recolens, quocunque revolvor

Horrorem locus omnis habet, vix alma relicte

Coniugis ora tuens gemitum ratione repressi.

Heu quanto spoliata bono, quo fulgure rapto!

Quas tenebras est visa pati! Vicinia busti

Sola parit misero domini solamen adempti.

Hic affusus animo et vario sermone iacentem

Compellans ex more queror, nichil ille vicissim.

At michi libertas superest spatiosa gemendi.

Iam fletu saxum omne madet; si longa manendi

Fit mora, consumet lacrimis, ut Byblida turpis,

Sic me iustus amor. Sed tu miserere, fugeque

Auctor ades, meque his tandem, precor erue penis.

Iam michi Partenopem, sic rex iubet altus Olimpi,

Invisam mors seva facit; mea gloria quondam,

Nunc domus exilii est; miser! hic reperire videbar

Posse michi requiemque mali gemitusque levamen:

Addidit heu lacrimis stimulos, alimenta dolori

Ipse locus. Crucior: mecum quoque fessa laborum

Flet regio, quoniam cupidis evanuit ingens

Sol oculis fuscaque diem sub nube reliquit.

Nunc michi sidereum dolor esta novisse Robertum;

Aut vultum spectas se polo terrisque verendum,

Quo subito cariturus eram; nam dulcis amanti

Frons memori sub corde nitet, nec regia desunt

Munera, que luctum renovent faciantque perennem.

Linquere dilectas terras et littus amatum

Consilii michi summa fuit: regina benigno

Alligat imperio, sibi me parere sepultus

Ille iubet, fuerat nostri cui summa potestas.

Sed dum iussa sequor, noctes cuntando diesque

Pretereunt, michi tempus iners: non carminis ulla

Cura sacri, nullo sparsas modulamine Musas

In girum revocare iuvat. Libet usque vagari

Menia dum fugiam dominique palatia rapti.

Te comitem mens egra cupit; non dulcior alter

Colloquioque graves mulcere potentior aures.

Et tibi Pyeridum studium, tibi celitus oris

Spiritus altisoni. Titulus, ne despice, vatis

Te manet, extremo vertis nisi terga labori,

Quod vereor minime. Calamum precor ergo parumper

Pone fatigatum et propera. Neu forsan amicus

Pes iter ignotum trepidet, dilecta Iyeo

Littora, queque biceps aperit iuga celsa Vesevus

Sit satis aspexisse procul, cui flammiger olim

Fumabat vertex, Sicule velut emulus Ethne,

Obruit infausta Plinii dum membra favilla.

Insula nec Capree placeat: nam preripit auster,

Equora permiscens, aditum; nec longius ire

Hinc abitus promissa dies tempusque propinquum,

Hinc domine mandata sinunt. Vicina Maronis

Busta tui, ac tanti cinerem mens certa poete,

Siquis adhuc superest longis invictus ab annis,

Visere et horrifico pertusum tramite montem,

Barbato monstrante meo, Baiasque tepentes

Lucrinique situm faciemque informis Averni,

Unde iter ad Stygias sedes inamenaque torvi

Sceptra ducis, si vera canant. Michi seva videre

Ostia sufficiat, neu tristia limina tangam,

Eminus ostendens digito, quo calle profundas

Eneas tranavit aquas, comitante Sibilla:

Cui socium commisit humo nomenque sepulti

Quis modo collis habet. Veteri michi cognita fama

Pars etenim, iussu quondam pars altera regis

Visa quidem propere, quoniam, dum dulcia semper

Flumina verborum sitiens sequor ipse suorum,

Defuit incepto spatium. Periisse putabam

Tempus ab illius facie quodcumque fluebat

Longius; invidit nostre fortuna quieti

Preciditque moras; necdum satiatus ab illo

Distrahor, hinc felix, parvo quod tempore quamquam,

Haud alio permixta fuit mea sacra voluptas.

Preterea partem in pelago cupidissimus hausi,

Multa michi rauco puppis memorante magistro,

Nil nisi Misenum toto cum littore nosset;

Pars scriptis credenda fuit. Tu cernere coram

Cunta dabis rarique diem michi muneris instar

Solis ad occasum tribues peregrinus ab ortu.

Immemor haud vestri, quamvis me longa viarum

Tedia per dubios casus nimiosque labores

Mente fatigatum potius quam corpore tandem

Reddiderint patrie, pes ut sua presserat arva,

Dextra labans calamum rapuit; sed magna parantem

Viribus exiguis, oneri succumbere par est.

Qui solem lippis oculis tentare putabam,

Lumine confusus stupui. Tua iussa precesque

Tangebant; urgebat honos meritumque perempti

Regis ut assurgens signarem carmine bustum.

Ingenium tardabat iners, res maxima regem

Est Siculum laudare satis: stupor ora ligarat

Cuntantem, pungebat amor: quid multa? Coactus

Grande opus aggredior paucis perstringere verbis;

Sed dum celestem mortali carmine famam

Prosequor, eloquium medio me liquit in actu.

Si breve, da veniam; quodsi, te iudice, forsan

Angustum verbosa prement epigrammata marmor,

Deme supervacuum, me permittente, tuoque

Temperet arbitrio titulum mensura sepulcri:

Denique versiculos, quos mens lacrimosa peregit,

Qualescunque putas, placido, precor, aspice vultu,

Si tibi carus erat quem mors modo tristis abegit.

Hic sacra magnanimi requiescunt ossa Roberti,

Mens celum generosa petit. Nunc gloria regum

Interiit, nostrique ruit decor unicus evi.

Militie flos summus erat specimenque vetuste

Indolis, egregius bello, sed pacis amicus.

Hoc duce, barbaricum poteras, Ierosolima, collo

Excussisse iugum; poteras, hoc arma movente,

Pellere pestiferos, Trinacria serva, tyrannos.

Rex erat ambabus: mors impia clausit utrique

Libertatis iter; merito gemis utraque tellus,

Servitio damnata fero. Nec gratia lingue

Nec minor ingenii laus hunc quam gloria dextre

Extulerat; siluit sacre tuba maxima legis.

Quis superest alius nature conscius usquam,

Herbarumque potens, nitidi spectator Olimpi?

Morte sua vidue septem concorditer artes

Et Muse flevere novem. Dulcedine morum

Angelicus factisque fuit. Patientia templum

Pectoris huius habens illo pereunte peribat,

Omnis in hoc virtus secum iacet orba sepulcro.

Acceptus fuit ille Deo, venerabilis orbi,

Transcenditque hominem. Gemitu prohibente maligno,

Digna nequit calamus tanto preconia regi

Reddere; sed terras canit hunc sua fama per omnes,

Eternumque canet nullum tacitura per evum.

Solus eram, dulcisque aberant mea cura sorores

Castalie, quas morbus iners a limine longe

Expulerat nostro, patriumque Elicona tenebant.

Cura animum, scabies dextram importuna vagantem

Huc illuc versabat agens: lux alma quietem

Nulla diu dederat, tacite nec tempora noctis

Absque dolore truci, nec somnus amicior umbris

Transierat, calamusque piger squalensque papirus

Pulvereoque obducta situ, et manus egra iacebat.

At rari stratis aderant veteresque libelli,

Invisi medicina mali, titulumque secutus

Illustrem, Ciceronis opus, finesque bonorum

Attigeram, tanta implicitos caligine rerum,

Ut, nisi divini qua lux intermicat oris,

Hanc patriam errorum variis ambagibus illo

Tempore possessam fatear. Sed latius ista

Sunt alio tractanda loco, nunc vertitur unde

Sermo abiit. Sic ergo inhians avidusque notandi

Quid silva in tanta pugnantia multa loquentum

Verius, herebam cartis tacitusque manebam,

Meque ipsum curasque alias oblitus inanes,

Cum michi visus enim volucres audire Camenas

Et reducem spectare chorum; dulcedine mira

Impleor. Ecce autem tua dives epystola blande

In gremium delapsa meum. Nisi fallimur, inquam,

Hec fert grande aliquid: reditus sic ille sororum

Improvisus enim, sic nominis ampla meretur

Fama tui, nunquamque alias vox consona vulgi.

Nam facies michi nota parum. Nec aperta fefellit,

Nec decies perlecta quidem; tamen ora legentis

Invasit pudibunda rubor testesque vocavi

Pyerides; michi tam magne preconia fame

Non optata quidem, nec debita. Sufficit unum

Parnasi tetigisse latus collisque supremo

Vertice preclaros procul aspexisse poetas.

Si tamen asperior ferias fortuna dedisset

Nec mundus strepuisset iners, fortasse parumper

Ascensurus eram. Nunc me super astra locantem

Irridere putem, nisi te tua cognita virtu