[1] Quid vero nunc agimus, frater? Ecce, iam fere omnia tentavimus, et nusquam requies. Quando illam expectamus? ubi eam querimus? Tempora, ut aiunt, inter digitos effluxerunt; spes nostre veteres cum amicis sepulte sunt. [2] Millesimus trecentesimus quadragesimus octavus annus est, qui nos solos atque inopes fecit; neque enim ea nobis abstulit, que Indo aut Caspio Carpathio ve mari restaurari queant: irreparabiles sunt ultime iacture; et quodcunque mors intulit, immedicabile vulnus est. Unum est solamen: sequemur et ipsi quos premisimus. Que quidem expectatio quam brevis futura sit, nescio; hoc scio, quod longa esse non potest. Quantulacunque sane est, non potest esse non molesta. [3] Sed a querelis saltem in principio temperandum est. Tibi, frater, quenam tui cura sit, quid de te ipso cogites, ignoro; ego iam sarcinulas compono, et quod migraturi solent, quid mecum deferam, quid inter amicos partiar, quid ignibus mandem, circumspicio. Nichil enim venale michi est. Sum sane ditior seu, verius, impeditior quam putabam: multa michi scriptorum diversi generis supellex domi est, sparsa quidem et neglecta. Perquisivi situ iam squalentes arculas, et scripturas carie semesas pulverulentus explicui. Importunus michi mus nocuit atque edacissimum tinee vulgus; et palladias res agentem inimica Palladis turbavit aranea. [4] Sed nichil est quod non frangat durus et iugis labor. Confusis itaque circumventus literarum cumulis et informi papiro obsitus, primum quidem cepi impetum cunta flammis exurere et laborem inglorium vitare; deinde, ut cogitationes e cogitationibus erumpunt, 'Et quid' inquam, 'prohibet, velut e specula fessum longo itinere viatorem, in terga respicere et gradatim adolescentie tue curas metientem recognoscere?' Vicit hec sententia; sicut enim non magnificus, sic non inamenus labor visus est, quid quo tempore cogitassem recordari. [5] Sed temere congesta nullo ordine versanti, mirum dictu quam discolor et quam turbida rerum facies occurreret; ut quedam, non tam specie illorum quam intellectus mei acie mutata, vix ipse cognoscerem; alia vero non sine voluptate quadam retroacti temporis memoriam excitarent. [6] Et erat pars soluto gressu libera, pars frenis homericis astricta, quoniam ysocraticis habenis raro utimur; pars autem, mulcendis vulgi auribus intenta, suis et ipsa legibus utebatur. Quod genus, apud Siculos, ut fama est, non multis ante seculis renatum, brevi per omnem Italiam ac longius manavit, apud Grecorum olim ac Latinorum vetustissimos celebratum; siquidem et Athicos et Romanos vulgares rithmico tantum carmine uti solitos accepimus. [7] Hec itaque variarum rerum tanta colluvio aliquot me diebus occupatum habuit; et licet dulcedine non parva atque amore ad proprias inventiones insito retraherer, vicit tamen caritas maiorum operum, que iam diutius interrupta, non sine expectatione multorum de manibus meis pendent; vicit recordatio vite brevis. Timui, fateor, insidias; quid enim, queso, fugacius vita est, quid morte sequacius? [8] Subiit animum que iecissem fundamenta, quid michi laborum vigiliarumque restaret: temeritas, imo vero insania visa est in tam brevi et incerto tempore tot longos certosque labores amplecti, et vix ad singula suffecturum ingenium in diversa distrahere; presertim cum, ut nosti, labor alius me maneat, tanto preclarior quanto plus solide laudis est in actionibus quam in verbis. [9] Quid multa? incredibilem forte rem audies, veram tamen: mille, vel eo amplius, seu omnis generis sparsa poemata seu familiares epystolas — non quia nichil in eis placuisset, sed quia plus negotii quam voluptatis inerat — Vulcano corrigendas tradidi. Non sine suspirio quidem — quid enim mollitiem fateri pudeat?— ; sed occupato animo quamvis acri remedio succurrendum erat, et tanquam in alto pregravata navis, relevanda preciosarum etiam iactu rerum.

[10] Ceterum, illis ardentibus, pauca quidem animadverti in angulo iacentia, que vel casu magis quam consilio servata vel pridem a familiaribus transcripta, cunta vincenti senio restiterant. Pauca, dixi; vereor ne lectori multa, scriptori autem longe nimia videantur. His ego indulgentior fui: vivere passus sum, non illorum dignitati, sed labori meo consulens; nichil enim negotii preferebant. [11] Ea vero duorum amicorum libranti ingenia hac lance partiri visum est, ut prosa tibi, carmen Barbato nostro cederet; sic enim et vos olim optare solitos et me pollicitum esse memineram. Itaque cunta passim occursantia uno impetu vastanti et ne his quidem — ut tunc erat animus— parsuro, vestrum alter ad levam, alter ad dextram adesse visus, et apprehensa manu, ne fidem meam et spes vestras uno igne consumerem, familiariter admonere. Hec illis evadendi precipua causa fuit; alioquin, crede michi, cum reliquis arsissent.

[12] Hec ergo, que nunc tibi de virili reliquiarum illarum parte obveniunt, qualicunque sunt, non solum equo, quin etiam avido animo perleges. Non audeo illud Apuleii Madaurensis in comune iactare: «Lector, intende: letaberis»; unde enim michi id fidutie, ut lectori delectationem letitiam ve pollicear? [13] Leges tamen ista, mi Socrates, et ut es amantissimus tuorum, fortasse letabere, cuiusque animum probas, delectaberis stilo. Quid enim refert quanta sit forma nonnisi amantis subitura iudicium? supervacuo comitur que iam placet. Siquid hic sane meum placet, non id meum fateor, sed tuum: hoc est, non ingenii mei sed amicitie tue laus est. [14] Nulla hic equidem magna vis dicendi; quippe que nec michi adest, et quam, si plane afforet, stilus iste non recipit; ut quam nec Cicero ipse, in ea facultate prestantissimus, epystolis suis inseruit certe, nec libris in quibus est «equabile» quoddam, ut ipse ait, «et temperatum orationis genus»; eximiam illam vim lucidumque et rapidum et exundans flumen eloquentie in orationibus suis exercuit. Quo genere infinities pro amicis, sepe adversus reipublice suosque hostes usus est Cicero; quo pro aliis sepe, pro se "quater et quadragies" Cato; quod quidem genus inexpertum michi est; [15] nam et a reipublice muneribus abfui et fama mea, tenui murmure forsan interdum et sibilis lacessita clandestinis, nullum hactenus quod ulciscerer vel vitarem, iudiciarium vulnus excepit; et verbalem ferre opem alienis vulneribus non est nostre professionis. Neque enim aut tribunal ambire aut locare linguam didici, adversante penitus et reluctante natura, que me silentii ac solitudinis amatorem fecit, fori hostem, pecunie contemptorem; sed bene habet, quando me eius rei non egentem fecit, cuius forte inopem fecerat si egerem. [16] Omissa illa igitur oratoria dicendi vi, qua nec egeo nec abundo et quam, si exuberet, ubi exerceam non habeo, hoc mediocre domesticum et familiare dicendi genus amice leges, ut reliqua, et boni consules, his quibus in comuni sermone utimur, aptum accomodatumque sententiis. Sed non omnes tales iudices habebo; neque enim aut idem omnes sentiunt aut similiter amant omnes. Quomodo autem omnibus placerem, cui placere paucis semper studium fuit? [17] Triplex est profecto veri iudicii venenum: amor, odium, invidia. Illud autem vide, ne nimium nos amando, vulgare coegeris que melius latuissent; ut enim tibi amor, sic aliis forte aliud officiet. Inter amoris autem et invidie cecitatem, causa quidem plurimum, effectu nichil interest. Odium, quod medio loco numeraveram, nec mereor certe nec metuo. [18] Sed fieri potest ut nugas meas tibi habere, tibi legere nilque in eis aliud quam nostros ac nostrorum casus meminisse cogites; in quo rem michi pergratam feceris; sic enim et petitio tua non neglecta videbitur et fama mea tuta erit. [19] Alioquin, nisi supervacuo nosmet ipsos favore decipimus, quonam modo amicum licet, nisi sit idem alter ego, lecturum hec sine fastidio arbitremur, diversa invicem et adversa, in quibus non idem stilus, non una scribentis intentio, quippe cum pro varietate rerum varie affectus animus illa dictaverit, raro quidem letus, mestus sepe?

[20] Epycurus, philosophus vulgo infamis sed maiorum iudicio magnus, epystolas suas duobus aut tribus inscripsit: Ydomeneo, Polieno et Metrodoro; totidem pene suas Cicero: Bruto, Athico et Ciceronibus suis, fratri scilicet ac filio; Seneca perpaucas preterquam Lucilio suo scribit. Promptum opus et felicissimi successus nosse collocutoris sui animum, unius assuevisse ingenio, scire quid illum audire iuvet, quid te loqui deceat. [21] Michi autem sors longe alia; nempe cui usque ad hoc tempus vita pene omnis in peregrinatione transacta est. Ulixeos errores erroribus meis confer: profecto, si nominis et rerum claritas una foret, nec diutius erravit ille nec latius. [22] Ille patrios fines iam senior excessit; cum nichil in ulla etate longum sit, omnia sunt in senectute brevissima. Ego, in exilio genitus, in exilio natus sum, tanto matris labore tantoque discrimine, ut non obstetricum modo sed medicorum iudicio diu exanimis haberetur; ita periclitari cepi antequam nascerer et ad ipsum vite limen auspicio mortis accessi. [23] Meminit haud ignobilis Italie civitas, Aretium, quo pulsus patria pater magna cum bonorum acie confugerat. Inde mense septimo sublatus sum totaque Tuscia circumlatus prevalidi cuiusdam adolescentis dextera; qui — quoniam iuvat laborum discriminumque meorum tecum primitias recordari — linteo obvolutum, nec aliter quam Metabus Camillam, nodoso de stipite pendentem, ne contactu tenerum corpus offenderet, gestabat. Is, in transitu Arni fluminis, lapsu equi effusus, dum honus sibi creditum servare nititur, violento gurgite prope ipse periit. Finis tusci erroris, [24] Pise; unde rursus etatis anno septimo divulsus ac maritimo itinere transvectus in Gallias, hibernis aquilonibus haud procul Massilia naufragium passus, parum abfui quin ab ipso rursus nove vite vestibulo revocarer. [25] Sed quo rapior, oblitus propositi? Inde nimirum usque ad hanc etatem aut nulla prorsus aut rarissima subsistendi respirandique facultas fuit; et quot inter errandum periculorum timorum vespecies pertulerim, preter me unum nemo te melius novit. Que idcirco memorare nunc libuit, ut memineris me inter pericula natum, inter pericula senuisse; si modo iam senui, et non graviora michi in senio reservantur. [26] Hec autem, etsi comunia sint omnibus intrantibus in hanc vitam— neque enim "militia" solum, sed pugna "est vita hominis super terram" — sunt tamen alia alii et longe diversum pugne genus; et quamvis quenque sua pregravent, tamen revera inter eas quibus premimur sarcinas, multum refert. [27] In his ergo vite tempestatibus, ut ad rem redeam, nullo portu anchoram longum in tempus iaciens, quot veros amicos nescio, quorum et iudicium anceps et penuria ingens est, notos autem innumerabiles quesivi. Multis itaque multumque animo et conditione distantibus scribere contigit; tam varie ut ea nunc relegens, interdum pugnantia locutus ipse michi videar. Quod propemodum coactum me fecisse fatebitur quisquis in se simile aliquid expertus est. [28] Prima quidem scribentis cura est, cui scribat attendere; una enim et quid et qualiter ceterasque circumstantias intelliget. Aliter virum fortem, aliter ignavum decet alloqui; aliter iuvenem inexpertum, aliter vite muneribus functum senem; aliter prosperitate tumidum, aliter adversitate contractum; aliter denique studiosum literisque et ingenio clarum, aliter vero non intellecturum siquid altius loquaris.

[29] Infinite sunt varietates hominum, nec maior mentium similitudo quam frontium; et sicut non diversorum modo, sed unius stomacum non idem cibus omni tempore delectat, sic idem animus non uno semper nutriendus stilo est; ut geminus sit labor: cogitare quisnam ille sit cui scribere propositum est, qualiter ve tunc affectus, cum ea que scribere instituis lecturus est. [30] Quibus ego difficultatibus multum a me ipso differre compulsus sum; quod ne michi ab iniquis iudicibus vitio verteretur, partim beneficio ignis obtinui, partim tu michi prestiteris, si clanculum suppressoque nomine ista possederis. Que si inter paucos superstites amicos occultare non potes, quoniam linceos oculos habet amicitia nilque amicorum visui impervium est, admone ut siquid horum apud eos substiterit, quamprimum abiciant, nequa in eis rerum aut verborum mutatione turbentur. [31] Ita enim accidit ut qui hec in unam congeriem redigi nunquam aut tibi ut peteres aut michi ut assentirer, venturum in animum suspicabar, laborem fugiens, passim in una dictum epystola in altera repeterem meisque, ut ait Terrentius, pro meis uterer. Novissime, cum multis annis edita et ad diversas mundi plagas ire iussa unum in tempus locumque convenissent, facile deformitas uniti corporis apparuit, que per membra tegebatur, et verbum quod semel in una epystola positum delectabat, in toto opere sepius repetitum fastidio esse cepit: uni itaque relinquendum, de reliquis eradendum fuit.

[32] Multa quoque de familiaribus curis, tunc forte dum scriberentur cognitu non indigna, nunc quamvis cupido lectori gravia, detraxi, memor in hoc irrisum a Seneca Ciceronem; quanquam in his epystolis magna ex parte Ciceronis potius quam Senece morem sequar. Seneca enim, quicquid moralitatis in omnibus fere libris suis erat, in epystolis congessit; Cicero autem philosophica in libris agit, familiaria et res novas ac varios illius seculi rumores in epystolis includit. De quibus quid Seneca sentiat, ipse viderit; michi, fateor, peramena lectio est; relaxat enim ab intentione illa rerum difficilium, que perpetua quidem frangit animum, intermissa delectat.

[33] Multa igitur hic familiariter ad amicos, inter quos et ad te ipsum, scripta comperies, nunc de publicis privatisque negotiis, nunc de doloribus nostris, que nimis crebra materia est, aut aliis de rebus quas casus obvias fecit. Nichil quasi aliud egi nisi ut animi mei status, vel siquid aliud nossem, notum fieret amicis; probabatur enim michi quod prima ad fratrem epystola Cicero idem ait, esse «epystole proprium, ut is ad quem scribitur de his rebus quas ignorat certior fiat». [34] Atque ea michi tituli fuit occasio; de quo aliquando cogitanti, quamvis epystolarum nomen consentaneum rebus esset, quia tamen et multi veterum eo usi erant et ipse ego varium carmen ad amicos, de quo paulo supra mentio incidit, eodem prenotabam, bis eo uti piguit, novumque ideo placuit nomen, ut Familiarium Rerum Liber diceretur. [35] In quo pauca scilicet admodum exquisite, multa familiariter deque rebus familiaribus scripta erant; etsi interdum, exigente materia, simplex et inelaborata narratio quibusdam interiectis moralibus condiatur; quod et ab ipso Cicerone servatum est. [36] Et hec tam multa quidem de tam parva re loqui, censorum premordacium iubet metus; qui, nichil scribentes quod iudicari queat, de aliorum iudicant ingeniis. Impudentissima temeritas, que solo silentio tuta est: complosis in litore manibus sedenti, facile est ferre quam velit de gubernatoris arte sententiam. [37] Adversus hanc proterviam latebris saltem tuis horridula hec atque improvide nobis elapsa defendito. Illam vero non Phidie Minervam, ut ait Cicero, sed qualemcunque animi mei effigiem atque ingenii simulacrum multo michi studio dedolatum, si unquam supremam illi manum imposuero, cum ad te venerit, secure qualibet in arce constituito.

[38] Hec hactenus. Illud libentius, si liceret, silentio tegerem; sed ingens morbus non facile occultatur; erumpit enim et indicio suo proditur. Pudet vite in mollitiem dilapse: ecce enim, quod epystolarum ordo ipse testabitur, primo michi tempore sermo fortis ac sobrius, bene valentis index animi, fuerat, adeo ut non me solum sed sepe alios consolarer; sequentia in dies fragiliora atque humiliora sunt, neque sat virilibus referta querimoniis. Illa precipue ut occultare studeas, precor. [39] Quid enim alii dicerent, cum ipse relegens erubescam? ergo ego in adolescentia vir fuero, ut in senectute puer essem? Infelix et execranda perversitas: fuit animus vel mutare ordinem vel subtrahere tibi penitus ista que damno! Neutro circumveniri posse visus eras, qui et flebilium exempla et omnium cum consule diem tenes. [40] Ad excusationum igitur arma confugio. Lassavit me longo et gravi prelio fortuna. Dum spiritus dumque animus fuit, et ipse restiti et ad resistendum alios cohortatus sum. Ubi hostis viribus atque impetu labare michi pes atque animus cepit, excidit confestim sermo ille magnificus et ad hec que modo displicent, lamenta descendi. [41] Qua in re excuset me forsitan amicorum pietas, quibus salvis ad nullum fortune vulnus ingemui; eisdem mox una pene omnibus ruina obrutis, et mundo insuper moriente, inhumani potius quam fortis visum est non moveri. Ante hoc tempus quis me unquam de exilio, de morbo, de iudicio, de comitiis, de ullis fori turbinibus; quis me de paterna domo, de fortunis perditis, de gloria imminuta, de pecunia dilata, de absentia amicorum, flebiliter agentem audivit? [42] Quibus quidem in molestiis tam molliter agit Cicero, ut quantum stilo delector tantum sepe sententia offendar. Adde litigiosas epystolas et adversus clarissimos atque ab eodem paulo ante laudatissimos viros iurgia ac probra, mira cum animi levitate; quibus legendis delinitus pariter et offensus, temperare michi non potui quominus, ira dictante, sibi tanquam coetaneo amico, familiaritate que michi cum illius ingenio est, quasi temporum oblitus, scriberem et quibus in eo dictis offenderer admonerem. [43] Que michi cogitatio principium fuit ut et Senece tragediam que inscribitur Octavia, post annos relegens parili impetu eidem quoque, ac deinde, varia occurrente materia, Varroni Virgilioque atque aliis scriberem; e quibus aliquas in extrema parte huius operis inserui, que, nisi premonitum, lectorem subita possent admiratione perfundere; quedam in illo publico incendio periere. [44] Talis ille vir tantus in doloribus suis fuit; talis ego in meis fueram. Hodie, ut scias presentem animi mei habitum — neque enim invidiosum fuerit id michi tribuere, quod imperitis evenire ait Seneca —, factus sum ex ipsa desperatione securior. Quid enim metuat, qui totiens cum morte luctatus sit?

Una salus victis, nullam sperare salutem.

Animosius in dies agere videbis, animosius loqui; et siquid forte stilo dignum se obtulerit, erit stilus ipse nervosior. Multa sane se offerent: scribendi enim michi vivendique unus, ut auguror, finis erit. [45] Sed cum cetera suos fines aut habeant aut sperent, huius operis, quod sparsim sub primum adolescentie tempus inceptum iam etate provectior recolligo et in libri formam redigo, nullum finem amicorum caritas spondet, quibus assidue respondere compellor; neque me unquam hoc tributo multiplex occupationum excusatio liberat. Tum demum et michi immunitatem huius muneris quesitam et huic operi positum finem scito, cum me defunctum et cuntis vite laboribus absolutum noveris. Interea iter inceptum sequar, non prius vie quam lucis exitum operiens; et quietis michi loco fuerit dulcis labor. [46] Ceterum, quod et rethores et bellorum duces solent, infirmioribus in medium coniectis, dabo operam ut sicut prima libri frons, sic extrema acies virilibus sententiis firma sit; velo eo amplius quo vivendo magis ac magis induruisse videor contra impetus atque iniurias fortune. Denique quis inter experimenta rerum sim futurus, profiteri minime ausim; sed hoc animo sum, ut nulli amplius rei succumbam:

Si fractus illabatur orbis,Impavidum ferient ruine.

Ita me Maronis Flaccique sententiis armatum scito, quas olim lectas et sepe laudatas, nunc tandem in extremis casibus meas facere ipsa inevitabilis fati necessitate didici.

[47] Dulce michi colloquium tecum fuit, cupideque et quasi de industria protractum; vultum enim tuum retulit per tot terras et maria teque michi presentem fecit usque ad vesperam, cum matutino tempore calamum cepissem. Diei iam et epystole finis adest. [48] Hec igitur tibi, frater, diversicoloribus, ut sic dicam, liciis texta dicaverim; ceterum, si stabilis sedes et frustra semper quesitum otium contigerit, quod iam hinc ostendere se incipit, nobiliorem et certe uniformem telam tuo nomine meditor ordiri. Vellem ex his paucis esse, qui famam promittere possunt et prestare; sed ipse vi propria in lucem venies, alis ingenii subvectus nichilque auxilii mei egens. Profecto tamen, si inter tot difficultates assurgere potuero, tu olim Ydomeneus, tu Athicus, tu Lucilius meus eris. Vale.

[1] Querelam publicam nemo sapiens suam facit; satis quisque privatarum querelarum domi habet. 'Satis' dixi; 'nimis' dicere debueram. Nulli ne hoc unquam accidisse reris? Falleris; nulli fere contrarium accidit. Vix, superstite qui fecerat, cuiusquam scripta vel gesta placuerunt; laudes hominum mors inchoat. Scis quare? quia cum corpore moritur invidia, vivitque cum corpore. [2] 'Multorum' inquis,'scripta laudantur, que, si gloriari licet...' Non pergis ulterius, sed — qui indignantibus mos est — suspensum linquens auditoris animum, sermone pretervolas inexpleto. Verum enimvero fugientem consequor mentis augurio; scio quid velis: 'multorum scripta laudantur, que, tuis admota, carere non tantum laudatore sed etiam lectore debuissent; cum tua interim nullus attingat'. [3] Recognosce in verbis meis indignationem tuam, que iusta esset, nisi illam de comuni omnium acervo in usus proprios traduxisses; omnium, inquam, quos hic scribendi seu amor seu morbus tenuit, omnium ve quos tenebit. Respice enim in primis quorum sunt illa que laudantur; quere auctores: certe pridem in cinerem versi sunt. Vis et tua laudari? morere. [4] A morte hominis vivere incipit humanus favor, et vite finis principium est glorie; que si ante ceperit, singularis quedam et intempestiva res est. Plus dicam: dum eorum qui tecum vixerunt quisquam superfuerit, cumulate quidem quod appetis non habebis; cum omnes pariter urna concluserit, venient qui sine odio et sine invidia iudicent. Ferat itaque de nobis quamlibet sententiam presens etas: si equam, feramus equo animo; si iniquam, ad equiores iudices — hoc est ad posteros — provocemus, quando ad alios non licet. [5] Delicatissima res est iugis conversatio: minimis offenditur, et fame semper inimica presentia est, multumque admirationi hominum familiaritas detrahit frequensque convictus. Vides ne tu hos scolasticos, genus hominum vigiliis ac ieiunio squalidum? Crede michi: nichil ad lucubrandum durius, nichil mollius ad iudicandum. Cum multa laboriosissime legerint, nichil examinant; et quid in re sit, dedignantur inquirere, cum hominem ipsum nosse videantur. Itaque omnium una lex est; cunta enim ex equo, quorum auctores vel semel aspexerint, scripta fastidiunt. [6] 'Hoc' inquies, 'parvis accidit ingeniis; magna enim et valida per obstantia quelibet erumpunt'. Redde michi Pithagoram, reddam tibi illius ingenii contemptores; redeat in Greciam Plato, renascatur Homerus, reviviscat Aristotiles, revertatur in Italiam Varro, resurgat Livius, reflorescat Cicero: non modo segnes laudatores invenient, sed mordaces etiam et lividos detractores; quod quisque suis temporibus expertus est. Quid Virgilio maius habuit lingua latina? Repperit tamen ille, qui non poetam, sed raptorem alienarum inventionum et translatorem dicerent; ipse autem et ingenii fidutia et iudice fretus Augusto, alto animo invidorum verba despexit.

[7] Tibi quidem magnam ingenii conscientiam esse scio; sed ubi Augustum iudicem invenies, quem enixe admodum atque omnibus modis ingeniis sui temporis favisse compertum est? [8] Nostri reges de saporibus epularum et de volatu avium iudicare possunt, de ingeniis hominum non possunt; quodsi forte presumpserint, superbie tumor aperire oculos aut flectere et in verum figere non sinit. Itaque nequid sue etatis suspicere videantur, mirantur veteres; quos novere, contemnunt, ut defunctorum laus viventium contumelia non vacet. Inter hos iudices vivendum moriendumque nobis est, et — quod est durius — tacendum; ubi enim, ut dixi, Augustum iudicem queremus?

[9] Unum habet Italia, imo vero terrarum orbis; unum habet, Robertum siculum regem. Fortunata Neapolis, que unicum seculi nostri decus incomparabili felicitate sortita es; fortunata, inquam, et invidiosa Neapolis, literarum domus augustissima, que si Maroni quondam "dulcis" visa es, quanto nunc dulcior videreris, ubi ingeniorum ac studiorum equissimus extimator habitat! [10] Ad te confugiat quisquis ingenio fidit; neque vero differendum putet. Suspecta mora est; devexa enim est etas, et mundus iampridem eo carere et ipse ad meliora regna transire meritus, vereorque ne multam ipse michi sere penitentie materiam prolatando quesierim. Omnis quidem pulcre rei dilatio turpis, et omnis de honesto deliberatio longior inhonesta est; rapienda est occasio, confestimque faciendum quod ante tempus fieri non potest.

[11] Quod ad me attinet, currere et properare propositum est, «ut» — quod de Iulio Cesare in epystola quadam ait Cicero— «omnia mea studia in istum conferam. Eo vero ardenti quidem studio, ac fortasse "efficiam" quod sepe viatoribus, cum properant, evenit: ut, si serius quam voluerint, forte surrexerint, properando etiam citius quam si de nocte vigilassent, perveniant quo velint; sic ego, quoniam in isto homine colendo tam indormivi diu, cursu corrigam tarditatem». [12] Hec ille. Tibi autem tuo foro uti necesse est, quando ad eum regem aspirare non tam freti quam belli obice prohiberis. Patria enim tua, cuius nemo amantior civis est, inimici regis imperio subiacet; dicerem 'tyranni', nisi quia timeo aures tuas offendere. Ad hec et magna res est neque nostris calamis discernenda sed illorum gladiis. Igitur ad inceptum redeo.

[13] Si hec tibi exempla, de illustrissimis electa, non sufficiunt, alia ex alio grege hominum adiciam, et etate recentiora et sanctitate clarissima. Quantos olim emulos Augustinus noster, quantos Ieronimus, quantos habuit Gregorius, donec spectata virtus et literarum divina et admirabilis ubertas invidiam vicere! Vix horum quisquam integrum fame preconium, nisi ab ipso die mortis, accepit.

[14] Unum emulo ac reprehensore carentem, unum plena et indecerpta laude decoratum, Ambrosium, cuius ne viventis quidem famam mordax livor attigerit, apud quosdam invenio. Quod forte ad puram eius ac simplicem doctrinam omnis ambigui expertem referendum est; nam apud Paulinum, qui Ambrosii vitam scripsit, et obtrectatorum eius nomina legimus et vindictam divino iudicio irrogatam. Perfer igitur iam sine lamentis quod summis ingeniis contigisse vides.

[15] Videris autem, quadam in parte tuarum literarum, hoc ipsum conqueri, quod multos noveris magnum in vita nomen assecutos. Et hoc quoque, si me audire volueris, "magnifice" contemnes. Scis enim quibus hoc evenit; his equidem solis, qui famam suam — quoniam calamo nequeunt — clamore defendunt. [16] Aspice istos purpuratos, qui ingenti strepitu populorum in se ora convertunt, qui se sapientes dici volunt et quos sapientes vulgus appellat, singulis civitatibus ascribens sapientum greges; cum tamen illa florens olim studiorum mater, Grecia, non amplius quam septem sapientum nominibus glorietur; quod ipsum posteris importune nomen arrogantie visum est. [17] Sed qui eos excusant, aiunt non id eis cognomen proprio iudicio, sed "populorum suffragiis" obtigisse. Unus ex omnibus seculis Epycurus "sapientem se profiteri ausus": intoleranda superbia, seu potius ridiculosa dementia, cuius, secundo De Finibus bonorum et malorum, meminit Cicero. [18] Hodie in nostrorum causidicorum grege furor ille vulgaris est. Respice et hos qui in altercationibus et cavillationibus dyaleticis totum vite tempus expendunt seque inanibus semper questiunculis exagitant; et presagium meum de omnibus habeto: omnium nempe cum ipsis fama corruet unumque sepulcrum ossibus sufficiet ac nomini. Cum enim mors frigidam linguam stare coegerit, non modo ut sileant necesse est, sed ut de his etiam sileatur. [19] Possem exemplis affluere teque ipsum in multis testem facere — quot loquacissimas picas agnovimus in oculis insane multitudinis perstrepentes, quorum repente vox cecidit! —, nisi longa et apud quosdam superstitum odiosa forte narratio esset. [20] Sed de his et sepe alias et nunc quod res ipsa poscebat, diximus; neque enim ut eos monerem, sermo michi institutus, sed ut tibi satisfacerem, cuius omnino diversa conditio est; tunc enim maxime resonabis, cum iam loqui amplius nequiveris. Ceterum valde impatientis animi est brevissima expectatione torqueri. Expecta paululum; eris voti compos, cum obstare tibi ipse desieris. Id ex parte longeva forsan absentia, ad plenum mors sola prestabit.

[21] Reduc ad memoriam ex omnibus seculis illustres viros, romanos grecos, barbaros: cuius non presentia fame nocuit? Tibi, si recentiore memoria es, plures forte ex historiis occurrent; ego id uni omnium Africano tributum "memini", ut scilicet et fama mirabilis et presentia mirabilior haberetur. Idem sacris in literis tribuitur Salomoni. [22] Quere alium; forte non invenies; etsi Virgilius, immodico studio Eneam suum exornandi, hoc ad eum glorie genus transferre contendat. Sed immobile verum est; excusant tamen quasi non Eneam, sed sub Enee nomine virum fortem perfectumque describat. [23] Dedit idem oratorum uni duntaxat is qui hoc sibi verius usurpasset, preillustris scilicet oratorum princeps Marcus Tullius; uni quoque poetarum idem tribuit, Aulo Licinio Archie. Sed vereor ne id, amore iudicium obliquante, preceptori suo, mediocris ingenii viro, tribuat quod nec Homero tribuit nec Virgilio tribuisset.

[24] Ceterum, ut ad te revertar, nichil ex omnibus que dixi, quod tibi iustam indignandi materiam prestare possit, occurret. Nemo enim se anteiri ab uno vel a paucis egre fert, nisi qui glorie principatum pertinaci sibi mente constituit. Patere, ut ceterarum rerum, sic ingenii tui sortem nominisque fortunam. Putabas eam in solis divitiis ius habere? "humanarum rerum" omnium, excepta virtute, "domina" est; illam quoque sepe oppugnare, sed nunquam expugnare, permittitur. Famam certe, qua nichil est levius, facile rotat ac ventosis suffragiis circumvolvit, a dignis eam transferens ad indignos. Nichil quidem mobilius, nichil iniquius vulgari iudicio, super quo fama fundata est. Itaque mirum non est, si assidue quatitur que tam tremulis innititur fundamentis. [25] Hec sane nonnisi in vivos regnum habet; mors hominem eximit ab imperio fortune; cessant exinde ludibria hec, et— velit illa vel nolit — "virtutem" fama, ceu solidum "corpus umbra", consequitur. [26] Habes ergo, carissime, nisi fallor, gloriandi potius causam quam indignandi, si cum omnibus fere prestantibus atque clarissimis viris comunis tibi tua sors est. Quoque etiam nunc equiore animo sis, Africanum ipsum, quem ex hac acie segregare visus eram, in comune restituam; cui, quamvis — quod rarissimum est, ut dixi — presentia non noceret, nocuit tamen, ut ceteris hominum, invidia, quam tantis virtutibus non potuit extinguere, incenditque potius et inflammavit; nocuit — quod sine indignatione non possum meminisse — conversatio longior et nascens ex familiaritate contemptus.

[27] Unde autem hec eliciam, percontabere. Nolo me aliquid immutasse suspiceris: ipsa Titi Livii clarissimi scriptoris verba ponam, qui, orta contentione dignitatis honorumque inter Scipionem Africanum Titumque Flaminium, in qua succubuisse Scipionem refert, «Maior» inquit, «gloria Scipionis, et quo maior eo propior invidie»; et statim postea: «Accedebat» inquit, et aliud: Scipio Africanus «iam prope annum decimum assiduus in oculis hominum fuerat, que res minus verendos magnos homines ipsa satietate facit». [28] Et hec quidem ille. Tu vero, ut iam finem faciam, fortunam tuam tanto comite solabere expectabisque tranquillius, memor vetus apud Flaccum verbum esse, quod "ut vina", sic "poemata meliora dies reddit"; apud Plautum aliquanto vetustius. Ille enim ait:

Qui utuntur vino vetere sapientes puto,Et qui libenter veteres inspectant fabulas.

Quod non minus ipsi Flacco bilem commovisse suspicor quam tibi: tantam esse vetustatis reverentiam, ut crimen longo sermone purgandum sibi fuerit, Lucilium reprehendisse.

[29] Postremo tecum cogita: quid est hoc pro quo tam solicite torquemur? ventus est fama quam sequimur, fumus est, umbra est, nichil est. Itaque facillime recto atque acri iudicio temni potest; quodsi forte — quoniam generosos animos familiarius hec pestis insequi solet — appetitum hunc extirpare radicitus non potes, exerescentem rationis saltem falce compesce. Parendum tempori, parendum rebus est. Denique, ut sententie mee summam brevibus expediam, virtutem cole dum vivis, famam invenies in sepulcro. Vale.

XIV Kal. Maias

, Bononie.

[1] Vereri michi, nec immerito, visus es, ne — quod fere omnibus adolescentibus accidit — etatis flore decipiar. Non pollicebor tibi, pater, animum solidum ac stabilem omnisque vanitatis exortem, quod in hac etate difficillimum et potius divine gratie quam humane virtutis arbitror; sed mentem haudquaquam sue conditionis ignaram spondeo. [2] Sentio me, michi crede, nunc, dum maxime florere videor, maxime ad arescendum pergere; quid in re celerrima segnibus verbis utor? imo vero properare, imo currere, imo, ut loquar proprie, volare. «Volat enim etas» ut ait Cicero, et «omnino nichil est aliud tempus vite huius, quam cursus ad mortem; in quo» ut ait Augustinus, «nemo vel paulo stare vel aliquanto tardius ire permittitur; sed urgentur omnes pari motu nec diverso impelluntur accessu. Neque enim cuius vita brevior fuit, celerius diem duxit quam ille cui longior; sed cum equaliter equalia momenta raperentur ambobus, alter abiit propius, alter remotius, quo non impari velocitate ambo currebant. Aliud est enim amplius vie peregisse, aliud tardius ambulasse. Qui ergo usque ad mortem productiora spatia temporis agit, non lentius pergit, sed plus itineris conficit». [3] Ecce quanti duo viri, velocitatem vite mortalis describentes, volare eam et currere asserunt. Quotiens vero Virgilius fugere tempus ait? Quid, si omnes tacerent? quid, etiamsi negarent? nunquid ideo segnius fugiens curreret aut volaret? [4] Neque vero me talia summis labiis locutum putes, quique coetaneis meis est mos, per auctorum vireta "captare flosculos". Quod "viro turpe" ait Seneca, nobis ita permissum putant, ut nichil videatur in adolescente formosius. Ego me non nego flosculos interdum legere, quibus inter seniorum choros, si res tulerit, uti queam; sed ita ad optatam senectutem merita cum laude perveniam, ut ego magis omnia ad vitam extimo, quam ad eloquentiam referenda. [5] Et quamvis, ut est usus, ut est ingenium, ut est animus, ut est etas, eloquentie studio delecter, tamen, et dum aliorum bene dicta recenseo et siquando michi aliquid forte sonantius excidit, utrobique magis meditor ut quicquid id est, vite prosit adolescentieque me malis expediat, quam ut verbis ornatioribus iuvenilis lingua lasciviat. [6] Summe quidem dementie videtur in id niti ad quod forte nunquam sis venturus et quod paucis accidit quodque, cum adeptus fueris, modicum prosit, fortassis et multum noceat; illud vero negligere, quod et omnibus promptum, pre omnibus utile, damnosumque nunquam esse possit. [7] Scimus autem magnorum autoritate hominum experimentoque rerum edocti, quoniam paucis bene loqui, bene vivere autem omnibus datum est. Et tamen plures illud amplectuntur, hoc fugiunt: ita est natura hominum, difficultatibus incumbere et ea cupidius appetere que laboriosius parantur. [8] Ego quidem, etsi michi fidem etas deroget, teste tamen conscientia, lego non ut eloquentior aut argutior sed ut melior fiam, et, quod de morali philosophie parte dixit Aristotiles, ad omnes traho; quanquam, si uterque fructus sequeretur, fortunatiorem me laborum non negarem. [9] Tibi autem, pater, gratias ago quod me paterne mones, et oro ut idem sepe facias; sed sic habeto, me iam hinc cepisse cognoscere cursum meum et pericula numerare et multos nosse decrepitos me altius humi fixos ac tenacius inherentes. [10] Multum me tangit illud Domitiani principis iam senescentis: «Nil» inquit, «gratius decore, nil brevius»; et illud Catonis senis, apud Tullium: «Quis est tam stultus, quamvis sit adolescens, cui sit exploratum se ad vesperum esse victurum?»; et illud Virgilii tunc iuvenis iuveniliter dictum, sed vere, sed graviter, sed mature:

Collige, virgo, rosas dum flos novus et nova pubes,Et memor esto evum sic properare tuum.

[11] Ego vero memor sum, et quamvis nondum plene possim, cogito tamen ut possum, et in dies ut profundius possim, nitor. Cogito non quid aliis videor, sed quid sum; et etatem hanc et qualemcunque formam corporis et reliqua — unde michi forsan ab aliis invidetur — sentio data michi ad periculum, ad exercitium, ad laborem. Denique, ut breviter concludam, scio me ascendere ut descendam, virere ut arescam, ut senescam adolescere, vivere ut moriar. Vale.

Avinione, Kal. Maiis.

[1] Gallias ego nuper nullo quidem negotio, ut nosti, sed visendi tantum studio et iuvenili quodam ardore peragravi; Germaniam tandem Rhenique ripas attigi, contemplatus solicite mores hominum et aspectu telluris incognite delectatus, ac singula cum nostris conferens. Et licet multa utrobique magnifica viderim, me tamen italice originis non penitet; imo, ut verum fatear, quo latius peregrinor, eo maior natalis soli subit admiratio. [2] Quodsi gratias agebat Plato diis, ut verbo eius utar, immortalibus, inter multa, quod grecum eum et non alienigenam edidissent, quid nos prohibet pro eodem quoque gratias agere ortusque nostri Deum auctorem recognoscere? Nisi forte nobilius est grecum nasci, quam italicum; quod quisquis dixerit, dicat idem et servum nobiliorem esse quam dominum. [3] Atqui nullus hoc greculus, quantumlibet procax impudensque, dicere audebit, dum meminerit diu ante Urbem conditam, ante partum et auctum virtutibus imperium, denique ante

Romanos rerum dominos gentemque togatam,

non Italiam, sed quotam Italie partem, eo tempore desertam et vacuam, grecis habitatoribus possessam Magnamque Greciam nuncupatam. Que enim tunc magna visa est, quam maxima, quam immensa videri potuit post eversam Chorintum, post vastatam Etholiam, post Argos ac Mycenas ceterasque urbes triumphatas, post Macedonie reges captos Pyrrumque devictum et madentes iterum asiatico cruore Termophilas! Credo neminem negaturum aliquanto clarius italicum esse quam grecum. Sed de hoc forte alibi; nunc in Gallias revertamur.

[4] Pariseorum civitatem, regni caput, que auctorem Iulium Cesarem pretendit, introii non aliter animo affectus quam olim Thesalie civitatem Ypatham dum lustrat, Apuleius. Ita enim solicito stupore suspensus et cunta circumspiciens, videndi cupidus explorandique vera ne an ficta essent que de illa civitate audieram, non parvum in ea tempus absumpsi, et quotiens operi lux defuit, noctem superaddidi. Demum ambiendo et inhiando, magna ex parte didicisse videor quis in eadem veritati, quis fabulis locus sit; que quoniam longa narratio est neque hoc loco satis explicabilis, differenda est, donec ex me omnia coram audies. [5] Gandavum quoque, ut media sileam, eodem conditore superbum vidi, amplum oppidum et opulentum; vidi et ceteros Flandrie Brabantieque populos lanificos atque textores; vidi Leodium, insignem clero locum; vidi Aquensem Caroli sedem et in templo marmoreo verendum barbaris gentibus illius principis sepulcrum. [6] Ubi fabellam audivi non inamenam cognitu a quibusdam templi sacerdotibus, quam scriptam michi ostenderunt et postea apud modernos scriptores accuratius etiam tractatam legi; quam tibi quoque ut referam, incidit animus, ita tamen ut rei fides non apud me queratur, sed, ut aiunt, penes autores maneat.

[7] Carolum regem, quem Magni cognomine equare Pompeio et Alexandro audent, mulierculam quandam perdite et efflictim amasse memorant; eius blanditiis enervatum, neglecta fama, cui plurimum inservire consueverat, et posthabitis regni curis, aliarum rerum omnium et postremo sui ipsius oblitum, diu nulla prorsus in re nisi in illius amplexibus acquievisse summa cum indignatione suorum ac dolore. Tandem cum iam spei nichil superesset, quoniam aures regias salutaribus consiliis insanus amor obstruxerat, feminam ipsam malorum causam insperata mors abstulit. [8] Cuius rei ingens primum in regia, sed latens, gaudium fuit; deinde dolor tantum priore gravior, quantum fediori morbo correptum regis animum videbant; cuius nec morte lenitus furor, sed in ipsum obscenum cadaver et exangue translatus est, quod balsamo et aromatibus conditum, honustum gemmis et velatum purpura diebus ac noctibus tam miserabili quam cupido fovebat amplexu. [9] Dici nequit quam discors et quam male se compassura conditio est amantis ac regis; nunquam profecto contraria sine lite iunguntur. Quid est autem regnum nisi iusta et gloriosa dominatio? contra, quid est amor nisi feda servitus et iniusta? [10] Itaque cum certatim ad amantem seu rectius ad amentem regem pro summis regni negotiis legationes gentium prefectique et provinciarum presides convenirent, is in lectulo suo miser, omnibus exclusis et obseratis foribus, amato corpusculo coherebat, amicam suam crebro velut spirantem responsuramque compellans; illi curas laboresque suos narrabat, illi blandum murmur et nocturna suspiria, illi semper amoris comites lacrimas instillabat: horrendum miserie solamen, sed quod unum tamen ex omnibus rex, alioquin, ut aiunt, sapientissimus, elegisset. Addunt fabule quod ego nec fieri potuisse nec narrari debere arbitror. [11] Erat ea tempestate in aula Coloniensis antistes, vir, ut memorant, sanctitate et sapientia clarus, necnon comitatus et consilii regii prima vox; qui domini sui statum miseratus, ubi animadvertit humanis remediis nichil agi, ad Deum versus, illum assidue precari, in illo spem reponere, ab eo finem mali poscere multo cum gemitu. [12] Quod cum diu fecisset nec desiturus videretur, die quodam illustri miraculo recreatus est; siquidem ex more sacrificanti et post devotissimas preces pectus et aram lacrimis implenti, de celo vox insonuit: sub extincte mulieris lingua furoris regii causam latere. Quo letior, mox, peracto sacrificio, ad locum ubi corpus erat, se proripuit et iure notissime familiaritatis regie introgressus, os digito clam scrutatus, gemmam perexiguo anulo inclusam sub gelida rigentique lingua repertam festinabundus avexit. [13] Nec multo post rediens Carolus et ex consuetudine ad optatum mortue congressum properans, repente aridi cadaveris spectaculo concussus, obriguit exhorruitque contactum, auferri eam quantotius ac sepeliri iubens. Inde totus in antistitem conversus, illum amare, illum colere, illum in dies arctius amplecti, denique nichil nisi ex sententia illius agere, ab illo nec diebus nec noctibus avelli. [14] Quod ubi sensit vir iustus ac prudens, optabilem forte multis sed honerosam sibi sarcinam abicere statuit; veritusque ne si vel ad manus alterius perveniret vel flammis consumeretur, domino suo aliquid periculi afferret, anulum in vicine paludis prealtam voraginem demersit. [15] Aquis forte tum rex cum proceribus suis habitabat; ex eoque tempore cuntis civitatibus sedes illa prelata est. In ea, nil sibi palude gratius; ibi assidere, illis aquis uti mira cum voluptate, illius odore veluti suavissimo delectari. Postremo illuc regiam suam transtulit et in medio palustris limi immenso sumptu iactis molibus, palatium templumque construxit, ut nichil divine vel humane rei eum inde abstraheret. [16] Postremo ibi vite sue reliquum egit, ibique sepultus est, cauto prius ut successores sui primam inde coronam et prima imperii auspicia capesserent. Quod hodieque servatur servabiturque quandiu romani frena imperii theutonica manus aget.

[17] Longior fui in hac narratione quam debui; sed quoniam peregrinatio longinqua librorum solatio destituta est et in perpetuo motu facilius est multa cogitare quam grandia, iustum epystole modum implere seriis non valens, eam, ut vides, obviis quibusque confercio. Vale.

Aquis, 11 Kal. Iulias.

[1] Aquis digressum, sed prius — unde ortum oppidi nomen putant— aquis baiano more tepentibus ablutum, excepit Agrippina Colonia, que ad sinistrum Rheni latus sita est, locus et situ et flumine clarus et populo. Mirum in terra barbarica quanta civilitas, que urbis species, que virorum gravitas, que munditie matronarum. [2] Forte Iohannis Baptiste vigilia erat, dum illuc applicui; et iam ad occidentem sol vergebat. Confestim, amicorum monitu — nam et ibi amicos prius michi fama pepererat quam meritum — ab hospitio traducor ad fluvium, insigne spectaculum visurus. Nec fallebar. [3] Omnis enim ripa preclaro et ingenti mulierum agmine tegebatur. Obstupui: dii boni, que forma, quis habitus! amare potuisset quisquis eo non preoccupatum animum attulisset. In loco paulum altiore constiteram, unde in ea que gerebantur, intenderem. [4] Incredibilis sine offensione concursus erat; vicissimque alacres, pars herbis odoriferis incincte reductisque post cubitum manicis, candidas in gurgite manus ac brachia lavabant, nescio quid blandum peregrino murmure colloquentes. Vix usquam clarius intellexi quod Ciceroni placet et veteri proverbio dici solet, inter linguas incognitas omnes propemodum surdos ac mutos esse. [5] Unum michi solatium gratissimorum interpretum non deerat; nam et hoc inter cunta mirabere, celum illud spiritus pyerios alere. Itaque dum muratur Iuvenalis quod

Gallia causidicos docuit facunda Britannos,

miretur itidem

Docta quod argutos aluit Germania vates.

[6] At ne me auctore fallaris, scito ibi nullum Maronem esse, Nasones plurimos; ut dicas verum fuisse "presagium" quod in fine libriMethamorphoseos, multum vel posteritatis gratie vel ingenio suo fidens, posuit. Siquidem "qua romana potentia", seu verius qua romanum nomen, domito orbe, se porrigit plausibiliter nunc faventis "populi ore" perlegitur. [7] His ego comitibus, ubi quid audiendum seu respondendum incidit, pro lingua et pro auribus usus sum. Unum igitur ex eo numero, admirans et ignarus rerum, percontatus virgiliano illo versiculo:

Quid vult concursus ad amnem?Quid ve petunt anime?

responsum accepi, pervetustum gentis ritum esse, vulgo persuasum, presertim femineo, omnem totius anni calamitatem imminentem fluviali illius diei ablutione purgari et deinceps letiora succedere; itaque lustrationem esse annuam inexhausto semper studio cultam colendamque. [8] Ad hec ego subridens: 'O nimium felices' inquam, 'Rheni accole, quorum ille miserias purgat! nostras quidem nec Padus unquam valuit purgare, nec Tyberis. Vos vestra mala Britannis, Rheno vectore, transmittitis; nos nostra libenter Afris atque Illiriis mitteremus; sed nobis, ut intelligi datur, pigriora sunt flumina'. Commoto risu, serum tandem inde discessimus.

[9] Proximis aliquot diebus, a mane ad vesperam civitatem eisdem ducibus circuivi; haud iniocundum exercitium, non tam ob id quod ante oculos erat, quam recordatione nostrorum maiorum, qui tam procul a patria monimenta romane virtutis tam illustria reliquissent. [10] In primis autem occurrebat Marcus Agrippa, colonie illius auctor, qui licet multa domi multa foris preclara construxerit, illam tamen ex omnibus dignam censuit cui suum nomen imponeret; edificator ac bellator egregius dignusque habitus quem Augustus sibi generum ex toto orbe deligeret, qualiscunque filie virum, sed dilecte, sed unice, sed auguste. [11] Vidi tot simul trunca milia sacrarum virginum et terram generosis dicatam reliquiis ac degenerum, ut aiunt, cadaverum expultricem. Vidi Capitolium, effigiem nostri; nisi quod pro senatu illic pacis ac belli consilia agitante, hic formosi iuvenes ac puelle mixtim nocturnas laudes Deo concinunt eterna concordia; ibi rotarum et armorum strepitus ac gemitus captivorum, hic quies et gaudium et iocantium voces; denique, illuc bellicus, huc pacificus triumphator ingreditur. [12] Vidi templum urbe media pulcerrimum quamvis inexpletum, quod haud immerito summum vocant. Magorum ibi regum corpora, ab ortu ad occasum tribus saltibus transvecta, quos ethereum quondam Regem ad presepia vagientem cum muneribus veneratos legimus, venerabundus aspexi. [13] Parumper hic, pater optime, et pudoris mei metas excessisse videor et plura collegisse quam necesse erat. Utrunque fateor; sed michi nil tam necesse est, quam ut imperio tuo paream. Inter multa sane que abeunti iusseras, hoc fuit extremum: ut et de terris ad quas ibam, et de singulis que vidissem audivissemque, perinde te certiorem scripto facerem ac verbo soleo; [14] ne calamo parcerem, ne brevitati vel ornatui studerem, neve floridiora decerperem, sed cunta complecterer; denique, tulliano verbo usus: «Scribe, dixisti, "quicquid in buccam venerit"». Promisi me facturum; promissum crebris ex itinere literulis implesse videor. Si iussisses loqui de altioribus, tentassem; nunc epystole officium reor, non ut scribentem nobilitet, sed ut certificet legentem. Quodsi omnino videri volumus, ostentemus nos in libris, in epystolis colloquamur.

[15] Procedo. Ad. tertio Kalendas Iulias Colonia discessi, tanto sole ac pulvere, ut sepe "Alpinas nives ac frigora Rheni" a Virgilio requirerem. Inde Arduennam silvam, scriptorum testimonio pridem michi cognitam, sed visu atram atque horrificam, transivi solus et, quod magis admireris, belli tempore. [16] Sed incautos, ut aiunt, Deus adiuvat. At ne longum iter vix equo peractum calamo remetiar, multis ego regionibus ambitis, hodierno die Lugdunum perveni. Nobilis et ipsa Romanorum colonia est, paulumque vetustior Agrippina. Duo hic noti amnes in nostrum mare currentes, Rodanus Ararque, conveniunt; Sonam incole appellant. Sed de his nichil amplius: iuncti enim ad te properant, alter cogenti alter coacto similis, et Avinionem, ubi te nunc ac genus humanum Romanus Pontifex detinet, permixtis vadis abluunt. [17] Huc ego cum mane pervenissem et intranti forte familiaris hic tuus occurrisset, mille eum questiunculis, ut mos est peregre redeuntium, aggredior; ille autem nichil ad reliqua, sed preclarissimum fratrem tuum, ad quem maxime properabam, sine me Romam petiisse narravit. [18] Quo audito, querendi veniendique ardor repente defervuit. Hic igitur expectare in animo est, donec et estas ipsa deferveat, quam hucusque non senseram, et me vegetiorem quies faciat, qui me fessum esse hoc ipso primum loquente perpendi. Nulla quidem fatigatio maior quam animi est. Quodsi reliqui itineris tedium subierit, Rodanus michi pro vehiculo erit. Interim, ut noris ubi sum, hec tibi festinante nuntio transcurrere non piguit. [19] De fratre item tuo, duce olim, nunc— da dolori veniam — desertore meo, nusquam alibi quam apud ipsum conqueri visum est; quam querelam ut sibi quam primum mitti iubeas, oratus facito. Et vale, nostri memor, lux patrie, nostrum decus.

Lugduni, 5 Idus Augustas.

[1] Revertebar e Germania et iam Lugdunum perveneram, precum tuarum et desiderii mei uncis retrahentibus, non tam poetico aut philosophico quam cursorio mote festinans. Illic cursui meo molestissimum frenum adhibuit insperatus rumor: aufugisse te, absentie mee velut oportunitate captata, et sine me Romam petiisse, quod te profecto nunquam facturum esse promiseras. [2] Quid dicam? Amante non amato nil reor esse miserius. Quomodo autem te seu quibus primum verbis aggrediar? Suspiciosum ne an tuorum contemptorem putem? nichil minus moribus tuis convenit. Obliviosum querar, mirator ipse memorie tue? Fedifragum dicam? sed notissima fides est. [3] Quid ergo? Tu culpe nomen invenies et te ipsum condemnabis, vel, si libet, absolves; apud tribunal tuum tecum agitur: tu idem et reus et testis et iudex eris. Sede igitur et mecum aliquantisper equo iure discepta; equat enim amor imparia. Quodsi contra me forte lingua tua pronuntiaverit, ad conscientiam provocabo. [4] Responde dolori meo querenti. Cur tu Rome, ego in Gallia sum? quid tanto divortio dignum feci? an, ut inutilis et inamena sarcina, in tergum abicior? De utilitate quidem, videris; de reliquo, quoniam dolor ingens libertatis assertor esse solet, ipse pronuntio: nulla igitur, si te novi, amenior, nulla curis tuis oportunior tecum est; Lelii mei et ceterorum pace dixerim, quibus ut me equare audeam, superbe forsitan fortune illorum cogit invidia, cogit et dolor mee. Ego enim te mundo pretuli; tu michi, queso, quid non prefers? [5] An timuisti ne secretum tuum ex me in vulgus erumperet? Ita ne rimosum expertus es, ita infirmi ac futilis animi, cui tam facile commissa diffluerent? Egisti incaute, qui michi totiens graviora credideris. [6] Sed, crede michi, quoniam hodie, ut video, dolor verecundiam superat, crede, inquam, michi, pater optime: nullius, quem quidem ego noverim, fido silentio secundus sum; nemo me, ideo quod secreta non teneam, ne dicam fideli amicitie, sed vel senatorio gradui vel sacerdotio Cereris inhabilem arguerit. [7] Legimus apud Persas nichil fide sanctius, nichil pulcrius silentio, nichil loquacitate deformius; itaque illud vel morte custodiunt, hanc morte castigant; non est qui, quocunque supplicio, sui regis pandat archanum; siquis forte contrafecerit, nullo non supplicio dignus habebitur. Preclare. Quid enim omnino facilius quam tacere? ad quid ergo utilis aut cui magne rei sit habendus ydoneus, qui rem longe facillimam implere nequiverit? [8] An vero occupationes meas interrumpere noluisti? Conversatio igitur longeva quid profuit? nondum intelligis non esse me de illorum grege, qui, ut ait Flaccus,

brevi fortes iaculantur evoMulta; qui terras alio calentesSole

permutant; qui

penetrant aulas et limina regum,

ut Virgilius ait; qui animum suum in frusta discerpunt, huic arrident, illi serviunt, neminem ex integro diligunt, nulli plene confidunt? [9] Certe, ego qui sim nescio; valde enim in iudicio rerum nostrarum fallimur; sed ut sim de grege nichil optantium, magnopere laboro. De multis nunquam speravi; sciebam enim quod qui paucorum similis fieri studet, multis fiet invisus; spes et occupationes mee in te hactenus site erant. [10] In quo si me diutius errare non es passus, perurbane mecum agi non negaverim, quod alienationem animi tui non contumelioso quidem actu, non verbo aspero, non gravi supercilio, sed fuge silentis indicio perceperim. Sin experiri aut inflammare desiderium meum cogitasti, vide ne adversus imbecillem animum nimis aculeatum ludi genus elegeris. [11] At forte indulgentior causa est. Pepercisti, arbitror, labori meo, veritus ne fastidio pelagi impar essem, et quoniam id tibi quoque restat iter, per "siticulosam Apuliam" sub estivo sole deficerem. Sed, queso te, nonne hoc tuo de me iudicio iniuriosus es fame mee? ubi ego hanc opinionem merui? quis me labor fregit aut terruit? Sola videndi dulcedo per ignotam me barbariem circumducit; per Italiam — credo — pulcra necessitas non duxisset? [12] Sub Pireneis olim collibus ut tibi comes essem, nisi pudet, quantis me precibus ac blanditiis honerasti? quanquam, ut verum fatear, sequebar ego prope cupidius quam trahebar. Quid ita nunc sub Apennini iugis comes esse non merui? nisi forte inertiam meam illa peregrinatio patefecit. Tu vero quotidie mirabaris unde ea laborum patientia in literarum otio michi nato ac enutrito, presertim cum et anni tempus esset adversum et vepricosum iter et inculta regio, quodque super omnia nos angebat, conversatio dura et multum nostris moribus aliena. [13] Sed forte, quoniam sensim ratiocinatio ad verum ducit, non quecunque potuimus, possumus; dies auget, dies imminuit. Ab ea peregrinatione quarta nunc estas agitur, triennio senior factus sum; quod tempus non tantum mutando corpusculo mortalis hominis, sed evertendis imperiis atque urbibus late patet. Ludo tecum, ut vides; magnus interdum dolor, ubi lamenta defuerint, in iocos vertitur. Omnis quidem dies, fateor, gradus est ad mortem, et vagientes in cunabulis infantes crescendo pariter senescunt.

[14] Neque tamen ea etas est michi, que naturale detrimentum sentiat, quippe que nondum plena est. Itaque crescentibus adhuc annis provehor, multoque et membris et animo validior in dies fio; quamvis non ignorem quid sequatur. Viator enim quo altius ascendit, eo descensui proximior fit, et si dici fas esset, quodammodo ascendendo descendit. Idem michi accidit; interim tamen ascendo.

[15] Que cum ita sint, ydoneam facti tui causam forte tu noveris; ego eam palpitabundus inquiro nec invenio; et hoc uno vel maxime amare me intelligo, quod amantium mos est primis quidem offensionibus moveri; mox, ubi flammam extinguere non datur, ad excusationum medicamenta confugere; et quod acrius factum dolent, vel nequaquam factum, si liceat, vel bono animo factum dicere. Hoc igitur ago, si possum, ut iure desertus videar. [16] Quod utinam michi persuadeam! Et profecto fieri potest ut tu nec profectionem meam impedire volueris, nec potueris reditum expectare; et cum me ab amplexu tuo lacrimantem dimitteres, novam michi gemendi materiam inculcare nolueris. Vellem inclementior fuisses; pietas enim tua in contrarium versa est. [17] nexpectato nil hoste nocentius, et intempestiva quelibet graviora sunt; unde, si absque fletibus esse non poteram, melius tunc flevissem, quoniam natura hoc habet, ut abeuntium potius quam redeuntium comites lacrimas videamus.

[18] Tu, precor, quamprimum cogita qualiter te michi exundanti illo defendas eloquio; quam vere, nichil ad rem; modo verisimiliter, satis erit: credere parato nulla inefficax persuasio est. Interim facilius inducar ut culpe tue ignoscam, quam fortune mee. Vale, nostri memor.

Lugduni, V Idus Augustas.

[1] Temerarium est cum eo hoste confligere, qui non tam victoriam appetit quam certamen. Scribis quendam senem dyaleticum literis meis vehementissime permotum, quasi artificium suum ego damnaverim, ideo palam fremere et minari multa se quoque in studia nostra suis literis invecturum; eas te literas multis nequicquam mensibus expectasse. [2] Noli eas expectare amplius; crede michi, nunquam venient. Hoc modestie remansit. Sive is stili pudor, sive ignorantie confessio est, lingua implacabiles calamo non contendunt; nolunt apparere quam frivola sunt quibus armantur, ideoque, more parthico, fugitivum pugne genus exercent et volatilia verba iactantes, quasi ventis tela committunt. [3] Cum his, ut dixi, suo more contendere temerarium est, quippe qui summam voluptatem ex contentione percipiunt, quibus non verum invenire propositum est, sed altercari. Atqui Varronis proverbium est: «Nimium altercando veritas amittitur».

[4] Noli autem trepidare ne in apertum scripture solidique colloquii campum descendant; hi sunt enim, de quibus Quintilianus inter Institutiones oratorias loquebatur: «Quos reperias in disputando mire callidos, cum ab illa cavillatione discesserint, non magis sufficere in aliquo graviore actu quam parva quedam animalia, que, in angustiis mobilia, campo deprehenduntur». Merito itaque campum timent. Verum est enim illud eiusdem: «Diverticula et anfractus suffragia esse infirmitatis, ut qui cursu parum valent, flexu eludant». [5] Tibi vero, amice, unum hoc dixisse velim: si virtutem, si veritatem sequeris, id genus hominum vita. Sed quonam fugiemus a facie insanorum, si ne insule quidem tute sunt? Ergo nec Scylla nec Caribdis obstiterit, quominus hec pestis in Trinacriam transnataret? Imo vero iam insularum peculiare malum est, si dyaleticorum agmini britannico ethnea nunc novorum Cyclopum acies accesserit. Hoccine est quod inCosmographia Pomponii legeram, Sicilie maxime similem esse Britanniam? [6] Ego quidem putabam similitudinem hanc in terrarum situ ac prope triangulari utriusque specie et fortasse etiam in circumfusi maris perpetua collisione consistere; nichil de dyaleticis cogitabam. Audieram Cyclopas primum, postea tyrannos, utrosque feroces incolas; tertium monstri genus advenisse non noveram, armatum enthimemate bisacuto et ipso Taurominitanii litoris fervore procacius. [7] Unum sane et ego pridem animadverteram et tu nunc admones: eos sectam suam aristotelici nominis splendore protegere; dicunt enim Aristotilem ita solitum disputare. Est, fateor, qualisqualis excusatio, clarorum ducum inhesisse vestigiis; nam et Marcus Tullius "non invitum" se cum Platone, si oporteat, "erraturum" dicit. Sed falluntur. [8] Aristotiles enim, vir ardentis ingenii, de rebus altissimis vicissim et disputabat et scribebat; alioquin, unde huius tam multa volumina summo studio et tantis exhausta vigiliis, inter multorum et presertim illius fortunati discipuli graves occupationes, et in etate non longa? siquidem circa illum apud scriptores infamem, tertium scilicet et sexagesimum vite annum defunctum accepimus. [9] Isti autem cur a duce suo tam diversi abeunt? cur, queso, aristotelicos dici iuvat et non potius pudet? Nichil illi tanto philosopho dissimilius homine nichil scribente, parum intelligente multumque et inutiliter clamante. [10] Quis illas conclusiunculas non rideat, quibus literati homines se simul et alios fatigant, in quibus omnem etatem conterunt, quippe ad alia inutiles, ad hoc ipsum precipue damnosi? Qualia sunt que a Cicerone et a Seneca pluribus locis irridentur; [11] quale est illud Dyogeni propositum, quem dum contumeliosus dyaleticus verbis esset aggressus hoc modo: "'Quod ego sum, id tu non es', annuissetque Dyogenes", ille subiunxit: "'Homo autem ego sum'"; cum id etiam non negasset, conclusionem subintulit cavillator: "'Homo igitur tu non es'". 'Enimvero ultimum hoc' inquit Dyogenes, "'falsum est; et si verum fieri vis, a me incipe'". [12] Multa sunt id genus perridicula, in quibus quid querant — an famam, an oblectamentum, an bene beateque vivendi consilium — sciunt ipsi forsitan, michi nichil ignotius. Nam lucrum haud digna studiorum merces nobilibus ingeniis videri debet; mechanicorum est lucra captare; honestarum artium generosior finis est. [13] Dum hec audiunt, irascuntur; est enim fere multiloquium contentiosi hominis iracundie proximum. 'Ergo' inquiunt, 'dyaleticam tu condemnas'? Absit; scio enim quantum illi Stoici tribuant, secta philosophorum fortis et mascula; cuius, cum sepe alias, tum in libro De Finibus Cicero noster meminit; scio quod una liberalium est et gradus ad alta nitentibus interque philosophorum dumeta gradientibus non inutilis armatura. Excitat intellectum, signat veri viam, monstrat vitare fallacias; denique, si nichil aliud, promptos et perargutulos facit. [14] Hoc ita esse non infitior. Sed non statim qua honeste transivimus, laudabiliter immoramur; quinimo viatoris insani est amenitate viarum metam quam destinaverat, oblivisci; muta cito transisse et nunquam citra terminum substitisse, viatoris laus est. Et quis non viator ex nobis est? brevi omnes adversoque tempore, tanquam hiberno pluviali die, longum ac difficile iter agimus; cuius dyaletica pars esse potest, utique terminus non est; et potest pars esse matutina, non serotina. [15] Plurima quidem honeste fecimus, que turpissime faceremus; si enim dyaletice scolas, quod in eis pueri lusimus, senes relinquere nescimus, eodem iure nec "par impar ludere" nec "arundine" tremula "equitare" pudeat nec rursum cunis infantilibus agitari. Sunt mire varietates rerum ac vicissitudines temporum, quas occurrens natura fastidio, vigilantissimo artificio meditata est; eas non putes in anni tantum circulo, sed multo magis in longa etate reperiri. [16] Ver floribus et arborum comis, estas frugibus dives est, autumnus pomis, hiems nivibus abundat. Hec, modo non tantum tolerabilia sed grata, si pervertantur, fient, concussis nature legibus, importuna; et ut nemo erit qui vel Iani glaciem equo animo per estatem perferat, vel solis ardorem alienis mensibus sevientem; sic nemo reperietur qui vel senem infantibus colludentem non oderit aut rideat, vel puerum canum aut podagricum non miretur. [17] Quid autem, queso, ad omnem disciplinam tam utile, imo tam necessarium est quam ipsarum literarum prima cognitio, in quibus omnium studiorum fundamenta consistunt? Sed, ex diverso, quid sene ridiculosius in talibus occupato? [18] Tu ergo senis tui discipulos meis verbis excita; neque deterreas, sed hortare, non quidem ut ad dyaleticam, sed ut per eam ad meliora festinent. Seni autem dic non me liberales artes damnare, sed senes pueros; ut enim nichil "elementario sene turpius", quod ait Seneca, sic nichil dyaletico sene deformius. Et si sillogismos eructare ceperit, fuge, consulo, ac iube illum disputare cum Enchelado. Vale.

Avinione, IV Idus Martias.

[1] Quid agendum tibi sit, consulis in eo statu in quo fere omnis scribentium turba est, quando et sua cuique non sufficiunt et uti pudet alienis et interim a scribendo cessare non sinit ipsa rerum dulcedo insitaque mortalium animis glorie cupiditas: sic itaque perplexus atque hesitans ad me redis. Primum omnium, consultius fuerat certiorem adiisse consultorem, a quo vel multa et varia, vel unum quodcunque optimum et electissimum esset, accepisses. Enimvero nunc ad ostium pauperis pulsasti, unde tamen, me volente, non omnino vacuus abibis: quod ab alio mendicavi, id tibi libens impartiar. [2] Michi quidem, fateor, de hac re non amplius quam unicum consilium est; quod si fortassis inefficax experimento deprehenderis, Senecam culpabis; at si efficax, sibi non michi gratiam referes; denique, in omnem eventum, illum habeas velim consilii huius auctorem. Cuius summa est: apes in inventionibus imitandas, que flores, non quales acceperint, referunt, sed ceras ac mella mirifica quadam permixtione conficiunt. [3] Eius autem non sensum modo, sed verba Macrobius in Saturnalibus posuit; ut michi quidem uno eodemque tempore quod legendo simul ac scribendo probaverat, rebus ipsis improbare videretur; non enim flores apud Senecam lectos in favos vertere studuit, sed integros et quales in alienis ramis invenerat, protulit. Quanquam quid ego alienum aliquid dixerim, licet ab aliis elaboratum, cum Epycuri sententia sit ab eodem Seneca relata, quicquid ab ullo bene dictum est, non alienum esse sed nostrum? [4] Non est itaque cur Macrobius culpandus sit, quod magnam epystole unius partem in prohemio operis illius non tam transtulit quam trascripsit; id enim et michi forsan interdum et multis maioribus accidit. Sed illud affirmo: elegantioris esse solertie, ut, apium imitatores, nostris verbis quamvis aliorum hominum sententias proferamus. [5] Rursus nec huius stilum aut illius, sed unum nostrum conflatum ex pluribus habeamus; felicius quidem, non apium more passim sparsa colligere, sed quorundam haud multo maiorum vermium exemplo, quorum ex visceribus sericum prodit, ex se ipso sapere potius et loqui, dummodo et sensus gravis ac verus et sermo esset ornatus. Verum, quia hoc aut nulli prorsus aut paucissimis datum est, feramus equanimiter ingenii nostri sortem, nec altioribus invidentes, nec despicientes qui infra nos sunt, nec paribus importuni. [6] Scio autem quid tu nunc tacitus dicis: 'Homo hic me a studio retrahit et ab industria dehortatur, dum patienter ignorantiam ferre docet'. Ego vero nichil magis cavendum arbitror, quam ne ignavia consenescat ingenium. Licet enim Cicero scribat videri sibi «homines, cum multis rebus humiliores et infirmiores sint, hac re maxime bestiis prestare quod loqui possunt», tamen id vel oratori, ad commendationem artis quam tradebat, indulgendum fuit, vel sic accipiendum, ut ipsum loqui posse sine previo intellectu esse non possit.

[7] Alioquin multo michi potius videntur in eo precellere, quod intelligere, quod discernere, quod multa scire ac meminisse possunt, quod beluis natura non tribuit, tametsi aliquam intellectus discretionis et memorie similitudinem habere videantur. [8] Quid ergo? hortor atque obsecro ut omni vigilantia et summis viribus animi tenebras, ignorantiam depellamus, enitamurque in terris aliquid addiscere, quo via nobis ad celum fiat. Sed inter nitendum meminerimus, si forte, quia non omnes uno sidere nascimur, tarditati nostre iter ad summa non panditur, decere nos ingenii terminis esse contentos, quos Deus nobis et natura prefixerint; quod nisi fecerimus, nunquam sine mentis anxietate futuri sumus.

[9] Quandiu enim in cognitionem rerum ibimus, quod iter nunquam intermittere usque ad extremum spiritum debemus, novi quotidie recessus apparebunt, ad quos se ignorantia nostra non porriget. Hinc meror et indignatio et contemptus nostri. Quas latebras quoniam vulgus indoctum non videbit, letius deget atque tranquillius. Ita fiet ut scientia, que ingens causa sacre delectationis esse debuerat, molestissimam solicitudinem inferat et vitam, cuius se ducem pollicebatur, interimat. Adsit ergo cuntis in rebus modestia. [10] Illa nobis suadebit ut non in his solum que fortune aut corporis dicuntur, sed in his etiam que animi bona sunt, quecunque nobis portiuncula obvenerit, de modicis quoque non modicas grates agere consuescamus largitori eterno, qui optime quid nobis expediat videt, idque largitus est, non quod delectabilius, sed quod oportunius novit. Et nimirum, sicut iure laudatur "senex" ille "paucorum iugerum", qui "regum equabat opes animo", sic ille laudabitur deformis hebes aut balbus, qui Alcibiadis formam animo, qui Platonis ingenium aut eloquentiam Ciceronis equaverit. [11] Cui igitur ingenium deest, non desit equanimitas; cui adest, adsit et moderatrix rerum omnium discretio, ut incorrupto iudicio vires suas extimet, ne forte sibi blandiens et ipse se fallens, importabili fasce se pregravet, contra illud quod in Arte Poetica scriptum est:

Sumite materiam vestris, qui scribitis, equamViribus, et versate diu quid ferre recusent,Quid valeant humeri.

[12] Nempe adiuvandum studio ingenium est et meditationibus sublevandum, sed minime cogendum quo non possit ascendere; alioquin, preterquamquod conatus erit itritus, sepe accidet ut dum impossibilia cupimus, possibilia negligamus. [13] Dictum breve sed utile, nisi fallor, et memorabile inseram, quod apud Quintilianum, acutissimum virum, legi; quod quoniam breviter ac dilucide ab eodem scriptum erat, mutare verba non libuit. «Accidit enim» inquit, «etiam ingeniosis adolescentibus frequenter, ut labore consumantur et in silentium usque descendant nimia bene dicendi cupiditate. Qua de re memini narrasse michi Iulium Secundum illum, equalem meum atque a me, ut notum est, familiariter amatum, mire facundie virum, infinite tamen cure, quid esset sibi a patruo suo dictum. [14] Is fuit Iulius Florus, in eloquentia Galliarum — quoniam ibi demum exercuit eam — princeps, alioquin inter paucos disertus et dignus illa propinquitate. Is cum Secundum, scole adhuc operatum, tristem forte vidisset, interrogavit que causa frontis tam obducte; nec dissimulavit adolescens tertium iam diem esse, quod omni labore materie ad scribendum destinate non inveniret exordium; quo sibi non presens tantum dolor, sed etiam desperatio in posterum fieret. Tum Florus arridens: 'Nunquid tu' inquit, 'melius dicere vis quam potes?'». [15] Hoc nepoti suo Florus; Quintilianus autem nobis, imo omnibus, «Ita» inquit, «se res habet. Curandum est ut quam optime dicamus; dicendum tamen pro facultate. Ad profectum enim opus est studio, non indignatione». Quod consilium ab eloquentia ad actus alios vite hominum multipliciter trahi potest; sed quoniam de ingenio facundiaque sermo erat, utriusque rei, ut ceterarum omnium, divitie et paupertas equo animo ferende.

[16] Siquem sane tam benigno lumine astra respexerint, ut ipse sibi sine externe opis adminiculo satis sit et per se ipsum magnificos sensus possit exprimere, multum habet quod dono gratie celestis ascribat; caveat insolentiam et cum multa humilitate fruatur muneribus Dei; suum apibus morem linquat.

[17] Nos autem quibus non tam magna contigerunt, apes imitari non pudeat; ille quidem, ut Virgilius noster ait,

Venture... hiemis memores estate laboremExperiuntur et in medium quesita reponunt.

Experiamur et nos, dum tempus est, dum fervet etas et viget ingenium; non expectemus donec frigus senectutis obrepat et estive claritati nubila hiberna succedant. De apibus autem apud eundem poetam legimus, quod eas

estate nova per florea ruraExercet sub sole labor;

et iterum alio loco, quod ille

in pratis... estate serenaFloribus insidunt variis et candida circumLilia funduntur: strepit omnis murmure campus.

[18] Si volumus itaque ab illustri morum preceptore traditum consilium ad utilitatem nostram latius extendere, quecunque de apibus scripta sunt, ad humane inventionis industriam referamus. Estas nostra quid est aliud nisi etas ista flagrantior? rursus, quid est algenti brume similius quam senectus? Quem vero tunc nobis huius temporis aut otii fructum sperandum esse proponimus, quas ingenii messes, si nunc facie laboris exterriti cessamus? quid ex horreis nostris posteritas feret, si desidia torpente consistimus?

Nudus ara, sere nudus: hiems ignava colono.

[19] Sed ne ab apibus ad colonos dilabatur oratio, nunc potius, nunc, "in pratis" et per rura multorum "floribus variis" insidamus; perscrutemur doctorum hominum libros, ex quibus sententias florentissimas ac suavissimas eligentes, "candida circum lilia fundamur"; idque sicut indefesse, sic modeste leniterque faciendum est. Studiorum nostrorum non inanem vulgi gloriam ventose contentionis argutiis partam, sed veritatis effectum ac virtutis, honestiorem terminum statuamus. [20] Licet, michi crede, sine clamosis altercationibus scire aliquid; non facit clamor, sed meditatio doctiorem. Profecto itaque, nisi videri magis quam esse propositum nobis est, non tam plausus insane multitudinis quam veritas in silentio placebit; erimusque tenui sono protulisse nobis ipsis interdum autenticarum scripturarum verba contenti, atque ita non fragore resonabit, sed "strepet omnis murmure campus".

[21] Et quoniam, ut vides, liberalius ago quam "dubitationis" tue necessitas exigebat,aliud etiam premissis addiderim, ut omnem locum fugias ubi aut turpiter aut pompatice vivitur et ad solius fame popularis arbitrium; nec minus tibi quam apibus pestiferum scias habitaculum,

Aut ubi odor ceni gravis, aut ubi concava pulsuSaxa sonant, vocisque offensa resultat imago.

[22] Neque tibi soli hoc dictum putes, sed omnibus, quicunque in aliqua rerum laudabilium inventione versantur. Duobus his precipue nobilia multorum suffocantur ingenia: libidinum consuetudine et opinionum perversitate vulgarium; dum enim illa sedet intrinsecus, exterius ista circumsedet, enervatur animus et longius ab ipsa veritatis agnitione distrahitur.

[23] Hec visa sunt de apium imitatione que dicerem, quarum exemplo, ex cuntis que occurrent, electiora in alveario cordis absconde eaque summa diligentia parce tenaciterque conserva, nequid excidat, si fieri potest. Neve diutius apud te qualia decerpseris maneant, cave: nulla quidem esset apibus gloria, nisi in aliud et in melius inventa converterent. [24] Tibi quoque, siqua legendi meditandique studio reppereris, in favum stilo redigenda suadeo; hinc enim illa profluent que tibi iure optimo et presens et ventura etas attribuet, atque — ut nullos hodie flosculos nisi ex virgilianis carpamus arboribus —

hinc anni tempore certoDulcia mella premes, nec tantum dulcia quantumEt liquida et durum Bachi domitura saporem.

Vale.

III Idus Aprilis.

[1] Animi cura philosophum querit, eruditio lingue oratoris est propria; neutra nobis negligenda, si nos, ut aiunt, "humo tollere et per ora virum volitare" propositum est. Sed de priore alibi; magna enim res est et labor ingens, sed messis uberrima; hoc loco, ne in aliud exeam quam quod me ad calamum traxit, exhortor ac moneo ut non vitam tantum et mores, quod primum virtutis est opus, sed sermonis etiam nostri consuetudinem corrigamus, quod artificiose nobis eloquentie cura prestabit. [2] Nec enim parvus aut index animi sermo est aut sermonis moderator est animus. Alter pendet ex altero; ceterum ille latet in pectore, hic exit in publicum; ille comit egressurum et qualem esse vult fingit, hic egrediens qualis ille sit nuntiat; illius paretur arbitrio, huius testimonio creditur; utrique igitur consulendum est, ut et ille in hunc sobrie severus, et hic in illum veraciter norit esse magnificus; quanquam ubi animo consultum fuerit, neglectus esse sermo non possit, sicut, ex diverso, adesse sermoni dignitas non potest, nisi animo sua maiestas affuerit. [3] Quid enim attinet quod ciceronianis te fontibus prorsus immerseris, quod nulla te neque Grecorum neque nostrorum scripta pretereant? ornate quidem, lepide, dulciter, altisone loqui poteris; graviter, severe sapienterque et, quod super omnia est, uniformiter certe non poteris. Quoniam nisi primum desideria invicem nostra conveniant, quod preter sapientem scito nemini posse contingere, illud necesse est ut, dissidentibus curis, et mores et verba dissideant. At bene disposita mens instar immote serenitatis placida semper ac tranquilla est: scit quid velit, et quod semel voluit, velle non desinit; itaque, tametsi oratorie artis ornamenta non suppetant, ex se ipsa magnificentissimas voces atque gravissimas et certe sibi consonas elicit. [4] Negari autem nequit quiddam singularius emergere quotiens, compositis primum animi motibus, quibus estuantibus nichil feliciter eventurum sperare licet, eloquentie studio tempus impenditur. Que si nobis necessaria non foret et mens, suis viribus nisa bonaque sua in silentio explicans, verborum suffragiis non egeret, ad ceterorum saltem utilitatem, quibuscum vivimus, laborandum erat; quorum animos nostris collocutionibus plurimum adiuvari posse non ambigitur.

[5] Instabis autem et dices: 'Heu quantum et nobis tutius et illis efficacius fuerat suadere, ut eorum oculis nostre virtutis exempla preberemus, quorum illi pulcritudine delectati ad imitationis impetum raperentur! Natura enim hoc habet, ut multo melius multoque facilius factorum quam verborum stimulis excitemur perque hanc viam expeditius ad omnem virtutis altitudinem consurgamus'. Ego vero non adversor; quid enim de hoc sentirem, iam tunc intelligere potuisti, cum in primis animum componendum esse premonui. Non equidem sine causa reor dixisse Satyricum:

Prima michi debes animi bona;

non essent autem prima, siquid illa precederet. [6] Veruntamen quantum quoque ad informationem humane vite possit eloquentia, et apud multos auctores lectum et quotidiana experientia monstrante compertum est. Quam multos, quibus nichil omnino loquentium exempla contulerant, etate nostra velut experrectos agnovimus et a sceleratissime vite cursu ad summam repente modestiam alienis tantum vocibus fuisse conversos! [7] Non referam tibi nunc que de hac re Marcus Cicero in librisInventionum copiosius disputat — est enim locus ille notissimus— , nec fabulam Orphei vel Amphionis interseram, quorum ille beluas immanes, hic arbores ac saxa cantu movisse et quocunque vellet duxisse perhibetur, nonnisi propter excellentem facundiam, qua fretus alter libidinosos ac truces brutorumque animantium moribus simillimos, alter agrestes et duros in saxi modum atque intractabiles animos, ad mansuetudinem et omnium rerum patientiam creditur animasse. [8] Adde quod hoc studio multis in longinqua regione degentibus prodesse permittimur; ad quos enim nostri copia et convictus nunquam forte venturus est, sermo perveniet. Iam vero quantum posteris collaturi simus, optime metiemur, si quantum nobis contulerint maiorum nostrorum inventa, meminerimus.

[9] Sed hic rursus occurres: 'Quid enim est opus amplius elaborare, si omnia que ad utilitates hominum spectant, iam ante mille annos tam multis voluminibus stilo prorsus mirabili et divinis ingeniis scripta manent?' Pone, queso, hanc solicitudinem; nunquam te res ista trahat ad inertiam; hunc enim metum et quidam ex veteribus nobis abstulerunt et ego post me venturis aufero. Decem adhuc redeant annorum milia, secula seculis aggregentur: nunquam satis laudabitur virtus; nunquam ad amorem Dei, ad odium voluptatum precepta sufficient; nunquam acutis ingeniis iter obstruetur ad novarum rerum indaginem. [10] Bono igitur animo simus: non laboramus in irritum, non frustra laborabunt qui post multas etates sub finem mundi senescentis orientur. Potius illud metuendum est, ne prius homines esse desinant, quam ad intimum veritatis archanum humanorum studiorum cura perruperit. [11] Postremo, si ceterorum hominum caritas nulla nos cogeret, optimum tamen et nobis ipsis fructuosissimum arbitrarer eloquentie studium non in ultimis habere. De se alii viderint; de me autem, quid mereantur in solitudine quedam voces familiares ac note, non modo corde concepte, sed etiam ore prolate, quibus dormitantem animum excitare soleo; quam preterea delectet vel aliorum vel mea nonnunquam scripta revolvere; quantum ve ex ea lectione exhonerari me sentiam gravissimis acerbissimisque molestiis, non facile dicturum me speraverim. [12] Eoque magis propriis adiuvor interdum, quo illa languoribus meis aptiora sunt, que conscia manus medici languentis et ubi dolor esset sentientis, apposuit. Quod nunquam profecto consequerer, nisi verba ipsa salutaria demulcerent aures, et me ad sepius relegendum vi quadam insiste dulcedinis excitantia sensim illaberentur atque abditis aculeis interiora transfigerent. Vale.

Kalendis Maiis.

[1] Seniculum tuum optime valentem noveris. Mores non animo tantum, sed et corpori opitulantur; frugalitas bone valitudinis soror est. Hunc, nisi fame conficitur, immortalem scito: ita siccum et defecatum corpusculum est, ita nichil loci febribus aut podagre. Victum hominis aspectus ipse testatur: vultus pallor, macies et oculorum specus et triste supercilium et inculta severitas; accedit in coturni morem subductus calceus et attritum senio palliolum. Modo literas nosset, philosophorum aut poetam diceres; philosophicum enim tergum, tragicos pedes habet

[2] Quicquid ad hec additur, supervacuum erit; ut tamen paucis expediam, haud absimilis est seni plautino, cuius mores atque animum mordaci sale respergens, servus ille in

Aulularia,Pumex

inquit,

non eque est aridus atque hic senex...Suam rem perisse seque eradicarier,Divum atque hominum clamat continuo fidem,De suo tigillo fumus siqua exit foras.Quin cum it dormitum, follem obstringit ob gulam,... nequid anime forte amittat dormiens;Etiam...obturat inferiorem gutturem,...nequid anime forte amittat dormiens...Aquam...plorat, cum lavat, profundere...Famem hercle utendam, si roges, nunquam dabit.Quin ipsi pridem tonsor ungues dempserat,Collegit omnia abstulitque presegmina...Pulmentum quidem ei eripuit milvus,Homo ad pretorem plorabundus devenit,Infit ibi postulare, plorans, eiulans,Ut sibi liceret milvum vadarier.Sexcenta sunt que memorem, si sit otium.

[3] Hec ille; huius autem nostri sexies sexcenta talia curiosus fabulator inveniet. Hospitem Apuleii Milonem prodigalitatis arguet quisquis hunc viderit vel semel audieritque disciplinam rei familiaris yconomicis nulli unquam philosopho cognitis regulis coarctantem. Sed nimis alienis vitiis immoramur; redeamus ad propria. [4] Omnes fere mortales uno morbo laboramus: extremis contrariis iactamur, et est illud Flacci verissimum:

Dum vitant stulti vitia, in contraria currunt.

Quid autem interesse credimus inter Rufilli pastillos et Gorgonii hircum, aut inter Aristippi iacturam et Staberii epygramma? Non oportet errare per devia et longe querere quid beatos faciat: vitia in extremis habitant, virtus in medio est. Vale.

[1] Feliciter, puto, successit prima percontatio. Secundam facis. Experiri vis, ut arbitror, in demonstrativo cause genere quid possim. In laudibus potius quam in contrario me probasses! Sed quando sic placitum tibi et sine nomine res agitur — quamvis exacta peryfrasis vicem proprii nominis obtineat —, et hic quoque questioni tue morem geram. [2] Is de quo queris, «scurra vagus» est, qualem describit Horatius:

qui non certum presepe teneret,Impransus non qui civem dignosceret hoste;

in summa omnium importunissimus, qui unquam parasitice arti operam dederunt; nichilo tamen felicior quam si omnium desidiosissimus foret. Non tam vel nauta scopulum, vel grandinem agricola, vel mercator furem, quam eum omnes metuunt, omnes declinant, omnes cedunt semita, quasi honeratus spinis adveniat. Ubique vias vacuas, deserta atria, obseratas fores invenit; perinde adventu eius fugitur, quasi in gremio bellum ferat. [3] Nunquam tamen incommodius ista contingunt quam hoc anni tempore. Estas, utcunque, pauperum portus est: una arbor et vestem et cibum et tectum et cubile sufficit. Nunc quid agat? conspirat hiems, senectus, inopia nullus opem fert et— que omnium rerum durissima — sine miseratione miseria est. [4] Vidi illum hodie valido aquilone iactatum: ibat alte succinctus, "dederatque comam diffundere ventis", maronee Veneris in morem. Si fulvum "lupi de pelle" galerum "tegmen capiti" habuisset, in reliquis, hernico a Pelasgis accepto habitu, in bellum ibat; "sinistri" enim "pedis vestigia" nudus erat. Ea rabies urgebat, ut convenire sibi posset quod apud Plautum de se preceps ille parasitus predicat:

... meus est balista pugnus, cubitus catapulta...Humerus aries.

Talis erat; ita tamen, ut inter minas diuturne famis vestigia cernerentur. Hominem denique, ut Plautus idem ait,

Neque ieiuniosiorem neque magis effractum fameVidi, nec cui minus procedat quicquid facere occepit.

[5] Postremo, dum e conspectu in angiportum deflexissem, ut pyraticum velut scalmum latebris evaderem, vidi illum in transitu fumi globos per nebulas exhalantem, ceu Caci speluncam aut unam quamlibet Eolicarum insularum preterveherer. Audivi nescio quem tremulum atque confusum illis e faucibus erumpentem sonum; quid dicere vellet ignoro, tam concisim verba frangebat; sed puto proprios pedes ac scapulas illo satyrico solaretur elogio:

durate atque expectate cicadas.

Habes quod optabas; maledicum me fecisti. Vale.

[1] Ecce, iterum tentamur. Dyaleticus tuus, ut scribis, quiescere non potest. Miraris? mirarer ego si quiesceret, cuius gloria in strepitu et convitiis sita est. Sed bene habet quod nec ille scribere aliquid novit, nec ego eum hinc exaudio; ita et aures, interiecto maris ac terrarum spatio, et oculi mei illius ignorantia tuti sunt; totum importuni collocutoris pondus in tuum caput refunditur, et merito, quoniam literas meas dyaleticis ostendisti. [2] Ex omnibus sane, que te illius raucissimo latratu collegisse te dicis, hoc primum erat et maximum, quod artificium nostrum omnium minime necessarium dicit. Ecce, iam virus quod in aliis literis minabatur, evomuit. Sed est ne hoc quod in studia nostra se invecturum predixerat? Preclare. 'Artificium' inquit, 'vestrum ex omnibus minime necessarium'. [3] Primum de artificio viderimus; nescio enim quid artificii nobis attribuat, sed puto de poetica eum intelligere. Hanc minime necessariam dicit. Non infitior; idem enim videtur et nostris. Namque

animis natum inventumque poema iuvandis,

et Flaccus ipse testatur, et res ipsa docuit poeticam delectationi atque ornamento esse, non necessitati, editam. Vivat ergo dyaleticus tuus et cornutis semper affluat sillogismis, quando et nobiscum sentit et non est ignarus omnium, ut rebar. [4] Sed nequaquam his terminis continetur torrens et fervidum ingenium. Quid ergo? rapidum enthimema contorquet: 'Si minus necessaria' inquit, 'et minus nobilis'. O quam male tegitur insania! iam se non dyaleticum modo, sed freneticum ostendit. Ergo sutrina et pistrina et vilissime mechanicarum artium, si necessitas nobilitare illas potest, nobilissime omnium fient; philosophia autem et relique omnes, quecunque beatam atque excultam et ornatam vitam faciunt, si necessitatibus vulgi nil conferunt, ignobiles. [5] O doctrinam novam et exoticam, ipsi quoque — cuius nomen infamant — Aristotili incognitam! Ille enim ait: «Necessariores quidem omnes, dignior vero nulla». Legat primum Methaphisice librum et inveniet. Sed ignota regione verum sequi et scrupoloso tramite senem ire iubeo: non parvus labor! Vale.

III Idus Decembris

, ad fontem Sorgie.

[1] Ingens scribendi negotium michi nunc adimit virtus tua. Ut enim corporis, sic animi gravius affecti difficilior cura est; utrique autem sano aut nullis aut plane levioribus remediis est opus; utque illic medico, ita hic consolatori minus imo vero nichil est opere. Tecum ergo, vir optime, accuratius agerem, si te fregisset aut stravisset adversitas; nunc, cum fortune impetum forti animo tuleris, consolatoris michi partes eripiens, laudatoris ac miratoris officium reliquisti. [2] Qua in re, ut dicebam, operosioris stili michi materiam precidisti; consolatio enim, ut in mesti auditoris animum penetret, eget multa verborum maiestate, eget gravibus animosisque sententiis; virtuti testimonium simplex et incultum sufficit, nec oportet veritatem rerum fictis adumbrare coloribus, quoniam virtus ipsa sibi plaudit et proprio contenta preconio, alterius theatri strepitum non requirit. [3] Veneram ad te nuper, acri rumore perculsus immature mortis amantissimi fratris tui, et quam concussus esset animus tuus ex mei pectoris anxietudine metiebar; nec cogitabam quosdam ictus invalidis tyronibus fuisse mortiferos, quos sprevisset fortis et expertus miles; quosdam, alieni sanguinis effusione perterritos, exclamasse ingemuisse expalluisse sepe in extasim concidisse, cum tamen interim quorum ille pectoribus emanabat, taciti et intrepidi starent siccisque oculis vulnerum suorum fluenta conspicerent. [4] Veneram itaque mestus et ad bene valentem medicus eger accesseram. Inveni faciem tuam, inter affectum debite pietatis ac decorem proprie honestatis, fraterne compassionis et virilis animi signa preferentem. Utrunque michi placuit; alterum mansuetudinem, alterum sapientiam tuam decet. Humanum est in morte suorum pietatis testes lacrimas fundere; virile est modum illis imponere easque, cum aliquandiu fluxerint, coercere; id te, utrinque qua decuit, implesse, vultus tui habitus designabat.

[5] Accesserunt et verba maximorum plena sensuum, ex quibus ego, qui consolandi proposito adveneram, non tam tibi opem meam necessariam cognovi quam ipse solamen curis meis elicui. Nichil ergo consolantis in morem locuturus, laudo probo admiror et stupeo magnitudinem animi tui.

[6] Fratrem optimum amisisti; imo vero non amisisti, sed in patriam premisisti, ad quam tibi quoque veniendum est. Sed loquamur ut vulgus, non sentiamus ut vulgus: fratrem amisisti; non amisisses nisi foret ille mortalis. Querela est igitur non de unius hominis morte, sed de mortalitate nature, que nos ea lege introduxit in hanc vitam, ut egrederemur ad revocantis imperium. [7] 'At revocavit ante tempus et precipiti edicto fecisse videtur iniuriam'. Nullum hic prefinitum tempus est; sine termino debitores sumus. Si essemus in diem obligati, possemus utique differre, tergiversari et exactricis avaritiam culpare; nunc de celeritate conqueri non possumus, quasi ante diem repetatur quod statim ut accepimus, debuimus. [8] 'Sed poterat ulterius vivere'. Poterat et citius mori; poterat et aliter mori, et quanquam honesto viro nulla mors possit inhonesta contingere, poterat tamen durius mori. Iste vero sic vixit, sic mortuus est, ut Deo gratias agere debeas, et quod talem dedit et quod taliter abstulit. [9] Et si fata rerum humanarum ac varietatem casuum recognoscas, non solum non lugebis, sed fortassis etiam gaudebis extinctum; sepe enim mors labores vite presentis intercipit, sepe preoccupat. Quis anxietates et solicitudines mundi huius, quis miserias, quis erumnas et tot contumelias fortune, quis animi corporisque pericula et in utrunque ius habentium morborum turbas enumeret? Quibus etsi non omnibus premimur, semper tamen subiacemus, donec nos ab eorum potestate suprema dies exemerit. [10] Ab his omnibus itaque frater tuus beneficio tempestive mortis immunis est. In hoc enim, pater benignissime, fallimur et nimis vulgariter erramus, quod morientes dicimus vite commodis abduci, qui tamen, siquis altius consideret, ab innumerabilibus malis morte discedunt. Quod facillime possem et autoritatibus et rationibus et exemplis ostendere, nisi quia longum sermonem epystole brevitas non capit. Iam ergo felix adolescens ista non metuit; evasit enim hinc et modicum discessit a nobis, talem sui nominis odorem post se linquens, ut non parva dulcedine memorantium sensus et corda permulceat. [11] 'At hoc' inquiet quispiam, 'dolemus, quod bonum nobis et egregium virum mors preripuit; laus enim defunctorum quadam damni memoria lacrimas viventibus excutit, et inconsolabilem gemitum parit irreparabilis iactura'. Non sum nescius hoc a plerisque dici solere; ego autem, ut viva voce tecum dixisse memini, longe aliter extimo. [12] Agebatur ad supplicium Socrates iniquissimis iudicum sententiis, eoque animo ibat ad mortem quo steterat semper in vita: magno quidem et erecto et qui fortune iugum ferre non nosset. Letus erat quod tyrannorum minas, quas vivendo despexerat, moriendo relinqueret. Hunc, tali constantia porrectum sibi a carnifice veneni vasculum iam labiis applicantem, multum dispariter affecta uxor avertit, cuius inter cetera feminei ululatus commiseratio viri erat, quod is iustus atque innocens moreretur. Quod ille audiens et a potu tantisper in uxorem versus: 'Quid ergo? an tu' inquit, 'satius putabas nocentem et iniustum mori?' Hoc ille quidem, eleganter ut reliqua. [13] Ego itaque, ut unde discesseram revertar, a plurimorum opinionibus aversus, sic censeo: lugendam esse malorum mortem, que animam simul et corpus interimit; contraque, bonorum exitum gaudio prosequendum, quod eos Deus ex hac valle miseriarum misericorditer eruens, ad letiora traduxerit. [14] Nisi forte fratris tui mors ideo acerbior visa est, quod eum procul a finibus patriis invasit. Sed non sumus usque adeo rerum ignari; scimus a Poeta verissime dictum esse quod «omne solum forti patria est», et tamen hoc vero verius est quod ait Apostolus: «Non habemus hic manentem civitatem, sed aliam inquirimus». [15] Videntur hec sibi invicem adversa, sed non sunt; quisque pro diversitate loquentium satis breviter quod sentiebat expressit, et quamvis aliter atque aliter, uterque tamen vere. Si Poetam sequeris, non potuit frater tuus extra patriam suam mori; at si credis Apostolo, omnes extra patriam morimur, ut sic tandem in patriam revertamur. Et sane, utramvis sententiam sequaris, nichil invenies cur de fatalis zone distantia conqueraris. [16] Detur fortasse viventibus, ut quibusdam seu honestis affectibus seu turpibus inducti, locum unum alteri preferendum esse contendant; morientium certe nichil interest ubi potissimum moriantur; et si cui contrarium videtur, adhuc se nutricis et muliercularum erroribus imbutum norit. [17] Interrogatus philosophus ubi sepeliri mallet, nichil sua interesse respondit: "'Undique enim'" inquit, "'ad inferos tantundem vie est'". Nos quibus ascendens Cristus in celum ascendendi spem reliquit, dicamus aliter: 'Quid refert utrum in Italia an in Galliis an in Hispanie finibus an in Rubri Maris litoribus iaceamus? Undique ad celum tantundem vie est'. Illa nobis via calcanda est, arcta quidem et difficilis;, sed ducem habemus, quem sequentes aberrare non possumus. [18] Si ad illam viam spectamus, quid ad nos pertinet ubi hanc corporum sarcinam deponamus? Nisi suspicari libeat difficiliorem futuram esse longe iacentium corporum reassumptionem in die novissimo. [19] Sed hoc religiosissima et vere tali digna filio mulier non timebat, que moriens ordinansque de sepulcro: "'Ponite'" ait; "'hoc corpus ubicunque; nichil vos eius cura conturbet'". Interrogataque nunquid non procul a patria mortem formidaret, vide quid respondit: "'Nichil est'" inquit, "'longe Deo; neque timendum est ne Ille non agnoscat in fine seculi unde me resuscitet'". Hec mulier illa catholica. Nos qui et catholici sumus et viros pollicemur, nunquid muliebrius sentiemus?

[20] Sed scio quid acerrime lugeant superstites in mortibus amicorum; quod videlicet nunquam eos revisuri sunt quos summo amore dilexerunt. Paganorum sit ista credulitas, eaque non omnium, sed eorum tantum qui animas putant cum corporibus interire. [21] Certe Marcus Tullius, quem paganum fuisse sicut notissimum ita dolendum est, credens animam immortalem et gloriosis spiritibus post hanc vitam celeste habitaculum patere, non hec opinabatur. Nunquam enim Marcum Catonem illum senem induceret, in eo libro qui inscribitur Cato Maior, sperantem et verbis talibus utentem: «O preclarum diem, cum in illud divinorum animorum concilium cetumque proficiscar, cumque ex hac turba et colluvione discedam! Proficiscar enim non ad eos solum viros de quibus ante dixi, sed etiam ad Catonem meum, quo nemo vir melior natus est, nemo pietate prestantior». [22] Et rursus eodem loco «Equidem» inquit, «efferor studio patres vestros quos colui et dilexi, videndi; neque eos solum convenire habeo quos ipse cognovi, sed illos etiam de quibus audivi et legi et ipse conscripsi». Hec et his similia, que apud Ciceronem Cato loquitur, satis quid uterque crederet testantur. [23] Illi tamen utcunque crediderint, quorum magna ex parte spes inanes ac fallaces fuerant, nobis ab Illo qui et falli non potest et fallere non novit, spes certa prestatur, illuc tandem, quo fratrem tuum translatum confidimus, esse venturos. [24] 'Sed quid interim faciam?' dixerit aliquis, 'desiderio torqueor, amore langueo, aviditate crucior fratrem meum revidendi'. Quid facias aliud, nisi quod facere solent qui casu aliquo a personis carissimis avelluntur? memoriam retinent et absentium imaginem profunda mente custodiunt; illos amant, de illis loquuntur, illis prosperum optant iter. Idem fac et, certus sum, iam fecisti. [25] Fratrem tuum in ea parte cordis absconde, unde nulla eum pellat oblivio; illum dilige sepultum ut viventem dilexisti, vel etiam multo vehementius; illum coge sepius ad te reverti commemoratione pia et frequenti; precare iter ut faustum sibi contingat et calcatis perfidi hostis insidiis, velox in patriam reditus. [26] Neque enim hec aut patria nostra est aut fuerat sua, ubi et nos peregrinamur adhuc et eum irritis votis expectavimus ad meliora properantem. Exilium est hoc; ipse in patriam profectus est. Oremus ut sospes et sine labore perveniat; id illi prodesse poterit, id agamus. Pium obsequii genus est pro defunctis orare. Lacrime autem sunt arma mulierum, viros non decent, nisi moderatissime forsan atque rarissime; alioquin et fundentibus eas officiunt et illis non proficiunt quorum amore funduntur. [27] Si quibus etiam nunc desiderii stimulis urgeris, cogita id diuturnum esse non posse — brevis est enim hominum vita —, ut si ad nos non sit ille reversurus, nos tamen ad illum oporteat satis celeriter proficisci. «Omnia autem brevia» ut ait Cicero, «tolerabilia esse debent, etiamsi magna sint».

[28] Frater tuus ereptus est mille laboribus et verisimiliter speratur ad eternam requiem pervenisse aut de proximo perventurus; nos in seculi fluitantis agone remansimus. Quamobrem, siquis propter se ipsum quod relictus est, deflet, videat ne merito possit audire tullianum illud: «Suis incommodis graviter angi, non amicum sed se ipsum amantis est»; si vero propter illum, verendum est ne, ut idem ait, «invidi magis quam amici sit». [29] Hec non tam ad informationem quam ad gloriam tuam retuli; quoniam, sicut inceperam, gratias consolatori eterno, tu externa consolatione non indiges. Quanquam, qui etiam indigenti conferre potuissent he literule raptim de arescentis ingenii scatebris expresse?

[30] Supervacuum est deinceps illorum exempla subtexere qui suorum mortem fortiter tulisse memorantur. Et tamen, ut intelligas quorum ego te numeris ascribo, tantoque fretus comitatu hereas in incepto, quantum memoria complecti potuero— pauci enim libelli me in hanc solitudinem sunt secuti —, aliquot nobiliora exempla ex omni copia vetustatis interseram. [31] Emilius Paulus, vir amplissimus et sue etatis ac patrie summum decus, ex quattuor filiis preclarissime indolis, duos extra familiam in adoptionem aliis dando ipse sibi abstulit, duos reliquos intra septem dierum spatium mors rapuit. Ipse tamen orbitatem suam tam excelso animo pertulit, ut prodiret in publicum; ubi, audiente populo Romano, casum suum tam magnifice consolatus est, ut magis metuere nequem dolor ille fregisset, quam ipse fractus esse, videretur; ex quo non minorem, iudice me, gloriam cepit quam ex triumpho quem illis diebus speciosissimum egerat; per illum enim Macedonie, per hoc mortis ac fortune victor apparuit. [32] Pericles, Atheniensis dux, intra quattuor dies duobus filiis orbatus, non solum non ingemuit, sed nec priorem frontis habitum mutavit. [33] Cato senior ille cuius supra mentionem habui, quantum laudetur ab omnibus, nullus ignorat qui modo vel tenuiter norit historias, quodque maius est, sine ulla historiarum notitia sic iam apud cuntos huius nominis fama percrebruit, ut, eo audito, vix quicquam ad sapientie summam adici posse videatur. Ita fit ut non magis veterum iudicio quam modernorum consensu, Cato sapientissimus habeatur. Atqui inter multa preclara hominis illius, nichil singularius admiramur, quam quod mortem filii, optimi viri, modestissime dicitur tulisse. [34] Xenophon, filii morte nuntiata, sacrificium cui tunc intererat, non omisit; coronam tantum quam capite gestabat, deposuit; mox interrogans diligentius atque audiens quod strenue pugnans cecidisset, coronam ipsam capiti reposuit, ut ostenderet de cuiusquam morte non dolendum, nisi turpiter et ignave morientis; quo metu verisimile est virum sapientem vereque socraticum ad primum nuntii relatum deposuisse coronam.

[35] Anaxagoras mortem filii nuntianti, 'Nichil' inquit, 'novum aut inexpectatum audio; ego enim, cum sim mortalis, sciebam ex me genitum esse mortalem'. [36] O vere dignum homine responsum! Quam multi sunt, e medio etiam grege philosophorum, qui etsi nature conditionem amplecti simularent, tamen perversum moriendi ordinem taciti non tulissent! Anaxagore vero nichil inopinatum poterat contingere; cogitabat enim assidue quod est apud Senecam, «omnia et mortalia esse et incerta lege mortalia»; quodque alio quodam loco ait idem, sciebat "sibi omnia restare", ideoque, quicquid factum esset, dicturus fuerat: 'sciebam'.

[37] Multa nunc ultro equidem constantie similis exempla se offerunt, sed epystole modus plura non recipit; finem igitur imponam. Et si cui forsan patientia tua ab his laudatissimis actibus aliena videbitur, propterea quod tu non filium perdideris sed fratrem, equo animo patiar unumquenque sentire quod opinio sua fert. [38] Ego quidem in me ipso alterum casum duntaxat expertus sum: filii amissionem non novi, at fraterne necis vulnus excepi; de hoc certius loqui possum. Nichil itaque contendo, neque luctus invicem confero; sed illud scio, sepe facilius amissum filium restaurari posse quam fratrem. Vale.

Ad fontem Sorgie,

V Kal. Martias.

[1] Amicum bonum periisse tibi doleo, sed magis in te rectum periisse iudicium indignor; neque enim aut te ipse satis viriliter, ne dicam philosophice, consolaris, aut illum qua flendus est defles, si modo quisquam viri fortis exitus non invidiosus potius quam miserabilis videri potest. Nam, ut epystole tue sensum breviter stringam, non tam michi videris aut damnum tuum aut amici parumper festinatam mortem — ubi parcere possem vulgato forsitan errori —, quam genus mortis atque inhumati corporis iniuriam, iactatum mari egiptio cadaver, deplorare. [2] Hanc non vulgarem magis quam anilem querimoniam ferre non valeo. Nonne enim, queso, de genere sepulture tam scrupulose solicito, illud occurrit "sepulcri facilem" esse "iacturam"? an maronei versiculi nil aliud clamantis oblitus es, qui adeo pueris etiam notus est, ut iam in proverbium abierit? [3] Quodsi ad mortem respicis, falleris si per hanc felicem aut miserum fieri putas; satis est notus versus alterius poete:

Non fit morte miser.

Vita est que miseros facit et beatos, quam qui usque ad extremi fugam spiritus bene egit, nullo eget amplius, felix est, securus est, in portu est. Quid ergo ad summam felicitatis huius pertinere arbitraris, utrum tellus illum opprimat, an pelagus volvat, an flamma consumat? [4] Sed quoniam te de sepultura singulariter preque omnibus anxium intelligo, quanto tu beatiorem extimas hunc tellure demersum, quam illum alterum fluctibus obrutum? Propter unius, credo, virgiliani carminis horrorem; quia, scilicet,

Unda feret piscesque impasti vulnera lambent.

Quid autem si alterius vulnera rabidi canes absumpserint, si famelicorum grex luporum, effossis tumulis, membra discerpserit? Respondebis, ut arbitror: 'Et hos itidem infelices'. [5] Ita iam ex omnibus felices erunt, quibus inconcussa contingit requies sepulcri. Nichil hac opinione puerilius; cum enim cunta provideris, negata beluis viscera infestis vermibus negare non poteris; iam cernis, qui contactum pulcerrimorum fortassis animalium formidabas, quid a turpissimis necessario sis passurus. [6] Verum ista non adeo metuuntur, quoniam usu iam quotidiana sunt; vides itaque — quod sepe dicere soleo, nec mea solum est, sed illustrium philosophorum sententia — quicquid in hac vita patimur molesti, non tam ex ipsa rerum natura, quam ex nostre mentis imbecillitate sive, ut eorum etiam verbis utar, ex opinionum perversitate procedere. Nova timemus, usitata contemnimus: cur, queso, nisi quia in altero mens inermis improvisa rerum facie turbatur, in altero frequenti meditatione rationis clipeum fabricata est, quem asperitatibus cuntis opponeret?

[7] Respice nautarum morem, quam equo animo patiuntur corpora suorum in fluctus effundi. Unum de multis exemplum illustre non silebo. Lambas de Auria, vir acerrimus atque fortissimus, dux Ianuensium fuisse narratur eo maritimo prelio, quod primum cum Venetis habuerunt, omnium memorabile que patrum nostrorum temporibus gesta sunt. [8] Qui, hostili classe conspecta, ubi pugnandi horam advenisse cognovit, numero licet inferior, tamen suos pro tempore magnifice ac breviter adhortatus, manum cum hoste conseruit; cumque in eo congressu filius illi unicus, florentissimus adolescens, qui paterne navis proram obtinebat, sagitta traiectus primus omnium corruisset ac circa iacentem luctus horrendus sublatus esset, accurrit pater et, 'Non gemendi' inquit, 'sed pugnandi tempus est'; [9] deinde, versus ad filium, postquam in eo nullam vite spem videt, 'Tu vero' inquit, 'fili, nunquam tam pulcram habuisses sepulturam, si defunctus esses in patria'. Hec dicens, armatus armatum tepentemque complexus, proiecit in medios fluctus; ipsa, ut michi quidem videtur, calamitate felicissimus, cui talem casum contigit tolerare tam fortiter. [10] Factum nempe eius ac verba, accensis virtute animis, egregiam illo die victoriam peperere; nec minus ideo pius est habitus, quam si incumbens cadaveri ac muliebriter ingemiscens, in eo precipue rerum statu cum summo sue reipublice discrimine torpuisset. Tu genas unguibus foderes, tale aliquid in tuis videns; non tam propter mortis dolorem, quam propter ignominiam sepulture.

[11] Nautici ergo homines, quod amicis carituri sint, dolent ut ceteri; quod mare illos habeat equanimius ferunt; idque evenit, quia talia perpeti longa consuetudine didicerunt. Quidni igitur indigner cum Cicerone, plus usum posse quam rationem? poterit nauta rudis sine lacrimis cernere, quia consuetus, quod tu philosophus non poteris ratione fretus et tot bonis artibus instructus, tanta exemplorum copia suffultus?

[12] Animadvertere licet ex historiis multiplices hominum ritus in sepulturis et ab usu nostro multipliciter abhorrentes: e quibus, quosdam suorum corpora domi servare summo studio condita; quosdam ea bestiis obicere solitos ad id unum, pro singulorum facultatibus, multo ante comparatis ac nutritis, et generosi canis alvum optimum sepulture genus opinari; quosdam vero per se ipsos devorasse legimus. [13] Arthemisia illa Carie regina, coniugalis amoris exemplum inter cunta celeberrimum, nichil habuit quod viro tam dilecto dulcius prestaret quam ut defunctum vivo conderet sepulcro; redactum enim in cineres summaque parsimonia reservatum, paulatim potui superinfundens bibit et amato corpori tale sui corporis hospitium dedit. [14] Nec illud modo queritur, recte ne id fecerit; illud potius agitur, ut intelligas omnia quibus angimur, in opinionibus non in rebus esse, inque his gignendis alendis ve consuetudinem posse quamplurimum. Illa virum quem amaverat consumpsit; tu, siquam ex nostris mulieribus idem facientem videris, obstupesces et abominatione spectaculi oculos avertes. Fiat idem ubi fieri solitum est: nec inhumanitas, nec insignis amor, sed vulgare obsequium dicetur. [15] Non oportet peregrina conquirere: maioribus nostris in hac ipsa Italia mos fuerat suorum corpora flammis exurere; quem morem et historiarum fides et usque ad nostram etatem invente sub terram urne cum cineribus testantur. Neque tamen ea pervetusta consuetudo est; ante enim, ut nunc, toti humabantur, donec id remedii genus, inexplebili odio bellorum civilium in sepulcra etiam seviente, commenti sunt, seque ope flammarum hostili ludibrio subduxere. [16] Itaque Scipiones, ut qui merito se reipublice caros scirent, omnes integri iacuere, nec omnino ullus in gente Cornelia ustus est ante Lucium Sillam dictatorem. Is primus omnium, contra familie sue morem, multorum sibi conscius odiorum, corpus cremari suum voluit, nominatim veritus, ut ferunt, ne in se Mariana factio post obitum auderet quod ipse ausus fuisset in Marium. Valuit exemplum, secutique sunt factum quibus facti ratio nulla erat. [17] Sed postquam cremandi mos invaluit usuique sua esse cepit autoritas, tum demum quod remedium fuerat, decus fuit, et ex illo probrum ingens visum supremis ignibus caruisse. Hinc laudata pietas que, pauculis lignis collectis in litore niliaco, truncatum impie magni Pompeii corpus cremare non tam potuit quam voluit. Inde sibi partum nomen: quis enim Codrum hunc nosset, nisi Pompeii membris faculas inferentem? Ille autem Codrus atheniensis alio pietatis genere et propria morte cognoscitur. [18] Nunc defunctos comburere extreme fuerit vel iniurie vel vindicte. Unde hec in una eademque gente varietas? nimirum decursu temporis mutati mores opiniones hominum alternant. [19] Nec rursus id quero, de quo magnos interdum viros disserentes autivi, uter esset sepulture modus honestior: ille ne quem maioribus nostris fuisse memoravi quemque multis adhuc gentibus servari fama est, lege addita que sepeliri hominem in civitatibus vetat, quibusdam paucis admodum exceptis, quos singularis virtus "legibus solutos" fecit, cuius tertio De legibus meminit Cicero, an hic noster, quem a vetustioribus resumptum cristiane religionis usus obtinuit. [20] Non ea michi nunc cura est; id potius quod agebam perago, ideo multa nobis horribilia videri, quia consuetudine longa varios concepimus errores, que apud alios diversa consuetudine non timentur. Si vero tu michi, quod professionis tue proprium est, ceteris spretis, veritatem rerum non vulgi rumoribus, sed insita ratione quesieris, invenies virum sapientem opinionem ab erroribus avertere, et aut miserari delirantium greges aut ridere. Vale.

[1] Exilium, etsi ab exiliendo tractum rear vel, ut Servio placet, ab eo quod quis extra solum eat, non tamen exilium esse nisi invito accidat, annuerim. Alioquin, sepe a regnis suis reges exulant, eoque maxime tempore quod prorogandis tuendisque regni finibus et propagande glorie impenditur; quando nemo illos exules dicere audeat, nisi a quo ratio omnis exulaverit, quippe cum nunquam verius et sint et dicantur reges. Aliqua ergo vis dolorque aliquis interveniat oportet, ut exilium verum sit. [2] Id si recipis, iam cernis in tua manu situm, utrum exul an peregrinus sis: si lacrimans, si mestus, si deiectus exivisti, exulem te proculdubio noveris; si vero nichil proprie dignitatis oblitus neque coactus, sed libens et eodem habitu frontis atque animi quo domi fueras, iussus exire paruisti, peregrinaris profecto, non exulas. [3] Nam et in ceteris formidatarum rerum generibus invenies neminem esse miserum nisi qui se miserum fecit; sic pauperem non rerum paucitas sed cupiditas facit; sic in morte, que exilio simillima est, non tam rei ipsius asperitas, quam trepidatio et opinionis perversitas nocet, quibus amotis, multos aspicies non modo equanimiter, sed lete etiam ac feliciter morientes. Ex quo nimirum intelligitur non esse necessarium, sed spontaneum mortis malum, nec in re ipsa sed totum in obliqua mortalium existimatione repositum; quod nisi ita esset, nunquam in periculo pari tanta esset imparitas animorum. [4] Eandemque rationem exilii video quam ceterorum omnium; non in illo, sed in nobis esse quo vincimur: opinionem scilicet, que ubi paululum a veritate deflexerit, mox innumerabilibus iactatur erroribus ut ad verum difficillime redeat seque, nisi multum adiuta, non erigat ad intuendam proprie originis maiestatem.

[5] Ut enim ceptum persequar, quid exilium, queso? ipsa ne rei natura aut intermissio dilectarum personarum, an indignatio potius et impatiens desiderium animi languentis exasperat? Quod si tu michi, quicunque a patria absunt, exulare sine ulla distinctione firmaveris, rari ergo non exules. [6] Quis enim hominum, nisi desidiosus ac mollis, non aliquotiens, aut visendi avidus, aut discendi studio, aut illustrandi animi aut curandi corporis aut amplificande rei familiaris proposito, aut necessitate bellorum, aut sue reipublice seu domini seu parentis imperio, domum liquit et patriam? cur autem ita peregrinantes non miseri omnes sunt, nisi quia restiterunt nec impelli se ipsos in miseriam passi sunt? eque etenim caruerunt coniugio, liberis, cognatis, parentibus, amicorum convictu, amate urbis aspectu; horum tamen omnium desiderium leniit modestia et solamen aliquod invenit absentie.

[7] 'Sed et multum profuit spes reditus; nunquam ivissent tam constanti animo, nisi se redituros in patriam credidissent'. Sit ita. Tibi vero spem quis abstulit, presertim cum hec sit una ex omnibus que ab invito non eripitur? Pellitur in exilium vir bonus, ad tyranni nutum spoliatur rebus omnibus, in carcerem mittitur, detruncatur, laniatur, occiditur, insepultus abicitur; inter tot minas atque impetus fortune, cum cogamur ad cetera, ad desperandum nemo compellitur.

[8] Vidimus in exilium missos, priusquam ad destinatum pervenissent, immenso patrie desiderio revocatos; alios vero post tempus tanto cum honore tantaque civium penitentia reversos, ut michi felices tali exilio viderentur; quosdam ab extrema inopia ad summas repente divitias, quosdam ex carcere ad imperium pervenisse, nonnullos collum subduxisse securibus, morti prereptos et prosperitati eximie reservatos. Nemo unquam tam iniquo loco iacuit, ut non ei liceret oculos attollere; nemo tam deploratum rerum suarum vidit exitum, ut prohiberetur sperare meliora. [9] Ciceronem ab exilio Roma revocavit; diebus paucis egregii civis presentia carere vix potuit. Revocavit et Metellum, cui cum in spectaculo Trallibus sedenti honorificentissime litere senatus et populi Romani nomine redderentur, nichil in letitiam versus, eodem vultu fuit quo menia urbis exierat; vir nec digressu fractior nec insolentior reditu, illic patrie furori cessit, hic desiderio paruit; illic modestus, hic pius; utrobique memorabilis. [10] Tentavit pari facilitate Rutilium; sed ille durior mansit et patriam reditu censuit indignam suo. Eadem fuerat sors Marcelli, eventus longe alius; qui, dum revocatus a Cesare, summo desiderio bonorum omnium rediens, in hostem incidisset, effectum est ut in locum predulcis expectationis publicus luctus incederet. Cui mortem tamen illam nunquam exilio difficiliorem fuisse crediderim; una est enim virtus, que variis licet asperitatibus perferendis animos armat atque instruit. Fuerat autem hic in exilio talis, ut magnum sui preberet indicium qualis futurus esset in morte. [11] De quo non tacebo quid in libro De virtute ad Ciceronem Brutus refert: vidisse se eum videlicet Mytilenis exulem tam infracto animo tamque avido bonorum studiorum, tam denique feliciter beateque disposito, ut non ille sibi, quamvis longe relegatus, sed ipse potius exul, cum ab illo discederet, videretur; addit etiam Gaium Iulium Cesarem, qui sibi et exulandi auctor fuerat et postmodum redeundi fuit, per ea loca transeuntem, verecundia permotum super exilio tanti viri, urbemque ideo ubi ille tunc erat, de industria pretervectum. [12] O gloriosum exulem, cuius exilium potentissimorum civium alter suspexit, alter erubuit! Sic Cesar mundo terribilis, Brutus et Cesari; utrunque tamen reverentia cepit exulis Marcelli. Quis exilium tale non cupiat, imo vero quis exilium vocet, quod ipsis patrie dominis invidiosum est? [13] Illos commemoro quos penitentia civium reduxit; quam multos autem fortuna restituit! Nunquam Camillum Roma revocasset: sors illi et excidium urbis — quis crederet? — ac fremens per Italiam transalpinarum gentium furor viam fecit ad reditum, ut esset unus vir memorandum cuntis exulibus et bone spei simul et spectate erga ingratam licet patriam pietatis exemplar. [14] Atque, ut aliquando ad nostrorum temporum acta transgrediar, Matheus Vicecomes, Mediolano patria prepotentis inimici viribus pulsus, quandiu solus ac profugus et in summa inopia rerum omnium fuit, comploratus a suis, illusus ab hostibus! Quem ferunt, die quodam, curarum plenum preter ripam Benaci lacus errantem, habuisse obvium superbi hostis nuntium atque ab eo, domini sui verbis, interrogatum quidnam ibi tam incomitatus ageret, nil aliud respondisse nisi se retia tendere. Quod responsum, tum forte contemptui habitum, brevi quid misterii importaret innotuit; ita otiosus senex unus adversarios suos omnes, ceu totidem pisces, esca spei inanis elusos, providentie sue retibus circumvenit. [15] Alio quoque tempore cum ad eundem nuntius rediisset et percontaretur irridens quibus itineribus aut quando esset in patriam reversurus, tranquilla fronte respondit: 'Tu vero abi, dominoque tuo nuntia eisdem me rediturum itineribus quibus exivi, sed non antequam sua crimina preponderare meis inceperint'. Nec fefellit augurium; siquidem non multo post in immensum auctis hostium sceleribus, quibus insolens dabat alimenta felicitas, Mediolanum, illis eiectis, victor ingressus est; in qua urbe, ut vides, usque in hodiernum diem et nepotes dominantur et filii.

[16] Nec in hanc narrationem incidisse ideo videri velim, ut vel tibi vel cuiquam viro bono auctor sim adversus quantumlibet male meritam patriam arma capiendi — satius reor pauperem in exilio mori quam libertate turbata, nolentibus imperare —, sed ut veteribus et novis constaret exemplis non posse per vim exulibus spem auferri. [17] Et si animos difficultatibus obsessos ad patientiam erigit fortium virorum recordatio, accipe nunc etiam insigne recensque aliud exemplum. Stephanus de Columna, summum militie decus, cum in omni fortuna gloriosus, tum in exilio gloriosissimus et admirabilis fuit. [18] Neque enim una erat eius et ceterorum exulum conditio. Quibusdam extra patriam ubilibet tuto vivere permittitur; hi cum patriam reliquerint, laxiorem retinent libertatem; aliis arctior dicta lex est, ut hoc aut illo loco se contineant, illic habitantibus nil durius expectandum. Huic vero et patria interdictum et nullus in orbe terrarum tutus locus, nullus in tanta tempestate portus aut refugium. [19] Hostem habuit ut potentem sic inexorabilem, Bonifacium VIII Romanum Pontificem; quem armis frangere difficillimum, humilitate seu blanditiis flectere nec possibile quidem esset, denique quem nichil nisi sola mors vinceret. [20] Sevitum est inhumane, petitumque modis omnibus immerentis caput exulis, promissionibus minis potentia dolis autoritate pecuniis; ingentia persecutoribus premia, fautoribus denuntiata supplitia, cum Stephanus nunc citra nunc trans equora, nunc disiunctissimas utriusque maris insulas, Siciliam Britanniamque, nunc extrema Galliarum solivagus circuiret, egenus interea cuntarum rerum, sed predives animi. [21] Itaque cum apud Arelate casu quodam in manus explorantium venisset, interrogatus quis esset, nomen suum, quod dissimulare poterat, multis audientibus dixit, seque civem romanum intrepido ore professus est. Quanta autem, Deus bone, unius capitis maiestas, que odiosas etiam et armatas manus a furore deterruit! [22] Edicto proposito solicitabantur reges, nequis eum foveret hospitio; cuius obtentu cum Sicilia discedere iuberetur, eo animo paruit ut exul in ea provincia remansisse, rex abiisse crederetur. Sic illum, sic alios, toto persecutionis sue tempore, reges vidit, tanquam ipse rex esset; altissimo animo nec ullis adversitatibus contracto et supra fortune fluctus eminente, prorsus ut uni sibi dictum videri posset poeticum illud:

Aspice securus, vultu non supplice, reges.

[23] Quotiens Rome et per Italiam nuntiata mors eius erat, quotiens actum esse de rebus Columnensium fama fuit et cum illo viro egregiam corruisse familiam! Nulla usquam de illo spes, preterquam in solo ipsius pectore, restabat; nunquam tamen inde discessit, quominus diebus ac noctibus versaret animosa consilia et omnem laborem obiret imperterritus. Ultro enim, in medio rerum suarum discrimine, amicorum bellis interdum — utrique partium ignotus — interfuit, et omnium confessione, unius hominis presentiam est secuta victoria. [24] Haud ambigua, sed tibi ipsi quam michi notiora recenseo. Quis ergo miserum dicat hunc exulem, cum quo tantus virtutum comitatus exulabat, quem post decennem sui experientiam in priorem statum vera animi magnitudo, non fortuna, reposuit?

[25] Sed quorsum hec tam multorum exemplorum conquisitio? Ut nemo, presenti malo attonitus, venturum opinione preoccupet, et mediocriter gravi — exilio — gravissimum malorum omnium — desperationem — accumulet; presertim cum non solum virtus operosa, ea que Stephanum ipsum in patriam revexit, sed mutatis sepe populorum moribus, vel discessio simultatum vel, que feros animos mitigat, longa dies vel incidens commiseratio non digna patientium vel ipsa tacite virtutis admiratio vel impensum civibus suis obsequium vel publice necessitatis occasio vel aliqua vis fortune finem imponere possit exilio. [26] Nequis preterea, quod ipse depulsus sit, virtutum suarum proiciat ornamenta, grave cogitans preciosissima rerum in exilium ferre, cum viliora non liceat. Neque enim novum est ut efferentes gemmas atque aurum, urbana predia et omnem inutilem aut honerosam sarcinam in incendio relinquamus. Quodsi aurum inter preciosa numerandum esse persuasum est hominibus, quid tandem de virtutibus iudicandum est?

Vilius argentum est auro, virtutibus aurum.

[27] Atqui cum non semper in exilium ferre argentum et aurum sinamur, quocunque ierimus, virtutes et bona animi ferre permittimur. Quod fecisse videmus eos quorum tibi nunc exempla proposui, ut ad imitandum exardesceres, nec diffideres fieri posse iterum quod totiens factum est. Licet, inquam, in exilium et in carcerem et in mortem ipsam ferre virtutes; 'licet', dixi; imo vero expedit, necessarium est, oportet. Alioquin, vere exules sunt qui relictis his abeunt; vere inopes, vere infelices et miseri. [28] Nec satis est quantum habueris efferre; plusculum exigitur. Vide quam accurate viaticum parat peregre profecturus; copiosior cupit esse, quo longius pergit. Opimum tibi in hac peregrinatione viaticum ex virtutibus constabit; quibus affluentibus, etiam is alimenta corporis desint, pauper esse non poteris. Has igitur congrega, his te undique fulcias. [29] Preclaram tibi fuisse olim scio multarum virtutum supellectilem; non importuna nec difficilis, sed agilis et amena res est. Laboriose, fateor, tanta res queritur; ceterum, postquam quesita fuerit, sine labore circumfertur. Quesivisti eam ab adolescentia, servasti eam domi; noli eam nunc, senior et peregrinus, amittere; sed quantum habuisti, vel eo ampliorem quo maior se ostendit necessitas, perfer; quanquam id tibi nolenti sciam eventurum sponte sua. Viaticum quidem hoc nunquam usu consumitur, sed augetur potius; est enim ex virtutibus, que usu pullulant et in mediis difficultatibus crescunt, donec possessorem suum ad supremum felicitatis culmen evexerint. [30] Taceo nunc exilii tui non spernenda solatia. Si sub Arthon eternum illud Scithie gelu aut sub ardenti sole inhospitale mundi latus incolere iubereris; denique, propius licet, sed extra Italiam proiectus, haberes fortasse aliquid quod fortune tue posses obicere. Nunc vide quam digna querela tua sit: iussus es Florentiam ire et illic manere donec te populus revocet. Nonne animadvertis quantas grates agere debeas magistratibus tuis, qui te otio longo consopitum excitarunt, et ex diuturna consuetudine maternis uberibus herentem abduxerunt, teque ex patria — ut pace tua dixerim— multum impari in civitatem florentissimam transire voluerunt? [31] Hoc, inquam, pretereo; quoniam sic sumus naturaliter affecti, ut incultum licet ac desertum scopulum ubi natos nos educatosque meminimus, omnibus anteponendum terris arbitremur. Quod si aliquando error iste cessaret, ignosceres profecto fortune, imo vero veniam peteres quod beneficium suum non ante cognoveris. [32] Adde quod duos preclare indolis filios tecum eduxisti, alterum iuvenem, infantem vero alterum, peroportunis etatum gradibus distantes, ut scilicet cum illo curarum sarcinam partiri posses, cum hoc etiam oblivisci; hinc presidium vides, illinc solamen profectionis tue. Hi tibi dulcem patriam faciebant, hos habes. [33] Quid requiris aliud? Expectas ut uxor pudicissima, ut parentes optimi, ut blandissime filie reviviscant? Non illos tibi exilium abstulit, sed mors; quam cum totiens insultantem et rerum tuarum dulcissima queque rapientem viceris, non debes exilio vinci, quod te omnia vite prioris adminicula et precipue natos, tantorum pignorum reliquias, auferre non prohibet. [34] Verum ego, ut dixi, et hoc solatium et omne quod fortune ictibus subiectum est, sileo; scio, que patriam abstulit, in filios ius habere. Redeo ad virtutum stabiliora presidia, quas tibi nec civium tuorum decreta nec imperia tyrannorum nec predonum violentia nec nocturni fures eripient. Hec si tecum detulisti, mentietur quisquis te exulem dixerit; si autem reliquisti, omnis dies novum aliquid quod lugeas feret, omnis locus non molestus tantum sed hostilis, nec exilium modo tibi sed carcer erit. Vale.

[1] Excidisse tibi omnem spem video; quod quam recte patiaris, epystola superiore testatus sum. Doleoque nil illam tibi remedii contulisse; nec satis scio utrum in medico an in egrotante sit vitium, qui si ad salutem pervenire cupit, credulum se consiliis et obsequentissimum medicorum legibus prestare debet. Ego quidem in illa id agebam ut dimissa patria, spem servares, cuius tanta vis est ut presentes molestias non sentiat, dum sibi letiora promittens, venturum tempus cogitatione complectitur. [2] Quid autem te sperare prohibebat? patrie ne relegantis asperitas? quenam vero? seu quid prorsus est tibi, preter hoc unum exilii nomen, ablatum illatum ve quo doleas? an ad hec tibi clarorum virorum exempla defuerant? sed multa ante oculos posui, et plura ponerem, nisi illa periissent, ex quibus agnosceres spem bonam eventus habere felicissimos. [3] An vero timuisti patriam tuam sine fine sevituram, quod tantillum ex solita dulcedine remisisset? sed an ignorabas nulli natorum patres esse mitiores quam ei quem semel male tractaverint, nullius amorem magis inardescere quam eius qui erga bene meritam amicam se gessit asperius? An te magis exterruit edictum patrie quo penis adhibitis, cavetur ne de revocandis exulibus mentio ulla fiat ad populum? scire autem debes populorum voluntates, sicut ingressu frementes et varie sunt, sic progressu faciles et instabiles fore. [4] Sed est quedam in animis mortalium, quam et tenuiter video et verbis consequi nequeo, miserabilis et funesta perversitas, aures obstruentium adversus salutares consolatorum voces atque omnibus modis id agentium ut miseriores fiant neve aliquid quod dolorem lenire possit, obrepat; quo nichil excogitari potest, ne dicam esse, dementius. Nunc vero quoniam sic te affectum invenio ut desperationem reditus tui pro quadam, ut ita dixerim, voluptate suscipias, ab illa parte manum retraham, in qua vulnus intractabile medicamenta nil relevant. [5] Quid autem prohibet, illorum more qui uno aut altero membro perdito, ne per reliquum corpus infecte partis contagia dilabantur, proxima circumliniunt, vulneris quoque tui oras ambire et ne in totum animum dolor serpat, conquisitis propere fomentis occurrere? Noli, queso, trepidare; non illuc digitos inferam, ubi forsan expectas. Nichil contra opinionem tuam hodie dicturus sum; illud potius, ne, cum unius rei desperatione ceterarum omnium subeunte fastidio, totius vite tue tranquillitas pereat, enitar quando ita vis, ut redintegrande tibi spei nulla michi spes supersit. [6] Finge itaque in exilio vivendum tibi, in exilio moriendum; habes, credo, quod petis, ut me favente reditum in patriam desperare tibi liceat. Verum, ut cumulatius mos geratur egritudini tue, indulgebo tibi amplius: non ut in hoc tantum exilio, sed

toto divisus ut orbeA terra moriare tua, tibi barbara tellusIncumbat.

Plus ego quam tu ipse, dolori tuo permisi; tu letius nichil, ego etiam tristiora proposui. Nec tamen video quid in hac re tam miserum sit, ut virum fortem cogere possit ad lacrimas. [7] Certe, si aut insani amoris aut ambitionis facibus ardere te crederem, que procul a patria conflagrature viderentur intensius, vel si exilii comes inopia sequeretur abeuntem, multa michi simul contrahenda fuerant, quibus seu blandum illud seu ventosum malum mitigari posset seu prestari solatium paupertati. Que, quanquam et michi dictu facilia videri et tibi auditu credibilia debuissent, non tamen facile variorum remedia morborum his explicabantur angustiis. [8] Quam tristis enim res, quam luctuosa sit iste quem amorem dicimus; quam miserabiles exitus inveniat, quam fucata et mendaci fulgore celata sit, quam nichil eorum que pollicetur, prestare possit ambitio; quam magno animo tolerabilis sit paupertas, non potest a quoquam hominum breviter dici. In presenti vero, quando nec amoris flammam morum tuorum gravitas novit, et siquid olim tale sensisses, iam etas extinxit, ambitionis preterea suspicionem honorum per omnem vitam fuga non recipit, et paupertatem remisit patrie pietas, magnus michi labor uberioris consolationis eximitur. [9] Patria tua nullo te alio affecit incommodo, quam ut eius careres amplexibus. Omnia tua aut tecum sunt aut tibi serviunt; non illa solum dico que nec eripi poterant: magnanimitatem modestiam aliasque virtutes, que sive Bias ille sapiens, ut Cicero, ut Valerius utque omnes, sive, ut Seneca ait, Stilbon, incensa patria, profugus sua secum se ferre gloriatur; sed vulgariter intelligo tua etiam que de fortune manibus accepisti. Veteris enim patrimonii dominus perinde locuples exul excedis ac domi fueras civis; ac nescio an eo forte locupletior quod manentibus divitiis, sumptus est parcior.

[10] Accedit quod maior pars hominum non priuis se cadere posse quam tota ceciderit suspicatur; tu vero non cecidisti, sed impulsus es. Integer igitur ac rectus, sentis iam, ut arbitror, nutare fortunam; et quam fragilibus fundamentis inheseris, cum tibi magnus videbaris, intelligis; nec deinceps dubitas, eam que impulit, posse prosternere. [11] Ita, quod rarissimis contingit, exul dives et cautior vadis, ut facile duobus grandibus bonis malum unum et illud exiguum consoleris, siquid tamen in vita bonum nisi virtus, aut malum aliquid nisi virtutis oppositum, dici debet. [12] Vade itaque securus; non te repetet patria, non revehet casus; at vero, quod tantopere defles exilium et pertinax illustrabit iniuria. Multos magnos viros calamitas fecit, multos declaravit; neminem ex diverso miserum fecit adversitas, sed detexit nec latitare diutius passa est. Quid palles, quasi magnum in te ius habeat fortuna? non illa partes iudicis obtinet, sed testis. Qualis sis in tua potestate est; non est in illius quale de te testimonium ferat, sed ut ferat tantum; mentiri non potest, loqui potest. [13] Quis autem, nisi culpe sibi conscius, testem metuit vera locuturum? Non est que te ad ignaviam cogat; est que gressus tuos dinumeret, patientiam exerceat, suspiciat aut despiciat pectoris tui robur, deinde populo referat quicquid invenerit. Erige animum, discute tenebras errorum popularium, non pateant aures tue muliercularum vocibus. Nunquam letus eris, nunquam securus, si te populo regendum tradideris; quicquid magna pars hominum aut miratur aut metuit, ridiculum est; quicquid predicat, falsum. [14] Committe potius te paucorum consiliis. Non sunt, ut videntur, ista terribilia, inter que vulgus exilium numerat; et si lectio longa non profuit, experientia proderit fortasse. Noli semper terram intueri, interdum oculos attolle; confestim veritas occurret et exilium nichil esse fateberis, nec peius vivere virum bonum, quantumlibet procul a patria; imo vero non posse extra patriam vivere cui totus hic orbis est patria. [15] Quid enim refert quam diversa terrarum parte consistat? valles quidem et lacus et flumina et colles alios videt; celum unum est; illi se infert, illuc animum erigit, eo cogitationes suas ex omni mundi parte transmittit, nec aliud quam sub tecti unius amplexu ex alio in alium thalamum transivisse se cogitat. [16] Tu quoque, nisi meam et multorum spem diutissime fefellisti, absit ut ad unum huius immensi edificii angulum sis astrictus; quominus, ubicunque terram sub pedibus calcaveris, ubi celum supra verticem videris, ubi te spirabilis aura perflaverit, patriam tuam voces. Erit igitur exilii tui non solum facilis sed iocunda conditio. [17] Cum enim duo sint que hominum affectum ad benivolentiam excitant, virtus scilicet, qua, ut ait Cicero, nichil est amabilius, et immerentibus viris inflicta calamitas — quorum primum facit ut amemus miremurque claros viros, secundum ut misereamur afflictis — alterum in hac tempestate tibi aderit, alterum adesse videbitur. Virum fortem sentient omnes, exulem dicent; et sane siquid Tullio credimus, inter omnes virtutes fortitudinis splendidissimus vultus est; rursus inter hominis erumnas non in ultimis numeratur exilium. [18] Aut ego fallor aut optandum est ne forte recens hec civium tuorum ira lentescat, neve tibi hoc exulis nomen casus aliquis eripiat, in quo miserie nichil, favoris autem et glorie vides esse quamplurimum. [19] 'Sed laborem' inquis, 'atque ignominiam reformidat animus'. Primum, nego tale hic aliquid inesse, ubi oblatam tibi magne laudis materiam ac generosam fuisse linquende patrie causam, alto animo obiectam tyrannis contumaciam, scio; ubi preterea otium et quas semper optaveras laborum ferias invenisti. Deinde qui ignominiam timet, quam peperit virtus, fame non virtutis amicus est. Qui vero labores refugit, optare desinat gloriam, ad quam certe difficilis sed clara, ni fallor, et delectabilis via fert. Tibi quidem uni, ut dixi, singulari quadam prerogativa ingens gloria nullis molestiis, nisi forte quas tu ipse tibi finxeris, queritur. [20] Illud enim vereor ne alienis potius quam tuis oculis susceptum vulnus aspicias, et casum tuum alieno metiaris arbitrio; que adeo quotidiana pestis est, ut ad clamorem alienum plerique titubent et multo prius concidant quam impulsi sint; quanquam satis impulsus videri possit, quem tot hominum milia pessimis opinionibus perurgere non desinunt. [21] Sed ut valde imbecillis virium est quem levis aura prostraverit, sic prorsus insanum unimi scito, quem videris res suas aliorum et presertim ignorantium ponderare sermunculis, qui quo frequentiores sunt, eo cautius contagiosus morbus evitandus est, passim tam multorum hominum corda corripiens. [22] Si alios audire volueris, non deerunt qui fortunam tuam multiplicibus honerent querelis, qui te incolumem atque optime valentem lugeant, qui semineces velut feretro viventis assideant; audies voces miserabiles, videbis forsan et lacrimas aut simulatas aut amentie proximas; miser esse incipies, quia miseris aurem prebere consueveris. Nichil enim fere est quod convictus assiduus in hominum ingeniis non possit. [23] Quodsi te ipsum consulere tecumque quam cum aliis loqui malueris, nunquam desinam de te grandia sperare, teque felicissimum, iudice te, dicere et invidiosum magis extimare quam miserum.

[24] Et si ad credendum aliis pronus es, cur et michi non credis veriora simul et gratiora referenti? Non tu, michi crede, corruisti, nec corrues quidem, nisi velis; nullam ignominiam passus es, sed adeunde glorie perennis in limine optionem habes, utrum gloriosus incedas an retrocedas inglorius. Non labor est iste, sed requies; non exilium sed libertas; quam olim mira celeritate fugientem querebaris, occurrentem ultro complectere.

Et que tanta fuit Romam tibi causa videndi?Libertas, que sera, tamen respexit inertem.

[25] Ille in sermone pastorio, ut libertatem inveniret, patriam se reliquisse gloriatur; tu, philosophus, defles. Vixisti aliis diu, incipe iantandem tibi vivere. Nemo properasse te arguet, qui nec prius inceperis quam pastor ipse maroneus, sed

Candidior postquam tondenti barba cadebat.

[26] Omne tempus ab ineunte etate civibus tuis condonasti; erubuerunt inextimabilis rei perpetuam largitatem et ut longe vite reliquias saltem tibi habeas, decreverunt. Agnosce civitatis animum et hinc propriam erga illam munificentiam contemplare, que tanta fuit ut, egentissimas licet sui, manus perseverando lassaverit. Utere letus immunitate tibi nunc concessa; sic patrie tue menia, tanquam inquietum libertatis proprie carcerem, recordare: evasisti et quod magnum est, contigit iubentibus abire custodibus.

[27] Insanis, siquid forte committis ut redeas; ad illa potius te converte quibus adolescentiam dedicaveras, que robustiores annos tuos fecissent utique tranquillos, nisi, quam adhuc desideras, patria vetuisset; facient autem profecto placidissimam et venerabilem senectutem, nec exilii modo sed fortuitarum rerum omnium contemptricem. [28] De studiis liberalibus loquor et presertim de illa parte philosophie que vite magistra est. Hec tu nunquam animo prorsus intermiseras, etsi parumper ab eis te civilium negotiorum impetus arceret. Nunc vero his, quoniam nichil obstat, totus incumbe, teque melioribus auspiciis nove vite offer et talibus animum exerce muneribus. [29] Relege veterum historias: quantas emulationes romanorum ducum et quidem illustrium hinc reperis exortas, quod aut se quisque quamprimum extra patriam mitti vellet aut serius revocari. Cur, queso, nisi quia dulce erat natalis soli caruisse dulcedine, dum latiorem alibi virtutis exercende materiam invenirent? Celebratis comitiis, solebant consules provincias sortiri, et illam generosior animus optabat in qua periculi plurimum videbat; non quod per se quisquam hominum, nisi amens, pericula seu difficultates eligat, sed quod virtutis splendor in illis facillime videatur apparere. [30] Quapropter sive exilium hoc tuum leve est, et importuna querela est inter blanda vociferantium; sive durum et molestum — quod populus asserit, ego autem adversor — nec tamen ideo, siquid usquam vetuste indolis remansit, erit viro digna querimonia oblatum sibi sponte deplorantis quod ab aliis ambitur.

[31] Locus hic, quem tibi magistratus ordinarunt, provincia tua est. Non possunt omnes cum ingenti exercitu in Africam transire, detractoque ex Italia Hanibale, infestam oppugnare Carthaginem; non possunt, alias ex aliis propagando victorias, nunc rebellantes Hispanias, nunc obsessa predonibus maria, nunc Armeniam ac Iudeam et totius Orientis regna penetrare; non omnibus datum est aut fractis Numidie viribus et continuatis imperiis a meridie in boream arma transferre, brevissimoque tempore tinctum lybico sanguine gladium theutonicis ac cimbricis mersare cruoribus, aut Galliis late perdomitis et regibus ad violentam confessionem romane virtutis adductis, hinc Rheni illinc occeani claustra perrumpere, et Germaniam atque Britanniam uno impetu calcare; nec omnibus contingit ante currum reges captivos agere. Hec enim Scipionibus, Pompeiis, Mariis, Cesaribus Emiliisque reservata sunt. [32] His et similibus viris absentibus certamen fuit cum hoste longinquo; tibi cum exilio pugna est, cuius impetum non feres modo, sed repelles et conteres, si cupias quodcunque necesse est, si animo tuo persuaseris unicum adversus aspera clipeum esse patientie, et illam saluberrimam Cleantis vocem, in latinum ab Anneo Seneca translatam, in tuum pectus alte demiseris: «Ducunt volentem fata, nolentem trahunt». Vale.

[1] Ex itinere medio redeuntem epystolam tuam avidissime suscepi; optabam enim, solito etiam ardentius, statum tuum prosperum audire; quod, amoris comites, zelus et timor per absentiam crescunt. Angebar autem et turbatum erat cor meum, quoniam et turbatum te discessisse noveram, et hos, qui turbationi tue materiam prebuerant, nefarii voti compotes, videbam sub oculis meis velut triumphaliter observari, quod et te in exilium pepulissent et me presentia oris tui convictuque sobrio ac delectabili spoliassent. Terruerant quoque me visa mea et somniorum imagines, que, turbulente miris modis et infeste, semel et iterum animam dormientis impleverant. [2] Non quod ignorarem somniis temere non habendam fidem; sed sic est: hoc iter ingressus sum; iter, dico, vite huius labentis ad mortem, in quo et estuare oportet et algere, et famen et sitim et somnum et somni minas atque ambages et quietem turbidam sentire, denique multa pati; donec illa dies, expectata piis, formidata nocentibus, mortalem hunc nos exuat amictum, et animos, nitentes ad supera, de compedibus tandem huius caliginose stationis erpiat. [3] Interea, fateor, nec longa est via, passionum insultibus, quicquid de his aut sedandis aut tollendis philosophi disputent, quicquid in se alii sentiant, adhuc valde sum obnoxius. Hec michi nascenti lex cum corpore data est, ut ex eius consortio multa patiar, aliter non passurus.

[4] Secretorum nature conscius poeta, ubi animabus humanis inesse quendam "igneum vigorem et celestem" dixit "originem", excipiendo subiunxit:

quantum non noxia corpora tardantTerrenique hebetant artus moribundaque membra;Hinc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque neque aurasRespiciunt clause tenebris et carcere ceco.

[5] Sic eram igitur admirans, quod de te, post digressum tuum, aures meas nullus rumor impulerat; dum ecce litera tua michi oblata est. Agnovi signum et iam securior legi. Ceterum, quia nuntius mirum in modum festinabat et res pluribus verbis egere videbatur, responsionem distuli in diem alterum. [6] Quam iam hinc tripartitam fore provideo, quod tua quoque de rebus variis triplex est querela. Unum, quod breviter dici poterat, non fuit consilium differre: me scilicet, peccatorum meorum nodis implicitum, nondum in portum potuisse confugere, sed in eadem tempestate, qua me discedens reliquisti iactatum, fluctibus herere; nequicquam sepe retentantem vela facere, siquis meus ventus ab occidente consurgeret; hoc tamen solo letum et deo gratias agentem, quod te saltem permultos labores evasisse video, quod navicula tua, ex eisdem periculis veniens,

Aut portum tenet aut pleno subit ostia velo.

[7] Deinceps expeditior casibus meis occurram, quod et consequendi desiderium incessit et gemine solicitudinis dimidia parte liberatus sum. Vale.

[1] Sperabam ex te magnificum aliquid audire; sapientia enim tua iampridem michi videbatur finem impositura querimoniis, quibus stolidum vulgus et ingratum personat. Longe vero fallebar, ut video; atque utinam submissum liceret ab alio suspicari, et non propriis tuis digitis querulum illud cyrographum constaret, in quo rem unam exiguam multis verbis pene muliebriter deplorasti; [2] cuius lamentationis summa est, te acerrime atque inconsolabiliter doluisse, quod huius exoptatissimi atque optimi ducis nostri meamque et amicorum faciem videre desieris. Motum te digressu subito turbatumque non dubito; mansuetudinem namque animi et suavitatem morum tuorum novi, quibus omnino cum ulla severitate aut habitu mentis asperiore non convenit. [3] Unde tamen hic tam immodicus dolor, non intelligo. Innumerabiles cause segregant amicos, amicitiam veram nulle; qua presente, amicus absens esse non poterit. Quantum enim locorum intervallis ab amicorum conversatione disiungimur, tantum absentie detrimentum assidua commemoratione discutimus; cuius si tanta vis est, ut morte superata defunctos etiam amicos pro viventibus celebremus — quod post obitum iunioris Africani, sapientissimo et omnium Romanorum in amicitia gloriosissimo viro Lelio docente, didicimus —, quid tam magnum est, si, absentia similiter victa longe positos amicorum vultus pro presentibus habeamus? [4] Apud poetam scriptum est

herent infixi pectore vultusVerbaque;

et iterum

absentem absens auditque videtque.

Ergo insanus et obscenus amor hoc poterit, pius ac sobrius non poterit? Imo vero, multo amplius; eodem poeta dicente:

Ante leves ergo pascentur in ethere cervi,Et freta destituent nudos in litore pisces;Ante, pererratis amborum finibus, exulAut Ararim Parthus bibet aut Germania Tigrim,Quam nostro illius labatur pectore vultus.

[5] Lelius ipse de amicissimo viro loquens, vide quibus verbis utitur: «Virtutem» inquit, «illius viri amavi, que extincta non est». Tu quare non dicis: 'Virtutem illius aut illorum amo, que absens aut longinqua non est, sed ante oculos meos omni tempore versatur et in honore semper erit apud me'? [6] 'At iocondissisimum est amicos presentes habere, intueri frontem atque oculos, vivis eos vocibus alloqui et colloquentium admotis auribus verba percipere; neque enim — quando in hac re poeticis testimoniis uti vacat — sine quadam animi dulcedine legimus Anchisen, filii occursu alacrem, tensis ad celum palmis et profusis lacrimis, dicere:

datur ora tueri,Nate, tua, et notas audire ac reddere voces'.

[7] Nec ego quidem adversor dulcissimam esse presentiam amicorum; quis enim hoc negaverit, nisi inhumanus idem ac ferus? Sed nec tu michi negabis absentiam quoque suas habere voluptates, nisi totam fortassis amicitie pulcritudinem, que latissime patet, ad oculos solos restringimus et a sede eius, que est in animo, sevocamus; quodsi fieri ceperit, angustissima quidem area restabit, ubi se amicorum caritas oblectet. [8] Ut enim mortem, ut carcerem, ut egritudines, ut peregrinationes seu necessarias seu voluntarias sileam, quis quotidianas nature necessitates, somnum famem sitim estus algores lassitudinem, quis studiorum aliarumque rerum occupationes innumeras explicet, quibus etiam in eadem domo, ne dicam urbe, degentium nec vultus aspicere nec semper voces audire permittimur? [9] Ita evi brevissimi reperietur amicitia, quam longissime vite non equevam modo, sed, ut dixi, superstitem esse decuerat. Quis autem locus in amicitia relinquetur Appio Ceco? ceteros enim in eadem conditione positos taceo; ille michi primus occurrit, quem omnino credibile non est, quod oculos non habuerit, nec amicos habuisse qui universe reipublice talis fuerit amicus.

[10] Quid est ergo quod tantopere lugeas absentiam, quasi hec tibi possit amicitiam subripere, cum nichil illa neque in hac neque in ceteris rebus tuis, nisi quantum tu sibi permiseris, possit? Memento potius, queso, non quam longe sis corpore— quamvis, quid longinquum videri potest in hac puncti unius brevitate, cuius nos homines vix integram particulam incolimus? — sed esse in tua potestate, ut animo et cogitationibus presens sis. Hoc igitur uno quo potes modo, nos iugiter aspice; literarum identidem frequenti commercio te ipsum nobis ostende, et Vale.

[1] Molestissimam moram traxisse te Nicie velut indignando describis, per mensem integrum expectantem navem aliquam, que te in Italiam perferret. Atqui in Italia tunc eras, dum ad Italiam suspirabas; ita dico, si, quod poetis atque cosmographis placet, Italie terminus Varus est, intra quem a parte Italie civitas illa sedet. Sed utique de re constat: interiorem Italiam in animo habebas, et pro Italia Romam dicere voluisti. [2] Sentio iam morbi huius originem: expectationibus enim talibus plena esse solet adolescentia, quarum illi etati qualisqualis venia debetur; senectuti autem, que omnes spes suas iam post tergum spectare debet, omnis longa vite huius et anxia expectatio feda est. [3] Tu itaque, senior, de te videris; ego, iunior, de me loquar, qui, adolescentia iam exacta, etatem tuam adhuc longe — siquid hic longum est — ante me video. Ceterum, quo rarius passionis huiusmodi molestias experior, eo frequentius veteris mali reliquias incuso, eoque certius intelligo virum provectum nec presentibus frangi nec futuris angi, sed utrunque tempus equa fronte despicere et quicquid secum vel attulit vel promisit, parvipendere. [4] Presentia taceo, quoniam sermonem de futuris institui, que mentes hominum vanis expectationibus suspendunt, et in quibus, nisi fallor, ridiculosius erratur. Expectans alius peregrine navis adventum, totis diebus undas prospicit,

fluitantia longe,

ut est apud Lucanum, Semper prima videns venientis vela carine; alius, iamiam moturus a litore, serenam celi tranquillitatem votis omnibus exposcit; iste, nulli honesto negotio intentus, id agit semper quod agebat olim classis yliace magister: surgit enim impiger et, ut ait Virgilius,

omnesExplorat ventos atque auribus aera captat,Sidera cunta notans tacito labentia celo;

alter, beati senis herens tabulis, segnem mortem increpitat; alter nuptias aut partum coniugis, amice noctem alter expectans, dies horas momenta dinumerat. [5] Quid multa? Meministi, credo, in Philologia nostra, quam ob id solum ut curas tibi iocis excuterem scripsi, quid Tranquillinus noster ait:

Maior pars hominum expectando moritur.

[6] Ita est; paucissimos invenies qui non toti ex incerto pendeant. Alexander Macedo, Iulius Cesar multique alii vel nostri vel externi duces, quam multa parantes ab hac luce subtracti sunt! et mediis eorum conatibus mors occurrit tanto, ut michi quidem videtur, difficilior quanto insperatior. [7] Hinc est quod idem ille Iulius Cesar fragili carina in ancipiti tempestate deprehensus, cum mortem timere cepisset, hoc unum videtur lamentari, quod

ingentes abruperit actusFestinata dies fatis.

Noverat poeta quid maxime tali viro aut molestum fuisset in eo statu aut esse debuisset, idque potissimum querelis inseruit. [8] Una est autem adversus hunc morbum medicina, primo gustu fortassis amarior, haustu autem et dulcis et placida: animum a terrenis abducere, si fieri potest; si minus, avellere atque extirpare radicitus. Quamvis enim hoc plerunque cum dolore et offensione sensuum fiat, raro tamen, ut vides, amissa corporis sanitas absque molestia restauratur; quanto minus anime salus, in quam et vehementiores morbi et frequentiores incidunt! Hoc igitur fac, et presenti letus, nulla futuri temporis expectatione torqueberis. [9] 'In Italiam' inquis, 'transire volo; navim expecto vel quietum mare'. Sic dices, si cor tuum rebus mundanis adhuc visco consuete delectationis inheret; at si sursum nititur, dices: 'In Italiam transire volo et hic esse volo. Quid enim magis expediat, novit Deus, homines ignorant. Navim aliquam, sed non minus aliquem expecto qui navim non venturam nuntiet; et utrunque rumorem equis auribus excipiam'. [10] 'Sed habeo' inquies, 'in Italia magnum aliquid agere'. Iam, siquid tibi philosophie studium contulit, vides, ut arbitror, quod extra Italiam geri nequit, magnum esse non posse; quotiens me ad unum locum coarctaveris, desinit esse magnus conatus qui inter angustias cogitur. [11] 'Sed volo in Italia saltem mori et patria tellure contegi cupio'. Qui hec dicit, adhuc italicus est, vir magnanimus nondum est. Quid enim puerilius quam curam gerere, ubi capillorum et unguium purgamenta, ubi sanguinis supervacui vasculum deponas; ubi ipse iaceas non curare? Certe, si corpus consideras, tua nichil interest ubi sit res a te olim possessa, nunc autem derelicta si pateris, si reluctaris ablata; si vero animum respicis, nullus eum locus aut stringit angustus aut laxat augustus; et, sive ad celos ascendendum sive ad inferos descendendum sit, undecunque discedat, unus est labor. [12] 'Sed dulce est suorum manibus sepeliri'. Quedam dulcia facit non insitus sapor, sed corruptus manducantium gustus. Quid dulce dicitis aut nichil sentienti aut omne huiusmodi obsequium contemnenti?

[13] Una omnium est, ut ad propositum redeam, expectantium conditio: dum ventura prospiciunt, que sunt ante oculos non vident; damnum certum sub ambigua spe; hec quidem utique transeunt, illa autem raro plena fide succedunt. Adde quod vel supervacua fere sunt vel damnosa et in caput nostrum recasura, que cupimus; ut sicut sepe spes reiectas indignatio, sic ad libitum provectas vel fastidium vel improvisa pernicies sequatur. [14] Abduc igitur omnem spem, omne desiderium averte ab his fallacibus bonis; incipe unum solum et verum et summum bonum optare; si tamen usque ad hanc etatem rem apprime necessariam distulisti. Tunc discurrendi libido cessabit et odium longioris more; tum vero non modo Nicie, sed si ita sors tulerit, inter lybicas Syrtes sine molestia stabis, rebus tuis contentus nichilque aliud requirens. [15] Dicet aliquis: 'Nunquid illud saltem unum, quod memoras, bonum expectandum erit, ut presens presenti gaudio desiderantem animam impleat?'. Minime; si enim plene desideras, si sancte, si sobrie — aliter quippe tanta res optari non potest— , iam quod petebas tecum est; intus in anima Illum quem diligis, quere et invenies; non est, ut Eo potiaris, exterius evagandum; et siquid forte restat adhuc quod amplius velis aut cumulatius expectes, erit expectatio illa suavis et iocunda. [16] Qui ad hanc regulam se formabit, solus e cuntis mortalibus, quotiens exacta luce cubiculum intrabit, de preterito quidem dicere poterit securus virgilianum illud a Seneca relatum:

Vixi, et quem dederat cursum fortuna, peregi;

et de futuro illud horatianum:

cras vel atraNube celum pater occupatoVel sole puro;

nec unquam, venturi studio presentium oblitus, aut sibi aut aliis inutiliter etatem aget. Vale.

[1] Querelarum tuarum vocibus plenus sum, iam res ad fastidium inclinat, iam mollitiem tuam ferre non valeo; neque enim aliter quam si in hanc vitam nuper intrasses, ad occursum rei cuiuslibet expavescis. Pudeat inter lamenta senescere, imo vero pudeat olim senem pueriliter lamentari. Puerorum est ad omnia que viderint obstupescere, quippe quibus nova et admiranda sunt omnia; senibus, et presertim eruditis, nichil novum aut inopinatum evenire solet, nichil itaque stupendum, nichil deplorandum. [2] Unde igitur tot querele de rebus assiduis et secundum nature statuta fluentibus? Portenta movent animos interdum; si bicipitem puerum, si quadrimanum vides, miraris; imbrem lapideum, bovis verba, mule partum in annalibus legimus; quotidiana despicimus. [3] Tu quid vidisti, propter quod nunc totus in admirationem et lamenta conversus sis? Admirando quidem, admirationem tuam cogis ut admirer; non tam graviter in alio ferrem immoderatum hunc stuporem. Qui totiens mare transisti, totiens e mediis periculis enatasti, totiens e faucibus mortis ereptus es, admirando et fortunam tuam accusando describis passum te maris magnam et, ut Satyrici verbo utar, "poeticam tempestatem"; atque ad litus unde discesseras, flatu contrario impellente, relatum. [4] Hanc tu maris iniuriam existimas; natura est. Digniorem querele causam preferres, si vel illud tibi contigisset, quod quondam cesarea classis inter Italiam Greciamque sustinuit, quando per Adriaticum mare glaciali velut torpore constrictum cursum expedire non valuit; vel illud quod, terra sub pedibus tremente, pompeianus exercitus tulit in Lybia, ubi

nullus... potest consistere milesInstabilis, raptis etiam quas calcat arenis.

[5] Nunc vero, si per terram rigidos lapides aut tumentes colles, si per mare fluctus inconstantiam pertulisti, nichil est quod lamenteris, tanquam iniuriosa tibi fuerint elementa, quod nature potius sue paruerint quam voluntati tue. [6] Altera literarum tuarum pars, non minus delicate ac flebiliter te, cum iam Pisis applicuisses, in morbum diutinum incidisse memorabat; non aliter quam si in etate tam longa quid morbus esset ignorares. Quomodo autem se adversus mortem preparabit animus, inter hec quotidiana tam querulus? [7] Sed ne latius effundar — amplissima enim res est et verborum egens —, accipe breviter quecunque de his querelis a me ipso sepe diffusius dici solent. Nimis faciles sumus ad accusandum naturam; nemo deflet quod nascitur, nemo quod vivit; at quod egestatem sentit, quod labores patitur, quod senescit, quod egrotat, quod moritur, quisque conqueritur, quasi secundum naturam minus ista quam illa sint. Et nasci et vivere, et comedere et esurire, et dormire et vigilare, et laborare et senescere, et egrotare et mori, naturalia sunt; ut nemo his mortalium vacet, nisi cui forte senescendi necessitatem laborumque molestias et egritudioum, necessitas mortis precipitata remiserit. [8] Quid igitur inutiles querelas effundimus? an, quia nobis solis ista contingunt, solis nobis lugere permisimus? an, quia omnibus, cuntorum simul in nos lamenta transfundimus et velut humani generis procuratores, naturam accusamus immeritam? Odiosum sane negotium et importunum; illa enim, mitissime; nos beneficia eius per impatientiam exacerbavimus, in parentem optimam ingrati, in nosmet ipsos impii. [9] Oro itaque, pater amantissime, et si etatem hanc non dedecet, etiam consulo, ut quicquid evenerit, inducamus in animum ferre fortiter, ferre moderate, ferre sine eiulationibus et sine ulla lamentatione muliebri. Habuimus enim deliberandi et, gratias Cristo, habemus adhuc deliberata exequendi spatium; et licet vulgus insaniat, sunt tamen nobis aliquanto magis sobrii consultores, quorum potius monitis obsequendum est. [10] Nec te moveat vita mea, quotiens epystolas meas legis, nec in frontem respexeris ista suadentis; vidisti enim interdum pallentem medicum, qui suam non poterat, alterius egritudinem curare. Ut feliciter valeas opto.

[1] Semisopitum epystole tue clamor excitat, quam iocosis refertam convitiis letus ridensque perlegi. Et ut primum venienti iaculo prius occurram, vide, queso, pater optime, de multis que contra me colligis, quantum ab intentione tua prima etiam scribentis verba discordent. [2] Mirari solitum te ais, quod mundum in etate adhuc tenera sic artificiose decipiam, ut scilicet ars hec sit non tam experientie quam nature. Pangericum plurium certe verborum, sed minime amplioris glorie cecinisse michi poteras. Mundus, deceptor generis humani, quot vitam laqueis implicitam quam amare dulcedinis aspersione commendet, novit quisquis apertis oculis iter hoc agit; cuius et nos fraudibus de industria favemus studioseque, ut ipsi nobis ignoti simus, adversus Apollinis consilium laboramus. [3] Hunc superbia inflat sub specie magni et excelsi animi; illum malitia et fraus, et quicquid prudentie proximum videtur, sub amictu finitime virtutis infatuat. Ille se fortem putat, inhumanus et ferox; hic se humilem vocat, timidus et imbellis. Est et quem titulo frugalitatis avaritia solicitet, et quem prodigalitas specie largitatis exhauriat. [4] Personata sunt vitia, et immania monstra formosis sub pellibus delitescunt. Accedit delectabilium sed transiturarum, imo vero transeuntium ac fugientium rerum turba: ambitio honorem nobis et plausum aurasque vulgares, luxuria blandas et varias voluptates, pecunia plurimarum rerum sufficientiam ostentat; nullus hamus sine esca, nullus sine visco ramus, nullus laqueus sine spe. Accedit humana cupiditas preceps inopsque consilii, et falli facilis et insidiis oportuna. [5] In hoc igitur ancipiti et lubrico et suspecto itinere, siquem forte tam cautum vel natura vel studium fecisset, ut mundi fraudibus elusis, mundum ipse deciperet, "frontem" scilicet ostendens populo similem, "tota intus" mente "dissimilis"; quem tu hunc virum diceres? Hunc tamen ubi querimus? et natura optima et etate solida simul ac sobria opus est, et alienorum casuum observatione solicita. Tu tamen hoc michi nomen imponis; immensum quidem, modo non irrideas. Quod si hodie verum non est, Deum oro, qui potens est etiam ab inferis excitare, ut verum fiat antequam moriar. [6] Sed quo hinc iocando progrederis? multos fictionibus meis opiniones de me concepisse magnificas! Fuit ars hec, fateor, quibusdam ex illustribus viris, ut, ingenio quodam, veras virtutes mirantibus ostentarent: hinc et Nume Pompilio divini colloquii et Publio Africano divine etiam stirpis fama quesita est. Michi ars ea non competit, nichil habeo quod ostentem; et tamen nescio quis me ab incunabulis supervacuus fati favor insequitur. [7] Notior sum quam vellem, et scio de me, quantuluscunque sim, in utramvis partem multa iactari, quibus ego nec deprimor nec extollor; scio populi totidem fere mendacia esse quot verba. Et hec quidem hactenus; neque enim ut turbe displiceam magnopere laborandum est.

[8] Necdum desinit urbanitas tua. Dicis me, non modo vulgus insulsum, sed celum ipsum fictionibus tentare; itaque Augustinum et eius libros simulata quadam benivolentia complexum, re autem vera a poetis et philosophis non avelli. Quid autem inde divellerer, ubi ipsum Augustinum inherentem video? quod nisi ita esset, nunquam libros De civitate Dei, ut reliqua sileam, tanta philosophorum et poetarum calce fundaret, nunquam tantis oratorum ac historicorum coloribus exornaret. [9] Nimirum! nunquam enim in somniis ad tribunal eterni Iudicis tractus accesserat Augustinus meus, sicut Ieronimus tuus; nunquam exprobrari sibi ciceronianum nomen audierat; quod cum audiisset Ieronimus fidemque dedisset quod nunquam amplius libros gentilium attingeret, quam diligenter ab omnibus, sed a Cicerone presertim, abstinuerit nosti. [10] Augustinum, vero, cui nullo somnio interdictum erat, non solum familiariter illis uti non puduit, sed ingenue etiam fateri se in libris Platonicorum magnam fidei nostre partem invenisse, et ex libro Ciceronis qui vocaturHortensius, mutatione mirabili ab omni spe fallaci et ab inutilibus discordantium sectarum contentionibus aversum, ad solius veritatis studium fuisse conversum, et lectione libri illius inflammatum, ut mutatis affectibus et abiectis voluptatibus, volare altius inciperet. [11] O virum ineffabilem, dignumque quem Cicero ipse pro rostris laudet, cuique publice grates agat, quod inter tam multos ingratos unus velit esse gratissimus! O virum magnifice humilem et humiliter excelsum, non qui, alienis plumis ornatus, auctoribus insultet, sed qui iam cristiane religionis fluitantem puppim inter hereticorum scopulos agens, presentisque magnitudinis sine arrogantia sibi conscius, veritatem primordiorum suorum et adolescentie rudimenta commemoret; et doctor tantus Ecclesie, non erubescat ducatum Arpinatis hominis, licet alio tendentis! Cur autem erubesceret? nemo dux spernendus est qui viam salutis ostendit. [12] Quid ergo studio veritatis obesse potest vel Plato vel Cicero, quorum alterius scola fidem veracem non modo non impugnat sed docet et predicat, alterius libri recti ad illam itineris duces sunt? Eadem et de aliis dici possunt; sed piget in re notissima testes supervacuos conquirere. [13] Nec tamen ideo negaverim multa apud illos esse que vitari oporteat, cum et apud nostros quedam sint periculosa incautis, et Augustinus ipse, in quodam operoso volumine, de uberrima messe suorum studiorum internascentis erroris lolium proprio pollice decerpat. Quid ergo? Rara lectio est que periculo vacet, nisi legenti lux divine veritatis affulserit, quid sequendum declinandum ve sit docens; illa autem duce, secura sunt omnia, et que nocere poterant, iam Syrtibus et Caribdi aut famosis in alto scopulis notiora sunt. [14] Ut vero iantandem huic lascive calumnie finis fiat, vere ne an falso Augustinum animo complectar, ipse novit. Est enim ubi nec fallere vult quisquam nec falli potest, unde devia vite mee erroresque cernentem misereri arbitror; presertim si adolescentie sue meminit, quam vagam et aberrantem miseratus Omnipotens retraxit ad rectum iter, et nunc, pro arenosis Africe litoribus, ubi aliquandiu noxie delectatus vergebat ad mortem, eterne frondentis Ierusalem sine fine municipem esse dedit. Inde michi favet, inde me diligit. [15] Quid enim dubitem, cum audiam in eo libro, quem De Vera Religione conscripsit, eum spe firmissima dicentem: «Quisquis angelorum Deum diligit, certus sum quod me diligit»? Si enim ille, contemplatione comunis Dei, angelicum amorem sibi promittere non metuit, cum sit homo, audebo et ego, qui homo sum, amorem humanum anime illius sacratissime, que nunc celo fruitur, sperare.

[16] Sed enim novis hic salibus aspergor. Ais enim michi, philosophica etiam nunc et poetica ruminanti, Augustini dicta quasi quedam somnia videri. Melius dixisses illa relegenti totam michi vitam meam nichil videri aliud quam leve somnium fugacissimumque fantasma. [17] Itaque lectione illa excitor interdum velut e somno gravissimo; sed urgente mortalitatis sarcina, palpebre rursus coeunt; et iterum expergiscor, et iterum et iterum obdormio. Voluntates mee fluctuant et desideria discordant et discordando me lacerant. Sic adversus interiorem hominem exterior pugnat,

Nunc dextra ingeminans ictus, nunc ille sinistra;Nec mora nec requies;

et nisi Pater eternus, "voce prelia dirimens, fessum Dareta" de manibus Entelli ardentis "eripiat", vincet exterior. Quid multa? adhuc de fine sum incertus, vivoque in spe trepida, sepe ad victorem mortis exclamans:

Eripe me his, invicte, malis;...Da dextram misero et tecum me tolle per undas;Sedibus ut saltem placidis in morte quiescam.

[18] Sed nichil iocis lentius, nichil flexibilius; quocunque traxeris, sequuntur. Quid ergo ais? finxisse me michi speciosum Lauree nomen, ut esset et de qua ego loquerer et propter quam de me multi loquerentur; re autem vera in animo meo Lauream nichil esse, nisi illam forte poeticam, ad quam aspirare me longum et indefessum studium testatur; de hac autem spirante Laurea, cuius forma captus videor, manufacta esse omnia, ficta carmina, simulata suspiria. In hoc uno vere utinam iocareris; simulatio esset utinam et non furor!

[19] Sed, crede michi, nemo sine magno labore diu simulat; laborare autem gratis, ut insanus videaris, insania summa est. Adde quod egritudinem gestibus imitari bene valentes possumus, verum pallorem simulare non possumus. Tibi pallor, tibi labor meus notus est: itaque magis vereor ne tua illa festivitate socratica, quam yroniam vocant, quo in genere nec Socrati quidem cedis, morbo meo insultes. [20] Sed expecta; ulcus hoc cum tempore maturescet, verumque fiet in me ciceronianum illud: «Dies vulnerat, dies medetur», atque adversus hanc simulatam, ut tu vocas, Lauream, simulatus ille michi etiam Augustinus forte profuerit. Multa enim et gravia legendo multumque meditando, antequam senescam, senex ero.

[21] Quis autem erit facetiarum modus? ubi desines? quid ais? tentatum te quoque fictionibus meis ac prope delusum, imo vero delusum, aliquandiu expectasse me Rome, simulantem ingens veniendi teque revidendi desiderium; tandem, quod spectatores callidi in circulatorum prestigiis solent, aperienti tibi oculos et in artes meas profundius intendenti, omnem ingenii mei scenam patuisse. [22] Deus bone, quid hoc est? calumniando tu quidem facies ut magus sim; iam Zoroastres videri michi incipio, repertor magie, sive unus aliquis suorum sequacium. Esto, sim Dardanus vel Damigeron vel Apollo vel alius, siquem ars ea notiorem fecit. Parum ne prestigii est, prestigiatorem verbo facere? [23] Sed iam satis superque iocum traximus. Serio velim michi respondeas. Cesset quamvis ardor faciem tuam videndi, quem laboriosissime in quartum annum iam protraxi, dum cogito 'ecce ille cras aderit, ecce tu postridie movebis'; excidat quarundam curarum non mediocris cumulus, quem cum nullo mortalium nisi tecum equo animo partirer; quiescat affectus cernendi preclarissimum patrem tuum, magnanimos fratres, honestissimas sorores, exoptatos amicorum vultus; [24] quanti demum extimaturum reris menia Urbis et colles et, ut ait Virgilius,

tuscum Tyberim et romana palatia

cernere? Credi non posset quantum urbem illam, desertam quamvis et veteris effigiem Rome, spectare cupiam, quam nunquam vidi; ubi segnitiem meam, si tamen segnities et non necessitas fuit, incuso. [25] Exultare michi videtur Seneca ad Lucilium scribens ex ipsa villa Scipionis Africani, nec modicum ducit vidisse locum ubi ille vir tantus exulaverat, ubi negata patrie ossa reliquerat; quod si contigit hispano homini, quid me hominem italicum sentire putas non de villa Literni aut de Scipionis sepulcro, sed de urbe Roma, ubi Scipio natus est, ubi educatus, ubi victor idem et reus pari gloria triumphavit; ubi non unus ille, sed innumerabiles vixerunt viri, quos nunquam fama tacitura est; [26] de civitate, inquam, illa cui nulla similis fuit, nulla futura est; que civitas regum etiam ab hoste dicta est; de cuius populo scriptum legimus: «Magna est fortuna populi Romani, magnum et terribile nomen»; cuius sine exemplo magnitudinem atque incomparabilem monarchiam futuram presentemque divini cecinerunt vates? [27] Neque nunc ego romanas prosequor laudes: maior res est quam ut possit a transcurrente tractari; sed hec cursim attigi, ut intelligeres non parvipendere me regine urbis aspectum, de qua infinita perlegi et ipse multa iam scripsi, plura forte scripturus, nisi primordia mea precipitata dies mortis abrumpat. [28] Finge me his nequaquam tangi; quam dulce tamen est cristiano animo urbem cernere celi instar in terris, sacrosanctis martyrum nervis atque ossibus consertam et veri testium preciosa cede respersam; videre verendam populis Salvatoris imaginem et in saxo durissimo eternum gentibus adoranda vestigia, ubi ad literam luce clarius impletum cernitur illud Ysaie: «Et venient ad te curvi filii eorum qui humiliaverunt te, et adorabunt vestigia pedum tuorum omnes qui detrahebant tibi»; circuire sanctorum tumulos, vagari per Apostolorum atria, melioribus iam curis comitantibus et inquieta solicitudine vite presentis in litore Massilie destituta! [29] Que cum ita sint, quid me segnem vocas, cum scias quod iter meum ex alieno pendet arbitrio? Ego me ipsum tibi dederam, parvum quidem sed perpetuum munus; tu me alteri parere voluisti, si alter proprie dicitur talis et tam unanimis germanus. Nichil hic michi conscius sum; si culpa est, vel tibi parce vel fratri.

[30] In extrema literarum parte, veritus forte ne lepidissimis iocis tuis offenderer — solet enim leonis quantumlibet blanda contrectatio animantia parva proterere —, suave olentis unguenti dragmam adhibes ubi pupugisse videbare, dum me ad te amandum, imo vero ad tibi reddendas amoris vices, predulciter cohortaris. [31] Quid dicam? multa loqui non magis dolore quam gaudio prepedimur. Hoc unum, me tacente, non ignoras: usque adeo saxeus non sum, ut ad tam generosum et tam debitum amorem sit michi necessarius hortator. Atque utinam in amando non magis freno quam calcaribus egerem! tranquillior michi profecto adolescentia transiisset, tranquillior iuventa sequeretur. Hoc saltem oro, ne finxisse me fingas. Vale.

Avinione, XII Kal. Ianuarias.

[1] Non miror in te quod in omnibus stupeo, in me autem queror et lugeo. Publicum malum est: que negligi sine periculo poterant, certatim querimus; quod apprime curandum erat, publice negligitur. [2] Quam fertilis ager, quam domus composita, quam obsequiosus servus, quam solicitus procurator, quam splendida vestis, quam nitidus equus, quam pulcra uxor, quam nostri corporis ornata superficies, omnes curamus; quam pulcer et ornatus animus, curat nemo. Nemo non se curaturum spondet aut sperat; sed quod primum esse debuerat, differimus ad extrema.

O cives, cives, querenda pecunia primum;Virtus post nummos.

[3] Sic est hodie, sic erat Flacci seculo, sic erit temporibus pronepotum, nisi forte meliora de posteris auguramur. Utinam id quidem sperare possemus; sed, ut res eunt, in dies peiora conicio; quamvis iam peiora vix possim nedum timere, sed fingere. Certe sic vivitur eoque criminum ac furorum ventum est, ut procedi ulterius sine publico precipitio non possit. [4] Nunc, nunc impletum est quod ante tempus dixerat Satyricus:

Omne in precipiti vitium stetit;

enitemur tamen pro viribus, ut semper aliquid accedat insanie, nec unquam a maioribus tradite licentie finibus contenti erimus, nunquam committemus ut mentitus videatur Horatius, ubi ait:

Etas parentum, peior avis, tulitNos nequiores, mox daturosProgeniem vitiosiorem.

[5] Et ut in tempus aliud graviorem hanc querimoniam differamus, insistentes cepto, semper verissimum faciemus quod Marco Varroni, viro longe doctissimo, visum est; quoniam si duodecimam cure partem, quam impendimus ut pistor bonum nobis panem faciat, impendissemus in nobis, ipsi iampridem boni essemus; ut de anulis, de calceis, de calamistris sileam. Sic est proculdubio, sic erit: semper curabuntur supervacua, semper necessaria negligentur. [6] In literis tamen tuis, clarissime vir, unum de te bone spei pignus habeo: videris michi vim pati et, qui proximus ad salutem gradus est, statum tue mentis agnoscere; videris michi indignatione magnifica, cum primum se facultas obtulerit, ex his compedibus evasurus. Vale.

Ad fontem Sorgie,

Kal. Maiis.

[1] Ad cenam expectatus venies, memorque non hic cupidinarium forum esse; poeticum tibi convivium presto est, idque non Iuvenalis aut Flacci, sed quale a Virgilio pastorale describitur:

mitia poma,Castanee molles et pressi copia lactis.

Cetera duriora: inelaboratum ac rigidum panem, fortuitum leporem aut peregrinam gruem — idque perraro — et callum fortassis apri rancidioris invenies. Quid multa? neque locorum nec victus asperitas ignota est tibi; itaque, non pedibus tantum, sed, ut facete plautinus parasitus ait, "calceatis dentibus ut venias" admoneo. Vale.

Ad fontem Sorgie.

Idibus Ianuariis.

[1] Peroportunum curis meis locum, si non alio properaret animus, nactus sum in regione romana. Caprarum mons dictus est olim, credo quod, silvestribus virgultis obsessus, capris quam hominibus frequentior haberetur. Paulatim cognitus loci situs et spectata fertilitas habitatores aliquot sponte contraxit, a quibus arx eminenti satis tumulo fundata; et domorum quantum collis angustus patitur, adhuc vetus caprarum vocabulum non amisit. [2] Locus ignobilis, fama nobilioribus cingitur locis. Est hinc Soracte mons, Silvestro clarus incola, sed et ante Silvestrum poetarum carminibus illustris; hinc Cimini cum monte lacus, quorum meminit Virgilius; hinc Sutrium, quod nonnisi duobus passuum milibus abest, sedes Cereri gratissima et vetus, ut perhibent, Saturni colonia. Campus ostenditur non longe a muris, ubi primum in Italia frumenti semen ab advena rege iactum dicunt, primam messem falce desectam; quo beneficio miraculoque delinitis animis, in partem regni vivens, in opinionem divinitatis vita functus, favore hominum exceptus senex rex et falcifer deus est. [3] Aer hic, quantum breve tempus ostendit, saluberimmus. Hinc illinc colles innumeri, altitudine nec accessu difficili et expedita prospectui; inter quos et umbrosa laterum convexa et opaca circum antra subsidunt. Undique submovendis solibus frondosum nemus erigitur, nisi quod ad aquilonem collis humilior apricum aperit sinum, mellificis apibus floream stationem. [4] Fontes aquarum dulcium imis vallibus obstrepunt; cervi damme capreoli et feri nemorum greges apertis vagantur collibus; omne volucrum genus vel undis vel ramis immurmurat; nam boum et omnis mansueti pecoris armenta, et humani laboris fructus, Bachi dulcedinem et Cereris ubertatem, ad hec et illa nature dona, vicinos lacus ac flumina et non longinquum mare, pretereo. [5] Pax una, quonam gentis crimine, quibus celi legibus, quo fato seu qua siderum vi ab his terris exulet, ignoro. Quid enim putas? pastor armatus silvis invigilat, non tam lupos metuens quam raptores; loricatus arator, hastam ad usum rustici pugionis invertens, recusantis bovis terga solicitat; auceps retia clipeo tegit et piscator hamis fallacibus herentem escam rigido mucrone suspendit; quodque ridiculum dixeris, aquam e puteo petiturus rubiginosam galeam sordido fune connectit. [6] Denique, nichil sine armis hic agitur. Quis ille pernox ululatus vigilum in menibus, que voces ad arma conclamantium, que michi in sonorum locum quos blandis e fidibus exprimere consueveram, successere? Nichil incolis harum regionum inter se aut tutum videas, aut pacatum audias, aut humanum sentias; sed bellum et odia et operibus demonum cunta simillima. [7] His in locis, pater inclite, inter volentem ac nolentem dubius, iam sextumdecimum diem ago; et — quantum potest in rebus omnibus consuetudo! — fragore militum et stridore lituum ceteris in arcem concurrentibus, me sepe per hos colles vagum videas atque aliquid quod posteritatem michi conciliet, assidue meditantem. Omnes me cum admiratione respiciunt, otiosum, intrepidum et inermem; contra, ego omnes admiror pavidos, solicitos et armatos. Hec est humanarum varietas actionum.

[8] Quodsi forsan interroger an hinc migrare malim, non facile dixerim; et ire iuvat, et manere delectat. Ad primum pronior sum; non quod hic molesti quicquam patiar, sed Romam visurus domo moveram. Est autem secundum naturam, ut usque in finem votorum animus non quiescat. [9] Ex quo maxime colorem michi videtur habuisse opinio illa, que beatifica visione Dei, in qua consummata felicitas hominis consistit, defunctorum animas tandiu carituras astruebat, donec corpora resumpsissent, quod naturaliter non optare non possunt; quamvis illa sententia multorum saniori iudicio victa et cum auctore suo — da veniam, queso, qui valde eum, sed non errores eius dilexisti — sepulta iampridem sit. Vale.

[1] In hoc ecce caprarum, imo vero leonum et tigridum monte, quolibet agno mitior Ursus iste tuus habitat, Anguillarie comes, amator pacis sine bellorum metu, inter bella securus non sine pacis desiderio, hospitalitate secundus nemini, consilio vigens, blande severus et rigide benignus in suos, Pyeridum familiarissimus et excellentium ingeniorum mirator elegantissimus ac laudator. [2] Et secum, non adversum, ut ille, sed conveniens moribus suis nomen sortita, Agnes coniunx eius preclarissima, soror tua; de qua, ut de Carthagine Salustius ait, «silere melius puto quam parum dicere». Sunt enim quedam, que nullo melius modo quam stupore et silentio laudantur; horum ex genere soror tua est. Hoc concors et mite par coniugum ceu rosas aut lilia totidem notavi inter spineta ac tribulos odiorum; horum suavitate utcunque reliquorum temperatur asperitas.

[3] Accessit divinus et singularis vir Iacobus de Columna, Lomberiensis epyscopus, germanus tuus; ad quem cum adventus mei nuntium premisissem per literas quid me agere vellet interrogans, quoniam, obsidentibus omnes aditus domus tue hostibus, non tuto videbar Romam petiturus, rescripsit ille congratulatus adventui et expectare iubens. [4] Paucisque post diebus, ad. septimo Kal. Februarii, affuit cum Stephano fratre primogenito, cuius etiam virtus eximia magna quidem materia vatum est; neque amplius quam centum armatis equitibus stipatus uterque, non sine spectantium horrore, transiverat, cum quingentos et eo amplius sub hostium signis esse constaret. Sed ea que sepe bellum conficit, fama ducum iter straverat. [5] Cum his ego nunc generosis spiritibus habito, tanta dulcedine, ut sepe alibi quam in terris esse videar, nec iam Romam magnopere requiram. Ibimus tamen; quamvis denuo dicantur adversarii reditum in urbem accuratius obstruxisse. Vale.

[1] Ab urbe Roma quid expectet, qui tam multa de montibus acceperit? Putabas me grande aliquid scripturum, cum Romam pervenissem. Ingens michi forsan in posterum scribendi materia oblata est; in presens nichil est quod inchoare ausim, miraculo rerum tantarum et stuporis mole obrutus.

[2] Unum hoc tacitum noluerim: contra ac tu suspicabaris accidit. Solebas enim, memini, me a veniendo dehortari, hoc maxime pretextu ne, ruinose urbis aspectu fame non respondente atque opinioni mee ex libris concepte, ardor meus ille lentesceret. Ego quoque, quamvis desiderio flagrarem, non invitus differebam, metuens ne quod ipse michi animo finxeram, extenuarent oculi et magnis semper nominibus inimica presentia. [3] Illa vero, mirum dictu, nichil imminuit, sed auxit omnia. Vere maior fuit Roma, maioresque sunt reliquie quam rebar. Iam non orbem ab hac urbe domitum, sed tam sero domitum miror. Vale.

Rome, Idibus Martiis, in Capitolio.

[1] Sunt qui Romanorum veteres matronas singulas singulis laudibus attollunt; et Lucretie quidem pudicitiam ascribunt, Martie gravitatem, pium impetum Veturie, coniugalis amoris ardorem Portie, Claudie hilaritatem sobriam, Iulie facetias et eloquentiam muliebrem, urbanitatem Cecilie, Livie maiestatem, Corneliarum alteri generosum robur animi, alteri morum verborumque dulcedinem. [2] Sunt et qui peregrinas suis laudibus prosequuntur: honestatem in Penelope, in Arthemisia amore immortalem, in Ipsicratea tolerantiam, in Thamiri fortitudinem, consilium in Thetide, modestiam in Argia, pietatem in Antigone, in Didone constantiam admirantes.

[3] Vellem ut hi laudatores veterum sorores tuas Iohannam et Agnetem cernerent; haberent profecto in una domo amplissimam laudandi materiam, neque femineis titulis conquirendis per omnes terras et per tam multa secula vagarentur; quicquid usquam sparsim queritur, apud has simul invenitur. Tu vives non virtute tantum propria, sed magni genitoris gloria fratrumque concordia et talium sororum pietate felicissimus, et Vale.

[4] Rome, x Kal. Aprilis.

[1] Perambulanti veterum confinia, accessu quidem aspera sed amena cum perveneris, creber scrupulus ingenii pede calcandus est. Hoc sane, quem tu tibi nuper iniectum scribis, ego iampridem premor, queroque itidem quanam mundi parte Thile sit insula. Quero, sed, ut verum fatear, nec certo indice nec ad rem ducentibus coniecturis, aut ipsam aut ullam inveniendi spem invenio. Et hec tibi quidem, ex ipsis britannici occeani litoribus, propinquior — ut fama est — ipsi quam vestigamus insule, scribo; profecto unde, vel antiquo literarum studio vel nova ac solicita locorum indagine, certius aliquid scribere posse debueram. [2] Ultimam quippe terrarum esse, non ambigitur: hoc Virgilius canit, hoc Seneca, hoc secutus utiunque Boetius, hoc omnis denique scriptorum cohors. Illud quoque satis inter multos convenit, in occiduo tractu sitam, quam longissime ab ortu solis et a meridie recessisse. Ceterum nobis, in occidente positis, stimulos addidit ipsa vicinitas; si ad orientem sita esset, forte non magis Thilen quam Thoprobanen curaturis. [3] Cum vero Britanniam et Hibernen cuntasque Orchades in occidentali occeano ad aquilonem, inque eodem Fortunatas insulas ad austrum, partim visu partim assiduo commeantium testimonio non aliter pene quam ipsam Italiam aut Gallias nosceremus, circumspicere mirarique cepimus aliquantoque scrupulosius inquirere sicubi undis emergeret celebrata hec omnium literis insula, quam in nostro occeano et antiquorum locavit autoritas et nunc etiam orientalium populorum ac totius orbis confirmat opinio. Quid multa? evenit huic quod sepe claris viris accidit, ut ubique sint quam in patria notiores. Percontare occidentis accolas: indocti ipsum insule nomen ignorant; literatis utique clarum nomen insule est, insula vero non minus ignota quam vulgo. [4] Michi quidem de hac re cum Ricardo, quondam Anglorum regis cancellario, sermo non otiosus fuit; viro ardentis ingenii nec literarum inscio, et qui, ut in Britannia genitus atque educatus abditarumque rerum ab adolescentia supra fidem curiosus, talibus presertim questiunculis enodandis aptissimus videretur. [5] Ille autem, seu quia sic speraret, seu quia puderet ignorantiam fateri— qui mos hodie multorum est, qui non intelligunt quanta modestie laus est homini nato nec nosse omnia valenti, profiteri ingenue se nescire quod nesciat — seu forte, quod non suspicor, quia huius michi archani notitiam invideret, respondit certe se dubietati mee satisfacturum, sed non prius quam ad libros suos, quorum nemo copiosior fuit, in patriam revertisset. [6] Erat enim, dum in amicitiam eius incidi, tractandis domini sui negotiis apud Sedem Apostolicam peregrinus; ea scilicet tempestate, qua inter prefatum dominum suum et Francorum regem prima diuturni belli semina pullulabant, que cruentam messem postea protulere; necdum reposite falces aut clausa sunt horrea. Sed dum promissor ille meus abiisset, sive nichil inveniens, sive noviter iniuncti pontificalis officii gravi munere distractus, quamvis sepe literis interpellatus, expectationi mee non aliter quam obstinato silentio satisfecit. Ita michi Thile amicitia britannica nichil notior facta est.

[7] Post annos vero venit in manus meas libellus De mirabilibus Hybernie, a Giraldo quodam, aulico Henrici secundi regis Anglorum, licet tenui rerum filo, non rudi tamen verborum arte contextus; quem ne totum bibliothece nostre foribus excluderem, brevis quedam ipsius particula promeruit, ubi de hac eadem insula nostre similis et operosa dubitatio inserta erat; itaque similitudo una ingenii michi totius operis commendavit auctorem. [8] Aliquot ibi scriptorum sententias attingit, quod insularum occeani, que circa Britanniam que ve inter Arthon et occasum sunt, extrema sit Thile; ubi "estivo nulla nox, brumali contra solstitio nulla dies; ultra quam pigrum atque concretum" iaceat "mare". Ad hec Solinum et Ysidorum testes citat; ignotam tamen nichilominus occidenti insulam, "nullamque" huius vel "nature" vel "nominis" illic esse confirmat; ideoque, coniecturam sequens, aut "famosam" sed "fabulosam insulam" existimat, aut "infinito" ab aliis spatio secretam, nusquamque alibi quam in intimis "borealis occeani secessibus requirendam"; cuius sententie astipulatorem facit Orosium. Poterat et Claudianum, ubi

yperboreo damnatam sidere Thilen

ait. Hoc tamen omisso, rem agit, et ad hunc fere modum ille disputat. Tu testes quos inducit, examina quam sibi constent, et quanta sit dictis fides intelliges. [9] Ego enim nunc a libris omnibus quam longissime absum, et id unum in hac peregrinatione molestissimum experior: domo egressus, nullum latine lingue murmur audio; domum regressus, comites libros cum quibus loqui sum solitus, non habeo; omne michi colloquium cum memoria mea est. Hec igitur ex tempore et ex memoria tibi scribo, ita ut de quibus illam hesitantem video, silentio potius quam calamo committenda crediderim; multa sane non aliter quam si sub oculis libri essent, memini, que frequens horum cogitatio michi altius atque tenacius impressit. [10] Plinium ille Secundum forte non legerat, quo nemo certius rem expressit; quam vere diffinire non ausim, cum illud semper occurrat: 'quid ita omnibus habeatur incognita insula tam vicina, tam celebris?' Sed dicam quid ipse Plinius Secundus, secundo Naturalis Historie libro, senserit: Thilen esse insulam "sex dierum navigatione in septentrionem a Britannia distantem", ubi semestrem estivum diem ac paris spatii brumalem noctem esse coniectat, et violento, quantum sibi videtur, rationis argumento et preterea nescio quo Phocea alias Pithia massiliensi teste utitur. Que si vera sunt, quantulum hinc abest Thile ipsa quam querimus, cuius apud Indos — ut auguror — fama ingens, apud nos notitia nulla est! [11] Servius quidem, etsi grammaticus melior quam vel cosmographus vel poeta, sequens tamen priorum vestigia super illum Virgilii locum

tibi serviat ultima Thile,

sic ait: «Thile insula est occeani inter septentrionalem et occidentalem plagam, ultra Britanniam, Hyberniam, Orchadas». Vides ut unum fere signum omnes aspiciant, ut inter septentrionem et occasum, ac non procul a Britannia, vario sermone conveniant, ubi si corpore convenissent, re cogente mutassent forte sententiam. [12] Duo longius abscedunt a ceterorum dictis, sed an ad verum propius accedant an propter distantiam non ita manu, ut aiunt, mendacium prendi possit, incertum est; horum alter Orosius est, cuius supra mentio est habita, alter vero Pomponius Mela, nobilis cosmographus, quem Plinius, in multis sequi solitus, hic neglexisse visus est. [13] Is enim toto anno unum solis ortum verno, unumque autumnali equinoctio occasum, atque ita una die duntaxat unaque nocte distinctum anni spatium yperboreis populis assignat; "primis in litore asiatico super Aquilonem Ripheosque montes" habitantibus, omnium — siquid sibi credimus — mortalium innocentissimis felicissimisque; Thilen autem inter occeani insulas "Belgarum litoribus appositam" testatur, "noctes ibi breves, hieme" quidem "fuscas, estate lucidas, solstitio nullas". En quanta discordia! ut michi quidem nichilo videatur occultior insula ipsa quam veritas.

[14] Sed bene habet, quia quod laboriose querimus, impune nescimus. Lateat ad aquilonem Thile, lateat ad austrum Nili caput; modo non lateat in medio consistens virtus et huius vite brevis semita, per quam magna pars hominum palpitando titubandoque proficiscitur ad incertum finem ambiguo calle festinans. [15] Ne ergo nimis magnam operam impendamus in inquisitione loci, quem forsan inventum cupide linqueremus, claudenda iam epystola et tempus curis melioribus impendendum est. Hec sunt que de hoc ambiguo tibi nunc ex ipsa, ut ita dixerim, inquisitionis area excutere potui; reliqua a doctioribus exige. Michi quidem si hec nature latibula rimari et abdita nosse negatum fuerit, me ipsum nosse sufficiet; hic oculos aperiam, hic figam intuitum. Orabo Eum qui me fecit, ut se michi meque simul ostendat et, quod votum Sapientis est, "notum michi faciat finem meum". Vale.

[1] Quid ad literas tuas dicam? vereor ne humanorum torrens rapidissimus errorum amicum nostrum, fundo alvei rotatum, cum universo rapiat. Senescit, ut vides, inter ludos atque prestigia fortune, multa sibi promittens que, michi crede, nunquam venient; una tamen excusatio est: omnes idem fere morbus habet. Quem invenies qui non spe crastine quietis hodie laboret? [2] Hec felicitas, hec mortalium vita est; mirus furor nec minor ideo quia publicus; hiare in ventos, et certis bonis abiectis, incerta sectari. Ignorant homines quantum lucrum est spes inanes et fallaces perdere; nulla gravior sarcina, nulla tamen tristius deponitur; usque adeo malis etiam propriis delectamur. [3] Laborat ille quidem et suspirat et anhelat supervacue et, contra Flacci sententiam, "terras alio calentes sole permutans brevi fortis iaculatur evo multa". Non accuso in aliis quod in nobis excuso; tulit et nos multa videndi ardor per terras ac maria, et nunc maxime ad extrema terrarum ea me voluptas traxit, pellente hinc tedio rerum morumque odio. Quo rursus dura necessitas retraxit, nudiustertius applicui, et cum multa inde tibi scripserim, reversus pulverulentum calamum tuo primum nomine detersi. [4] Amicus autem noster, non ut doctior sed ut ditior redeat, nullum mundi litus inaccessum sinit, et omni vento, caduce frondis more, circumvolvitur; suspiriorum eius nullus, ut auguror, finis erit nisi qui vite: hoc sibi meis verbis dicito. Raro quidem premeditata succedunt; sed finge succedant: crescit cum felicitate miseria. Id haud difficile persuaderi posset experto, nisi consuetudo pessima aures salutaribus vocibus obstrueret. Sed ipse de se viderit; tu vero ceptum tene, et ne turba delirantium animum a proposito convellat, cave. Senece, imo vero ipsius nature verbum est: «Nec multo opus est, nec diu». Vale.

[5] Avinione, V Kal. Septembris.

[1] Potuisti, vir fortissime, vincere; scito, sapientissime vir, uti victoria, nequis unquam nostrum tibi possit obicere quod Cannensi quondam die Maharbal Hanibali; qui si consilio obsecutus recto calle ab acie Romam sanguine nostro rorantia signa vertisset, quenam sit historicorum opinio non ignoras.

[2] Sed illius impiis ausibus obstitit Italie favens Deus; idem, pios adiuvans conatus, aciem tuam comitabitur, vestigia diriget, se duce victricia signa non deseret; ille tibi nunc perpetuam victoriam ultimumque tuorum hostium exterminium pollicetur, qui de tot olim barbaricis legionibus piam paucitatem Theodosii principis salvam fecit.

[3] Et tu profecto iustissimam causam foves, et qui illius tunc iustitie fuit, tue nunc testis est, Cristus, devotissime tibi diebus ac noctibus invocandus ut peragat quod incepit: non equidem procul ille, sed iuxta est, tecum est, et tecum erat, michi crede, dum vinceres. Alioquin quonam modo cum paucis tantum fudisses exercitum, atque unus duos superbissimos hostes, incautusque idem ac prope semiermis premeditatos illos et instructos, inopino marte tam celeriter oppressisses? Aderat proculdubio celeste presidium, aderitque quotiens, non mutata iustitia partis tue, pie reverenterque postulabitur. [4] I tanto securus duce, et de cesorum sanguine renascentem puerum ecclesiarum spoliis honeratum predam verius scito esse quam prelium. Prior nempe victoria ut gloriosa sic inops fuit, hec tam opulenta quam facilis; vade igitur ad certam victoriam potius quam ad ambiguum certamen, et vade non tam propriis viribus quam divino fisus auxilio. [5] Ipsa pro te etiam elementa pugnabunt, que pro Theodosio pugnaverunt, quodque ait Claudianus, tibi mittet ab astris "Eolus armatas hiemes", tibi militabit "ether et coniurati" venient "ad classica venti"; nam et tu quoque cum Crucis hostibus, licet Cristi nomen usurpantibus, bellum geris; quod sic esse, novus Eugenius ex agno lupus, tyrannus ex clerico, et oppresse ac nudate per Italiam testantur ecclesie; te non tuarum magis quam suarum vindicem offensarum poscit lesa divinitas. [6] Noli gemine deesse vindicte; neque in his que gesta sunt, spem usque adeo posueris ut que sunt gerenda non videas. Aliquid est actum, imo multum, imo plurimum; imo nichil, cum principio finis desit. Ne, queso, cum victoria uti possis, frui malis; qua in re, nostro quidem optimo sed pessimo fato suo, errasse tantus ille militie magister arguitur. [7] Quamvis autem unum illud omnibus bellorum ducibus qui sunt quique erunt omnibus seculis, abunde cautionis ac documenti prestare debeat, ne tamen in tam magno negotio unius exempli commemoratione movearis, et nostra et peregrina subiciam. [8] Magnus Pompeius ad Dyrachium victor Iulium Cesarem prope captum dum retinere posset, abire permisit, sive ignorantia rei bellice in duce probatissimo, sive fortuna familiari suo in extremis necessitatibus opem ferens, sive — que vulgatior fama est — mira prorsus, atque utinam felix, humanitas illa fuit; ex qua mox in Thesalia calamitas publica, et in Egipto ducis ipsius mors miserabilis consecuta est, et in Africa Catonis simul ac libertatis interitus, et in Hispania tristis reliquiarum strages, et Rome spoliatum eratium, oppresse leges, atque ibidem succinctus ferro abdito Senatus, et victor in Capitolio, quod quattuor triumphis ornaverat, interfectus; [9] hinc Perusii ac Mutine gravis obsidio, et crudelissima Parmensium clades, cuius in Philippicis Cicero meminit, et Pharsalia nostro sanguine rursus infecta, et sub Leucadio atque Ethneo verticibus illa ingentia bella navalia; postremo, inde usque in seculum nostrum tantorum series malorum, ut et impossibilis enumeratio sit et amara memoria, necdum miseriarum finis ullus appareat. [10] Quid de Ciro rege Persarum loquar, qui, ut proprie dicam, victor in prelio, in victoria victus fuit? Quid de Alexandro Macedone, qui bello incolumis in convivio periit? Agamemnon famosum illud ac superbum Ylion stravit; Africanus minor — noster, ut ita dixerim, Policertes — Carthaginem atque Numantiam funditus evertit; [11] uterque in bello quam post victoriam tutior, militieque felicior quam domi; quos non minus moribus quam locis temporibusque distantes sciens, in hac brevis epystole parte coniunxi, quod prope par fatum atque idem amborum exitus videretur: victores hostium, quisque sua perdomita ac subacta barbarie, inter amplexus nefandissimarum coniugum periere. [12] Nichil hec, fateor, ad nostrum propositum. Itaque rem omnem ad unum finem deduco, ut ostendam multa etiam victoribus metuenda; nusquam igitur gestarum rerum fidutia subsistendum, procedendumque longius assidue, ac more Cesareo, urgendum impigre successum instandumque favori numinis, credendumque nichil actum dum agendum aliquid supersit; alioquin, multis bello suspectiorem fuisse victoriam et verendum valde ne melius fuerit non cepisse, quam ceptum medio procurrentis fati calle deserere. Vale et vigila.

[1] De universo rerum tuarum statu quid sentirem, breve quiddam tibi, bellacissime vir, materno pridem sermone conscripseram, ut posset militibus etiam tuis innotescere, tecum in partem laboris et glorie profecturis. [2] Subinde autem, pariente novi aliquid semper ingenio, eidem tibi carmen ex meo alienoque contexui, ea lege ut primus meus, secundus alicuius probati poete versus esset, atque ita ut legentem non sententiarum modo artificiosa connexio, sed verborum quoque consonantia delectaret. [3] Qua in re, ceu novi poematis tenui licet inventione gloriabar; donec, misso iam carmine, deprehendi alios ante me hoc genus attigisse, verumque quod Hebreus sapiens dixit: «Nichil novum sub sole», quodque ait comicus poeta:

Nichil... dictum quod non sit dictum prius.

[4] Novissime per nuntium Stephani senioris magnanimi patris tui, quo plures virtuti stimulos incuterem, scripsi oratione soluta et libera; quam si habes, nichil est quod mutem, nichil quod adiciam; quamvis enim multa se offerant, tamen sapientem monuisse satis est. Vale.

[1] Postulas tibi statum vite solitarie, quem hac etate secutus videor, ut asseris, preter morem hominum nostrorum, brevibus verbis exponi: utrum imitandi an irridendi avidus nescio; tu scis. Ceterum quam magnam rem inter angustias cogi ac breviter dici velis, forsan ignoras; sunt de hoc ipso disertorum hominum libelli, nec tamen, quantum michi videtur, a quoquam sufficienter adhuc laudata res est; de qua sepe michi, fateor, scribere aliquid impetus fuit, et fecissem, nisi quia nondum aut ingenio aut stilo aut rerum notitie satis fido. [2] Quod ad te precesque tuas attinet, ego quidem, ut nunquam equis auribus laudatorem vite huius audiam, nisi qui primo dulcedinem eius aliqua ex parte gustaverit, cum innumerabilibus bonis hec affluat, que nec audiendo nec legendo, denique nec aliter quam experiendo discuntur, sic frustra quenquam doceri velle rear, nisi eadem experientia magistra. Quid enim refert quanto eloquio res agatur, aut non intellecturis qui audient aut minime credituris? [3] Tu itaque, si te solitudinis mee admiratio et imitandi studium trahit, ut predicas, noli me curis aliis intentum fatigare, noli narrationem imparem rebus exposcere; sed si modo tu — quod ego, quia valde vereor, sepe repeto — pura mente discendique non tentandi animo interrogas, veni et vide, quodque ipse tibi debere potes, alteri ne debeas.

[4] Desine tuarum aurium pruritum alieni sermonis unguibus scalpere; levioribus fabellis idem consequi non prohiberis, idque fiet honestius quam si tractatum rei grandis extorqueas ad nichil aliud aut annuenti profuturum aut petenti, quam ut legentis intentio culpari possit et sint scribentis verba contemptui. Vale.

[5] Ad fontem Sorgie,

IV Nonas Maias.

[1] Quid in questione proposita sentiendum putes, ipse videris; nec etas, nec librorum lectio, nec rerum experientia defuerit; apud me quidem rerum non honestarum vel sola consultatio turpis est. Si sententiam extorques, absit a me non modo summum sed — quoniam et in hac opinione stoicus quam perypateticus et in omnibus stoicus multo quam epycureus esse malim — ne aliquod quidem bonum in divitiis aut in voluptate reponere. [2] Commoda sunt hec et adminicula vite mortalis; itaque illud fortune, hoc corporis bonum vocant. Bonum vero quod querimus, in animo est, nec corpori serviens nec fortune; cetera vocari bona fateor, sed non esse contendo. [3] Neve me forsan errore lapsum putes inadvertenter hoc dicere, non sum nescius quid de hac re Aristotiles, quid Epycurus sentiat, sed philosophantium autoritas non impedit iudicii libertatem. Michi illa philosophorum divinior veriorque sententia videtur, beatos esse non posse qui bona dividant tripartito; unum bonum est, unum quod felices faciat. [4] Vestra quidem nimis inops et emendicata felicitas est, ad quam non modo forma corporis et prosperior valitudo sed divitie etiam admittuntur seu potius exiguntur, nimis furum insidiis exposita, nimis denique solicita semper ac trepida, quo nichil est a felicitate remotius. Nam illa Epycuri, in voluptate consistens, non solum nulla felicitas, sed extrema miseria est; quid enim homini miserius quam humanum bonum bono pecudis, hoc est rationem sensibus, substravisse? [5] Sed nonne ego parum sani capitis videbor, qui inter tantas partes super lite tam dubia iudex non electus accesserim? Credat igitur quisque quod credidit; durum est enim ab inveteratis opinionibus avelli. Extant de his philosophorum tractatus varii, quorum vix nomina epystole clauderentur angustiis; extat integer Ciceronis liber qui De fine bonorum et malorum inscribitur; quem cum legeris, nescio an quicquam vel auribus vel ingenio relictum sit quod requirendum putent.

[6] Sed quoniam a me non quid verum — id enim forte abditum est— , sed quid michi videretur postulasti, brevi rem omnem fine concludo: noli iniquis consultoribus aurem prebere; neque famam neque salutem tuam diligunt, id tantum consulunt quod vel sibi eligerent vel tibi gratum putant. Te vero nichil preter honestum cogitare, nichil in bonis numerare debes.

[7] 'At utile lucrum est'. Ita prorsus, si cum honestate coniunctum sit; alioquin nil noveris esse posse damnosius. Vulgatum est quid de hoc ipso in officialibus libris Cicero idem disputet; sed magna pars legentium, rerum negligens, solis verbis inhiat et precepta vite iudicio aurium quasi totidem fabellas amplectitur. [8] Tu memento illic non lingue sed animi negotium agi; hoc est non rethoricos sed philosophicos esse sermones. Stet ante oculos id quod "Athenis" olim "Athicis" notum fuit, et Themistoclis consilium et Aristidis interpretatio et iudicium contionis. Proinde, quamvis vulgus irrideat, hac demum lege emolumentum non aspernor, si nichil probri mixtum affert; si secus, non aliter aurum quam scopulum vitabo. Aurum enim, ut ait Plautus,

multa multis sepe suasit perperam.

Denique, ut eodem cum auctore concludam,

Non ego omnino lucrum omne esse utile homini existimo.

Vale.

[1] Quamvis non sim nescius quanto plus sub multorum quam sub unius imperio romana res creverit, multis tamen et magnis viris visum scio felicissimum reipublice statum esse sub uno eodemque iusto principe: ita pugnare simul autoritas et experientia videntur. Sed maior est questio quam ut tam brevi sit explicanda literula. Certe ut nostrarum rerum presens status est, in hac animorum tam implacata discordia, nulla prorsus apud nos dubitatio relinquitur, monarchiam esse optimam relegendis reparandisque viribus italis, quas longus bellorum civilium sparsit furor. [2] Hec ut ego novi, fateorque regiam manum nostris morbis necessariam, sic te illud credere non dubito nullum me regem malle quam hunc nostrum, cuius sub ditione vivimus adeo suaviter ac tranquille, ut nec Pyrri humanitatem, nec fortunam Alexandri, nec Zaleuci iustitiam, nec, ut romanis potius exemplis utar, Romuli ardorem, nec Nume religionem, nec Tulli militiam, nec Anci magnificentiam, nec Tarquinii habitum, nec Servii providentiam requiramus. [3] Et profecto si regem a tyranno sola iustitia discernit, iste rex verus est, quamlibet tyrannum vocent verissimi omnium tyranni, qui se patres patrie dici volunt, cum quibus nullus Phalaris, nullus Agathocles, nullus Dyonisius, nullus denique Gaius aut Nero omniumque fedissimus Eliogabalus possit de impudicitia et feritate contendere. [4] Sane, quoniam prudentis est non tam quid delectet quam quid expediat advertere, inque hoc ipso non principia rerum sed exitus contemplari, tibi, cuius ille consiliis agitur optimo consilio, cuius de prudentia et fide dubitari nusquam sinis, tibi, inquam, amice, cui animus meus notus est, hoc rusticum forte sed fidele consilium dedisse velim, ut suadeas sibi fines suos satis patere, sive opes sive gloriam spectet. Cupiditati nichil est satis; illa eum non fallat promissis ingentibus; aurea mediocritas est in omni fortuna; humana quidem felicitas, nullo sibi fine proposito, progrediendi avida et in infinitum tendens, ut solicitudinis plurimum sic nichil solidi, nichil certi, nichil quieti habet. [5] Ideoque semper michi placuit Africani modestia iunioris, qui censor lustrale carmen, quo a diis romane felicitatis augmentum poscebatur, velut nimie cupiditatis plenum et ipsis importunum deis mutari et ex illo non aliud quam status qui tunc erat, stabilitatem solam iussit exposci. Sobrie quidem ac prudenter, si et mortalia consistere scirent et ab omnipotenti Deo petitum esset quod a diis fallacibus petebatur. [6] Multa hic dici posse video, sed quid opus est verbis? vides animum meum; quid cupiam et quid metuam nosti. Audio illum novas res moliri: opto feliciter, si pergit, sed malo desinat; tutior enim via est. Oppone te, oro, principiis; ingere sibi illud abstinentissimi ducis: «Romanos non tam aurum habere, quam imperare aurum habentibus, voluisse». [7] Id si de auro recte dicitur, quod abdi potest, quid de terris atque urbibus? itemque, si de hostibus recte dicitur, quid de amicis dices, quos non coacto sed spontaneo modereris imperio, quorum non terras modo vel aurum, sed corpora, sed animos pleno iure possideas? Cum honestius, tum tutius est amicos habere quam patrimonium amicorum; et ubi volentibus possis, stultum est velle nolentibus imperare. Philosophorum, quin potius nature vox est: «Nichil violentum, diuturnum». Modestos regni fines facile tueare; immensum imperium difficile queritur, difficillime custoditur. Vale.

[1] Abiciamus, oro, si possumus, et tristem preteritorum memoriam et anxiam solicitudinem futurorum; torquent de nichilo, et geminis velut aculeis vite nostre requiem hinc inde perturbant. Quid anhelamus, quid affligimur? nec transacta mutari possunt, nec venientia previderi. Quid mathematicis opus est, adversus quos non modo sanctorum sed philosophorum et poetarum et omnium vera sentientium clamat autoritas? [2] Et ut plurium verborum philosophica preteream, pervulgato Maronis testimonio "ignaras vatum mentes" quis ignorat? Scitum est illud Accii:

Nichil

inquit

credo auguribus, qui aures verbis ditantAlienas, suas ut auro locupletent domos,

nec minus illud Pacuvii vetustissimi poete:

Nam si que ventura sunt provideant, equiparentur Iovi.

Nec tu poetam a propheta putes hac in re diversum; sic enim ait Ysaias: «Annuntiate que ventura sunt in futurum, et sciemus quia dii estis vos». [3] Favorini igitur doctissimi viri ciceronianum magna ex parte consilium, quo nos uterque ab his omnibus prestigiis atque fallaciis dehortatur, non admittendum modo sed ampliandum censeo. Aut enim promissores hi, qui venturi notitiam pollicentur, adversa falso prenuntiant, et frustra nos inani terrore compleverint; aut vere, et ante tempus miseros fecerint. [4] Rursus, aut leta vere, et duplex est incommodum: fatigatio expectationis, qua nescio an ulla sit maior, et delibatio gaudii, cum venerit, sive, ut ipse vocat, prefloratio; quod quidem, antequam veniat, sperando et mente preoccupando, iandudum fere consumptum sit; aut falso, et inanem profecto ridiculamque letitiam certum est spei perdite dolore mixtoque simul pudore desinere. Audiendi ergo penitus non sunt impossibilia quidem sibi, nobis etiam inutilia promittentes. [5] Quid vero? quisque sibi dixisse Cristum putet, quod Amphytrioni Iupiter apud Plautum:

Bono animo es; adsum, Amphytrio, auxilio tibi et tuis.Nichil est quod timeas; ariolos, aruspicesMitte omnes; que futura et que facta eloquarMulto adeo melius quam illi,

non quidem

quia sum Iupiter,

ut ait ille, sed quia sum Deus. [6] Ille sane multa nobis ad aurem cordis assidue loquitur, quem si audire voluerimus, facile poterimus horum circulatorum promissa contemnere. Mors certa est; hora mortis incerta, ut omnem horam velut ultimam expectemus; hec salutariter nosse est. Que igitur horum impudentia, que nostra dementia, ut multa caligine obsiti solique Deo cogniti venturi temporis denuntiatione nos crucient? [7] Est unum, fateor, in hac tota vanitate mirabile, quod cum in reliquis valde veridicus quisque uno aliquo insigni mendacio subeat mendacis infamiam, hic quantumvis mendax, una fortuita veritate veridici famam querit. [8] Miratur hoc Cicero, aliis licet verbis, in eo libro quo exiguo in spatio divinationem edificat evertitque. Augustinus autem et sepe aliter et in libro Diversarum questionum maxime adversus eos loquens «qui nunc» ut ipse ait, «appellantur mathematici, volentes actus nostros corporibus celestibus subdere et nos vendere stellis ipsumque precium quo vendunt, a nobis accipere», rationem affert. «Cum autem multa vera», inquit, «eos predixisse dicatur, ideo fit quia non tenent homines memoria falsitates erroresque illorum, sed non intenti nisi in ea que illorum responsis provenerunt, ea que non provenerint obliviscuntur; et ea commemorantur que non arte illa, que nulla est, sed quadam obscura rerum sorte contingunt. Quod si peritie illorum volunt tribuere, dicant artificiose divinare etiam mortuas membranas scriptas quaslibet, de quibus plerunque pro voluntate sors exit. Quod si non arte de codicibus exit sepe versus futura prenuntians, quid mirum si etiam ex animo loquentis, non arte sed sorte, exit aliqua predicatio futurorum?». Hec ultima quidem Augustini sunt, que hinc autoritas hominis commendat, hinc fides. [9] Horum vero fallaciis omnibus quid, putas, aliud viam fecit, nisi vulgaris inscitia et infinita cupiditas, ne dicam rabies, sciendi ea tantum que nec sciri possunt et scire non expedit? Tu ergo genus hoc hominum temerarium et procax ac tranquille vite contrarium fuge, ut, quantum possibile est, brevissimum hoc tempus sine supervacuis et inanibus curis agas. Sic enim habeto: donec superstitionum pondus abieceris, beatam vitam poteris optare, non assequi. Contraria se vicissim trudunt: nunquam metus et felicitas cohabitant. Vale.

[1] Taceo que adversus ebrietatem copiosissime dici possunt; quam feda, quam periculosa, quam tristis egritudo est, quantusque furor scienter obruere atque enecare spumanti dolio rationem, quod singulare ac precipuum habet hominis natura; neque pedes, neque linguam, neque animum in potestate habere; tremulum caput, instabiles manus, stillantes oculos, gravem corporis odorem et pridiani meri reliquias crastino insultantes. [2] Taceo libidinis regnum, virtutis exilium, vulgi fabulam ac risum, bonorum odium atque contemptum; mutationem repentinam sileo et quamlibet doctorum inscitiam ac cuiuslibet etatis infantiam, omnium iocis ac fraudibus omniumque ludibrio expositam. [3] Rimulas quoque mentis oppresse ac futilis et gravi pondere fatiscentis, unde secreta effluunt sepe cum propria, sepe cum aliena pernicie, que multis mortis et extreme miserie causa fuit; luctum preterea et inane gaudium et contentiones et iurgia et precipitium et incautos congressus inermium cum armatis: hec ut nota, inquam, et vulgata pretereo. [4] Est Apulei Madaurensis liber qui inscribiturFloridorum; ibi quid primus crater agat, quid secundus ac deinceps, faceta narratione disseritur; cuius sententiam non muto, sed extendo. Nescio enim cur aut quomodo plus hodie bibitur quam olim; utinamque hic luxurie modus esset! quocumque te vertas, fragiliores ad virtutem, fortiores ad vitia facti sumus. Secundum me igitur, primus crater pertinet ad sitim, secundus ad letitiam, tertius ad voluptatem, quartus ad ebrietatem, quintus ad iram, sextus ad litigium, septimus ad furorem, octavus ad somnum, nonus ad morbum. [5] Hec illi Marco Bibulo, college non Iulii Cesaris sed tuo, cuius assidue cum vitiis lasciviaque litigas, si profutura credideris, meis verbis dicito. Si forte sibi irreprehensibilis videtur eo quod nondum ad ebrietatis extrema pervenerit, sciat plus esse e sobrietatis ac modestie fastigio vel modicum descendisse, quam, ubi semel labi ceperis, in fundum excidere. Gradatim subeunt virtus et nequitia; nemo vel optimus vel pessimus fit repente. Vale.

[1] Fides silentium interrumpit, caritas loqui cogit; testor Cristum, coactus ad scribendum venio, que si eodem animo lecta fuerint quo scribuntur, poterunt et michi apud te benivolentiam augere et tibi gloriam apud gentes. Quonam enim modo dissimulare possum, si non falsum amicitie nomen gero, quin te, magnis periculis circumventum, vel dormientem excitem vel commonefaciam vigilantem? [2] Vides quam grave bellum inter Gallum Britannumque reges oritur; nulla proculdubio tanta res ab avorum nostrorum temporibus, certe nec ab atavis proavorum in Europe finibus apparuit, aut tam latus glorie campus fortibus viris oblatus est. [3] Cunti reges ac populi, suspensi ad tante contentionis eventum, precipue qui ab Alpibus Italie ad occeanum incolunt, quos ingens vicini tumultus excivit fragor, in armis sunt; tu solus, tanto sub turbine rerum, dormis; te quidem virgiliana premit increpatio et tibi celo missus nuntius exclamat:

potes hoc sub casu ducere somnos,Nec que circumstent te deinde pericula cernis?

[4] Profecto, si nichil aliud quam pudor obstreperet, debebas celerius expergisci. Qua enim fronte, quo animo, ceteris ad estivum solem sub galea et umbone degentibus, tu, procul ab agmine virorum femineaque circumstipatus acie, conquisitis pastus epulis et molli veste contectus, umbra torpes et otio, homo olim, ut putabam, avidus honoris et glorie, homo potens et nobilis, homo iuvenis et robustus? quid, oro, te impedit? munditias amas? refugis labores? [5] Sed audi fortissimi viri verbum a Salustio relatum: «Munditias mulieribus, laborem viris convenire». Sitim metuis et calles arenosos et serpentes sub Leone terribiles? sed alterius, etsi minus bellicosi, non minus fortis viri dictum accipe:

serpens, sitis, ardor, areneDulcia virtuti: gaudet patientia duris.

[6] At mortem gladiosque formidas? sed et hic verbum illud occurrat alterius viri fortis:

mors ultima pena est,Nec metuenda viris;

non plus, inquam, metuenda quam somnus aut requies. Quid enim inter mortis et originis diem refert? imo vero largiter: ille nos humane vite laboribus involvit, hic liberat. Hinc ille mos, ex intimis philosophie penetralibus eductus, in suorum ortu lugentium atque in morte gaudentium.

[7] Sed, ne ab opinionibus vulgarium recedamus — a quibus tamen, si ad salutem pergimus, quam longissime recedendum est —, detur timendam esse mortem, et illud vulgatissimum Aristotilis audiatur, "mortem" esse "ultimum terribilium"; qui et ipse quoque consulto non maximum dicere voluit sed extremum; sed, esto, sit maximum; putas ne illam ideo vitare, quia bello abstines aut mari? [8] Notum et illud alterius poete:

Frustra cruento Marte carebimus,Fractisque rauci fluctibus Adrie;Frustra per autumnos nocentemCorporibus metuemus Austrum;

quamlibet exactam curam nostri corporis habentibus, moriendum est. [9] 'Sed prolatande mortis studium solet esse mortalibus'. Fateor, et excusationem publice imbecillitatis agnosco. Primum, oro te, quantula ista dilatio est! deinde, quot et quam duris casibus exposita! quam multis vixisse nocuit et vite gloriam imminuit mors dilata! [10] Quotidianis exemplis abundamus, sed reverentius antiqua commemoro, nostra quoque libentius quam externa. Si paulo minus Tullus Hostilius vixisset, ictus fulmine non fuisset; paucos annos detrahe Tarquinio, rex mortuus erit ille, non exul; Appio Claudio vita longior cecitatem, Mario carcerem et degenerem fugam latibulumque limose paludis attulit. [11] Quid Pompeio Magno clarius, nisi splendorem tanti nominis vite diuturnitas et, que ad illam secuta est, mortis indignitas obscurasset? Quid de duobus Africanis dicam? quanto melius putas alter ante menia Carthaginis, alter ante portas Numantie periisset? non primus "ingratam patriam" exilio indigno et famoso epygrammate, secundus inulte mortis iniuria condemnasset. Ipse Cesar Augustus, quem ex omnibus felicissimum iudicares, quanto felicior moreretur, priusquam filie iam senescentis adulteria et, quas execrari solitum accepimus, vomicas suas inciperet numerare? [12] Omitto Regulum et Catonem et reliquos, quos nobilis mors illustrat; quamvis in Catone diversum a nostris sentire cogar— de Cicerone loquor et Seneca —: nolo ante civile bellum obierit, ne constantie sue testes fidedignissimi detrahantur, labor ac discrimen; miror intrepidum, miror colluctantem anguibus, miror arenis lybicis oberrantem; laudo robur animi, laudo contumaciam, laudo libertatem; accersitam mortem desperationemque non laudo. [13] Ne autem me forsan externa putes exempla negligere, clarior Pyrrus, clarior Hanibal moriturus erat, si sepulcrum ambobus italicum contigisset: infaustus utrique reditus in patriam fuit; clarior etiam Cirus, si ante moreretur quam scithicos fines, clarior Brennus vester, si priusquam delphicum limen attingeret. Quid venenum Mitridatis, quid varietatem Alcibiadis, quid Themistoclis exilium, quid Aristidis cathenas, quid incendium Cresi loquar? [14] Raro vita longior coequevam felicitatem habet, que ubi occidit, non sufficit infelicem esse, nisi presens calamitas transacte felicitatis memoria recrudescat; et si nichil nobis accidat vivendo, tamen multa spectare cogimur in nostris, que nos beatos esse non sinant. Felix hinc abiisset Priamus, felix Peleus, felix Nestor, si filios precessissent; et, ut alterius generis exempla non desint, non Socratem venenatus calix, non Euripidem canes, non Demosthenem ac Ciceronem gladii consumerent, non oblivio Messalam, non Plotinum lepra pervaderet, si oportuna mors instantes miserias prevertisset.

[15] Exemplorum vero iam satis est, in re presertim non ambigua: vides igitur ut longioris vite cupiditas ceca est; bona mors optanda est, in qua falli neminem posse constat, neminem penitere. [16] Sed quoniam usus obtinuit nocitura passim et in caput nostrum recasura concupiscere, liceat optare cum populo; an tamen ignavie semita speras ad optatum provehi? large quidem falleris. Quam multos sopor immodicus oppressit, quos labor et vigilie preservassent; quam multos vel necavit crapula vel suffocavit ebrietas, qui ieiunio salvi forent! Vulgatum est plures cenam occidere quam gladium. Quocunque ciborum genere nutritos, quocunque terrarum angulo latitantes, mols inveniet et tributum suum inexorabilis repetet, exiget, extorquebit; frustra tergiversamur; si ad mortem non ierimus, illa nos sequitur.

[17] Cogita ergo quid honestius, quid viro dignius, an delitescere et fugere quod evitare nequeas, an occurrere venienti et offerre quod debeas atque ultro fortunam sequi, ne, si restiteris, vi traharis. O miseranda enim brevissime suavitas more! quisquam ne usque adeo vivendi cupidus, ut non statim mori malit quam unius anni spatio vitam cum dedecore prorogare, preteritorum omnium annorum decora corrumpens? quanto erit obscenius metu mortis indecorum aliquit agere, ubi ne dicam anni unius sed nec diei totius certitudo promittitur? [18] Et quod ipse tecum cogitas: 'irem, nisi mortis adire periculum timerem', tunc utcunque dici posset, si sine periculo maneres. Nunc autem, nonne vel repentina febricula vel pestis alia— est enim multiformis humanorum casuum et mira varietas — vitam tibi, quam regi tuo negas, fortassis eripiet? [19] Que cum ita sint, hortor atque obsecro ut iantandem caput attollens, circumspicias: videbis immensam molem tantis regum et populorum apparatibus nutantem, ruituramque quo eam fortune vis impulerit. Non est dissimulationi locus, hostes tui vigilant et regem iugi obsequio circumstant. [20] Cui si victoria cesserit, somnum tuum in tanto nunc eius discrimine contemplanti — et preter hoc ab olim tibi, si nescis, infesto —, quid illum animi habiturum reris? sin aliter successerit, omnia enim rotat ad libitum fortuna, an forsan tibi ex presenti otio securitatem in illo ardore victorie partam speras? tu vero non quia volueris, sed quia timueris, cessasse videberis; teque comunis ruina cum universitate pariter involvet. [21] Crede michi, pars utraque spectatorem te certaminis vocabit, paratum ad fortune nutum atque ad victoris arbitrium circumvolvi. Ita nusquam favor, undique periculum. Meminisse profuerit Metii ducis Albanorum, qui quadrigis in diversum actis ab Hostilio Romanorum rege discerptus est, quod inter armatas acies se medium prebuisset. Expergiscere, oro, velociter, et dum adhuc tempus est, neglectum hactenus ad officium redi. Mundo enim tremente dormire, nescio quid morti similius quam sopori est. Ut valeas opto.

[1] Magna prorsus amoris et mira potentia est, qui tam valide tamque tenaciter, invisibili quidem sed haudquaquam insensibili nexu, minima nectit immensis, et quorum nulla paritas, pari regit imperio. Quidni autem hoc iuris habeat in animis hominum, sensu et ratione vigentibus, qui certis federibus surda et adversa invicem elementa conglutinat? non flammis aer, non terra fluctibus hereret; non ripas fluvii, non equor litora, non semitas suas astra cognoscerent, nisi omnipotens et, ut eum vocant, sacer orbis amor universa connecteret. [2] Qui celum igitur ac terras equo iure moderatur, is inter humilitatem meam et tuam altitudinem non discernit. Habet hoc ille precipuum: equare novit inequalia amantemque fideliter vix patitur non amari. [3] Sensit olim claritas tua, nullis quidem meorum actuum argumentis, sed solo, ut dici solet, mentis augurio — habent enim et suos oculos animi, quibus se se mutuo, superatis corporeis velaminibus, intuentur — sensisti, inquam, vir clarissime, quenam erga tuum nomen devotio mea sit. Ut amanti vicem referas, amor cogit; id, cum sepe multis indiciis, tum ex duabus nuper epystolis tuis, quas michi Iohannes Aretinus cancellarius tuus ostendit, iocundissime recognovi. [4] In quibus, mirum dictu, cum pro tot illum tantisque rebus huc miseris, non de Romane curie statu — quo nichil hac tempestate deformius, nichil incredibilius — non de maiorum fortunis amicorum, non de ipsis rerum tuarum successibus, postremo nichil omnino nisi de me meisque rebus interrogas; atque illum increpitas quod, curiosus in reliquis, id unum quod singulariter preque omnibus nosse desideras, tacuisset, ac nequis te fortuito locutum putet, bis idem per literas questus es. [5] Mitto alia, his fortasse mirabilia qui nescirent quam familiariter olim cuntorum dominus Augustus Cesar Virgilium, civem tuum, rusticane originis sed minime rusticani virum ingenii, dilexit, et Horatium, libertinum patre sed ingenuum stilo; quique principis illius ad eosdem humiles amicos velut ex equo missas et sepe dulcibus blanditiis refertas epystolas non legissent. [6] Quorum recordatio, quantum miraculo adimit, tantum adicit letitie; dum talibus exemplis me misceri sentio, tanteque laudis michi aditum aperiri; quoniam, ut alter ex his cesareis amicis ait,

Principibus placuisse viris non ultima laus est.

[7] Enimvero novum hic miraculum emergit: ut enim multa illis, sic michi, fateor, nichil est quo placere debeam. Quomodo enim sperem me aliis placiturum, qui michi ipse non placeo? Fortunatam sane dicimus uxorem, non que formosa est, sed que viro suo videtur; fortunatum servum, non cuius est opera nobilior, sed in quem amor domini propensior; sic ego, quisquis vere sim, si tibi aliquid videor, opinione tua me felicem dixerim, et si nichil habeo quo placere merear, tamen si placeo satis est. [8] Agerem gratias tibi, nisi humanitatem tuam verbis meis equari posse diffiderem; in his quidem que loquentis ingenium excedunt, tacere consultius.

[1] Animum tuum, qua visibilis fuit, optime vir, aperte satis in literis ostendisti; neque enim loqui taliter quisquam potest, nisi qui taliter est affectus. Sentio aculeos stili — magnus tibi amor verba dictavit — occurroque avide et pulsanti, amicitie mee fores letus aperio. Quid loquor 'aperio' que tibi, suavissime postulanti, iam ante quadriennium patuerunt? [2] Agnosco Marcum meum amplectorque cum gaudio, in his literis tuis, ad me longo, ut ita dixerim, silentii postliminio redeuntem; et nunc illius floride indolis tue fructus uberrimos gratissimosque percipio. Semper equidem speravi ut tantus de tali adolescente vir fieres. [3] Sed id, fateor, tam cito fieri posse non credidi; prevenit spem meam precox, eoque gratior, virtus tua. Ceterum et ardentissimi propositi tui memini, quod michi non paucis olim verbis, in ipso amicitie nostre primordio, fidentissime revelasti, idque nunc vel mutatum vel, quod magis auguror, dilatum esse non doleo; modo michi illud exhibeas quod optimo principio pollicitus es, ut in omni fortuna Deum ames, illi inhereas, illum colas atque ad illum totius animi intentione suspires. [4] Non impossibilem tibi legem statuo; qua te ire iubeo, trita est via. Quam multi viri clarissimi magna cum gloria per rei publice tempestates ad heremitici portus silentium pervenerunt; quam multi etiam, procul inde iactis anchoris, navigationem vite presentis felicissime compleverunt! Novit figmentum nostrum figulus ille sidereus, scit quid nobis expediat et anime nostre; sepe inenarrabilibus modis, quibus se tramitibus adiri velit, insinuat. [5] Tu igitur ne desperes, quasi devium et, ut Pithagorici vocant, levum iter ingressus sis, aut quasi tuorum cura civium quam geris, divine quam petis gratie sit adversa; perge, age, ne titubes, ne subsistas, neu saluti tue desis: aderit Ille qui tempus tuum — quod, quale disposueras, nondum venit — previdit infallibiliter ab eterno. [6] Nec est quo te interim inutiliter natum putes, si patriam tuam, his presertim temporibus tui egentem, que, ut Plato vult, "ortus tui partem" sibi iure suo "vendicat", ope consilioque adiuvas. Notum est apud Ciceronem celeste illud Africani mei dictum: «Omnibus qui patriam conservaverint auxerint adiuverint, certum esse in celo diffinitum locum, ubi beati evo sempiterno fruantur»; et quod sequitur: «Nichil enim esto» inquit, «principi illi deo qui omnem hunc mundum regit, quod quidem fiat in terris acceptius quam concilia cetusque hominum iure sociati, que civitates appellantur». [7] Sane cum exoptatum tibi, amice, tempus advenerit, ut te ipsum humo tollere, non tantum ut Maro vel Ennius sed ut Ambrosius vel Arsenius, possis alis ad volatum validis; facies tandem re ipsa quod animo iampridem facis, eodem adiutore qui inspirator fuit, et facies, ut spero, securius etate integra maturoque consilio, quam si id inconsulto repentinoque impetu iuveniliter attentasses.

[8] Sicut enim per terram latrunculis vacuam atque purgatam, per planum ac solidum callem sub tranquilla celi temperie tutum viatori iter est, sic sedatis passionibus firmatoque proposito et primeve insolentie tumore compresso, per modestiores atque sereniores etatis annos tutissime pergitur ad salutem; quamvis nulla etas repulsa, nullum, ut dixi, genus hominum eorum qui in aliqua honesta exercitatione versantur, ab hoc tramite sit exclusum, constetque, iuxta Plotini sententiam, non "purgatoriis" modo "purgatique" iam "animi", sed "politicis" quoque "virtutibus" beatum fieri. Ut enim aliquid more nostrorum loquar, actuosa Marthe solicitudo non spernitur, quamvis sublimior contemplatio sit Marie. [9] Habes ergo, carissime, quantum inter huius temporis angustias licuit, unum de postulatis tuis, quod fuit ut tibi pro informatione vite aliquid scriberem; habes hoc, inquam, pro unius antelucane vigilie spatio, breve quidem sed in se, ut arbitror, absolutum, si illud addidero: compendiosam semitam ad virtutem visam esse philosophis, ut tales effici studeamus quales cupimus apparere; et illud, quo nichil reor efficacius: quoniam, ut eisdem placet, "tota" doctorum hominum "vita" nonnisi "commentatio mortis est". Hactenus hec, que non ut te doceam, sed ut admoneam ac memoriam excitem, dicta sint. [10] Reliquum erat ut te memori animo recommissum haberem; iuvat enim verbis etiam tuis uti. Id vero iandudum factum esse confidito; ex quo te primum vidi, imaginem tuam ex adamante purissimo imis precordiis indelebiliter affixi, quam nulla revellet dies, nullus locus excutiet. Extremum est ut et virtuti et fortune tue gratuler, quibus tanti principis affinitatem ac benivolentiam meruisti, et pro caritate huic impensa seniculo grates agam. Vale.

[11] Ad fontem Sorgie,

Kal. Ianuariis.

[1] "Anilem" tibi "fabellam", sed "ex re", ut Flaccus ait, "garrio". Aranea iter agens forte obviam habuit podagram et «Quo» inquit, «tam mesta proficisceris?». «Rusticum » ait illa, «et hirsutum hospitem nacta eram, qui me fame ac labore perpetuo cruciabat, qui cum a mane ad vesperam me inter glebas et saxa tenuisset, vix serum pulverulentam atque inopem domum repetebamus miseri, numquam integris calceis, nunquam sine fasce gravissimo. [2] Illic infelicem diem nox haudquaquam felicior sequebatur; tristi quidem ille me cena, mucidi ac lapidosi panis veteribus fragmentis alleoque et preduris oleribus, solabatur, aceto turbidam superinfundens aquam. Saturnalium dies erat quotiens caseus sardus accesserat. [3] Sic exceptam, agresti demum et ipsius agelli duritiem superante grabatulo componebat. Ad auroram inde consurgens, rursus in campum et ad invisum cogebat opus; sic unum diem dies alter urgebat, nulla interim quies, nulla spes quietis. Festo enim die aut domini lavabat oves aut rivo viam preparabat aut sepem novalibus pretendebat. Immortale malum et domum meis moribus adversam perosa diffugio». [4] His auditis, aranea: «Heu» inquit, «quam diversa conditio mea est! Hospitem habui effeminatum et mollem, apud quem non summum modo sed solum bonum voluptas erat. Raro pedem domo efferebat; cenam ad auroram, prandium trahebat ad vesperam; reliquum somnus habebat purpureis arcessitus stratis: quod conviviis luxurieque superfuerat, quieti datum. Conquisite intus epule, peregrine species odorum, Bachus alienigena, vasa aurea, gemmata pocula, serico vestitus paries, ostro tellus instrata; hec inter solicita semper familiarium turba discurrens locis omnibus aderat. [5] Nulla domus pars neglecta, nullus angulus inaccessus; dum verritur solum scopis, dum de laqueatis trabibus pulvis excutitur, vix usquam artificii mei telas sinebar ordiri, et, quo nichil est tristius, si cepissem, primo rerum apparatu spem caducam et labores meos irritos videbam. Agebar infelix, preceps eiciebar; querebam latebras, nulle erant: solidus niveo murus ex marmore nulla michi misere diversoria relinquebat. Fugi igitur a facie persequentis, ubivis quietum exilium domesticis sine fine laboribus prelatura». [6] Hec cum illa dixisset, respondit altera: «Heu quam multa sunt bona que vel nesciendo vel negligendo perduntur! ignorantia cecitas mentis est, negligentia torpor est animi; aperire oculos oportet, et que salutaria se se offerunt non differre. Ecce nunc, ex his que dixi queque audio, cum pessime sit nobis, erit optime si permutemus hospitia. Tuus michi, tibi meus hospes aptissimus fuerit». [7] Placuit consilium, mutant domos; et ex illo obtinuit ut podagra inter delitias et in palatiis divitum, aranea in squalore et pauperum tuguriis habitaret.

[8] Domum tuam, amice, podagram subintrasse audio; miror. Non putabam illi locum esse in domo tam sobria, vereorque nequid ibi sui iuris invenerit. Quodsi verum est, non malum magis quam mali causam horreo. Malo iam hospitem habeas araneam. Principiis resistendum est; nulla melius ope resistitur quam vigiliis labore ieiunio. Vidi ego puer iuvenem podagricum, eundem senem podagra liberum revidi; quesivi causam, nullam michi aliam reddidit, quam quod se vino penitus abdicasset.

[9] Refert Cicero, et post Ciceronem alii, quosdam divites podagra inutiles, cum pauperes facti essent, sanitati redditos. Non audeo iubere ut sis pauper; quamvis iubere non sit necesse, si sapis. Inter cetera professus es, ut audio, spontaneam paupertatem. An mentior? certe intra religiosum limen et presertim intra cellulam mendicantis, nullus divitiis locus est; opulentia enim et mendicitas non habitant simul; si paupertas excluditur, vereor ne non tam aurum, quam, quod ait Apostolus, "thesaurizes iram in die ire". [10] De hoc tecum ipse delibera, qui federum que cum Cristo habes, optime meministi; si oblitus es, relege pactorum cyrographum, invenies quid tu illi promiseris, quid ille tibi. Ego, inquam, non iubeo ut pauper sis, non quia vel tibi non expedit vel me non decet et amplecti fidele consilium et dare, sed quia piget verba profundere et incassum loqui; video enim ipsum paupertatis nomen horrendum et infame, quod licet amplexus sis, deponere sponte non potes. [11] Illud saltem consulo, vivas ut pauper; hec est illa, que a philosophis frugalitas dicitur, voluntaria paupertas. Hanc tibi suadeo, hanc tibi unam viam corporee salutis ostendo. Alter tibi adsum Ypocras; amarum forte sed salubre farmacum offertur. Si vis sanus esse, vive ut pauper. Latens aurum in arcula animo tantum nocet, victus delicatior et animo nocet et corpori. Proinde, si pellere vis podagram, pelle delitias; si malum omne vis pellere, pelle divitias. Et Vale.

[12] Ad fontem Sorgie,

X Kal. Iulias.

[1] Regum cervicibus impositum pecunie iugum liberrima indignatione reicio; non sinam, si Deo placet, metallis servire animum ad maiora dispositum; illa igitur, quoniam preesse prohibeo, subesse non patitur, et quem servum habere non potest, dominum dedignatur. [2] Minus loquor: superbior est quam dixi; nec me dominum vult habere nec comitem; recusat imperium, amicitiam non admittit; frangit vectes, solvit nodos, spernit arcule mee seram; dum clausisse illam videor, nescio quibus rimulis invisa dilabitur. Id sane michi, ut sepe molestum, sic gloriosum semper existimo, dum circumspicio quibus illa mancipiis et quorum soleat hospitio delectari.

[3] His ita se habentibus, ignosces si, quod multo michi quam tibi gravius est, presentem indigentiam tuam pecuniaria ope non relevo. At ne nichil putes te scribendo profecisse, scito copiam pignorum optimorum paratam tibi apud me; quam ut ad te perferret, nuntius tuus nullo sibi persuaderi quivit ingenio. Iube illum ad me, sed exorabilem, reverti; alioquin meus ad te veniet, etsi vulnus nostrum nulli nisi medico revelatum velim. [4] Preterea his illud addiderim, ludicre potius quam iocunde literis utrinque consultum: michi enim conditionis mee solamen additum, non quod in angustiis te comite delecter, sed quod in me indignari non sit fas, quod comune mecum habeat tantus vir; tibi vero laborem excusationis ademptum. Nisi enim tu preoccupasses, iam calamus erat in manibus ac nequid nostrarum rerum feneratoris avarum limen attingeret, interpellare decreveram ut tu necessitatibus meis accurreres. [5] Quid vis dicam? uberrimum philosophie locum copiosissimamque materiam non ignoro, ubi contra tela fortune, in quibus non ultima est paupertas, armantur animi. Que licet in nostris finibus non habitet, quia tamen, ut eleganter ait Flaccus,

Curte nescio quid semper abest rei,

et hic quoque multa non tantum nobis sed in comune salubria dici possunt, que sciens sileo, ne publicum sequar morem pro rebus verba prestantium. Facilis amicitia est pro petito auxilio consilium dare. [6] Certe ego in his casibus, qui domi mee crebri sunt, essentque rarissimi nisi me rei familiaris incuriosum cura generosior effecisset, cum multa remediorum genera vel ipse michi conficiam vel a doctioribus confecta reperiam; tum illud in primis efficacissimum experior, quod licet omnis fortuna suas habeat molestias sitque verissimum, quod veritatis inquisitoribus visum est, omnem vitam, etiam que felicissima videatur, esse tormentum, molestissimus tamen et occupatissimus et, si profundius inspicias, vere miserrimus est divitum status. [7] Contra autem, dura quidem, sed tutissima et expeditissima est paupertas, mediocritas optima, et inter rarissima Dei dona hanc nobis contigisse gratulor. Siquid interdum deest, accidit ut unico defectu multorum nos munerum suorum liberalitas celestis admoneat, et brevi gustu amaritudinis prosperitatem nostram nobis efficiat dulciorem. Quodsi multa, quodsi omnia deessent, hoc animo tamen sum ut felicius rear laudabiliter egere quam turpiter abundare, nec nosse veram opulentiam eos qui honeste mendicitati inhonestas divitias anteponunt. Vale.

[8] II Kal. Ianuarias.

[1] Studeto bonis omnibus esse carissimus, neque verendum est ne nimios habeas amicos aut nimium tibi negotii obiciam. Ita dico, si omnes bonos amicos tibi feceris, pauci erunt.

Rari quippe boni; numero vix sunt totidem quotThebarum porte vel divitis ostia Nili.

'Quis' inquis, 'hoc loquitur?' Quid refert? si dictum probas, quid queris auctorem? Omne verum, ut ait Augustinus, a veritate verum est. Ego hec loquor. An forte tu negas? Loquitur experientia que mentiri non solet; loquitur veritas que mentiri non potest. Quodsi mortalem poscis auctorem, loquitur hec peritissimus rerum talium, Iuvenalis, quique profundissime mores hominum novit. [2] Si sibi non credis, audi alium, cuius ore loquitur Qui non modo novit sed et creavit homines. Is ergo quid ait? «Non est qui faciat bonum, non est usque ad unum». Poeta paucos, propheta nullum dixit; et secundum suum sensum uterque verissime. [3] Tu vero, quoniam desperandum non est aliquos bonos reperiri posse, ne, cum de omnibus desperare ceperimus, de nobis etiam necessario desperemus, cogita quosdam non modo bonos esse sed optimos, et pro concordia harum discordantium sententiarum, Flaccum velut arbitrarie pronuntiantem audi:

Nam vitiis nemo sine nascitur; optimus ille estQui minimis urgetur.

Sic est profecto; [4] Stoici licet obstrepant, qui omnem morbum ex animis se radicitus avulsuros spondent; preclarissimi medicorum, modo quod pollicentur implerent. Sed in vita hominum, de qua nobis amicitie deligende sunt, experimento compertum est nullum animum, quantalibet serenitate tranquillum, levibus saltem interdum perturbationibus non moveri et quibusdam humanarum rerum turbinibus agitari. [5] Ceterum, sicut armata navis, in alto fluctuabitur; non succumbet, eaque, ut navis, sic animi precipua laus erit; ita fit, quod Stoicis non placet, ut in hac vita, cui nichil scimus inesse perfectum, sanitatis locum teneat levis ac medicabilis egritudo. [6] Igitur, ut ad rem oratio revertatur, ex hoc genere hominum, non quorum nulla sint vitia, sed quorum vitia virtutibus cedant — quod ipsum noveris esse rarissimum — amicos tibi, quibus potes artibus, efficito; poteris autem nullis melius quam imitatione morum ac similitudine studiorum. [7] Contra autem, malis, quorum innumerabilis multitudo est, nec amicus esto nec hostis; certe, nec cognitus. Vultum tuum aspiciant, animum ignorent; sequere illius consilium qui monet, ut «intus omnia dissimilia sint, frons populo nostra conveniat». Putent illi te agere quod vulgo agitur; tu vero tuum aliud negotium, et aliquid semper tecum maius agito. Sic enim maxime inter mundi discrimina securus evades, paucis carus, multis ignotus, odiosus nemini. [8] Neve me hodie de nichilo philosophatum putes, audio te adversus improbos ingens bellum et inexorabilem simultatem suscepisse, quos an corrigere an delere cogites incertum: utrobique enim par impossibilitas, nisi quod aliquanto facilius arbitror deleri posse quam corrigi. [9] Generose indignationis aculeos laudo, certamen irritum et studium inane non laudo; si enim laborem supervacuum declinare consilium est, quid de eo labore censeas, cuius unicus fructus est odium? Cane itaque receptui, obsecro; alioquin scito multis tibi legionibus opus esse. Vale.

[1] O quam multa nunc ad literas tuas dici possunt! sed nec michi otium, nec tibi verborum auxilio est opus. Aliud cogito remedii genus. Magna est enim fortune vis, neque minor celeritas; interim sane omnium que vel ex libris vel e media vita hominum occurrunt, que sunt multa et varia, hec summa est. [2] Dura sunt, fateor, et gravia et inamena que pateris; unum est difficilium levamen: patientia, si humana despicias, si te non ad delitias sed ad laborem in hanc vite palestram descendisse memineris, si magno nisu adversa sustuleris, memor in prelio militem, in tempestate nautam, in rebus malis bonum animum probari. Vale.

[1] Ego vero absit ut dissuadeam petitioni haud iniuste morem gerere; sed illud moneo ut in fronte oculos habeas, quos ego hactenus in tergo habui. Nil iocundius, nil dulcius quam benemeritum et egentem auxilii compotire; contra autem inexpectato ingrati vitio nil tristius. Magne quidem est non solum prudentie sed fortune, inter tot pectorum latibula, puros animus fucatosque discernere, et quanti quisque sit priusquam experiaris agnoscere, cuius honeste preces ac miserabiles lacrime, cuius ficta necessitas simulateque blanditie. [2] Magne parti hominum illud inest ut ad impetranda que cupiunt memores atque soliciti, ad referendam gratiam segnes obliviosique sint; tanta et tam repentina mutatio invadit animos, ut quem precantem mane videris, sero voti compotem non agnoscas. De his in Ecclesiastico: «Donec accipiant» inquit, «osculantur manus dantis et in promissionibus humiliant vocem suam; et in tempore redditionis postulabit tempus et loquetur verba tedii et murmurationum». Nosti cetera. [3] At quoniam: inter ingratos vivitur, non ideo desinendum: alioquin virtus vitio victa videbitur; sed aliquanto cautius agendum reor. Tu vale et quicquid acturus es, dum mutandi tempus est, cogita; post enim, deliberatio sera est.

[1] Quod sepe olim vel oblivio vel torpor abstulit, attingam, frater. Si gloriari licet apud te, gloriabor in illo in quo solo gloriari tutum est: fere iam ex omnibus humanarum cupiditatum ardoribus, etsi non totum, magna tamen ex parte, divina me pietas eripuit; e celo enim est, seu id michi nature bonitas seu dies prestiterit. Multa quidem videndo multumque cogitando, intelligere tandem cepi quanti sint studia hec, quibus mortale genus exestuat. [2] Ne tamen ab omnibus hominum piaculis immunem putes, una inexplebilis cupiditas me tenet, quam frenare hactenus nec potui certe nec volui; michi enim interblandior honestarum rerum non inhonestam esse cupidinem. Expectas audire morbi genus? libris satiari nequeo. Et habeo plures forte quam oportet; sed sicut in ceteris rebus, sic et in libris accidit: querendi successus avaritie calcar est. [3] Quinimo, singulare quiddam in libris est: aurum, argentum, gemme, purpurea vestis, marmorea domus, cultus ager, picte tabule, phaleratus sonipes, ceteraque id genus, mutam habent et superficiariam voluptatem; libri medullitus delectant, colloquuntur, consulunt et viva quadam nobis atque arguta familiaritate iunguntur, neque solum se se lectoribus quisque suis insinuat, sed et aliorum nomen ingerit et alter alterius desiderium facit. [4] Ac ne res egeat exemplo, Marcum michi Varronem carum et amabilem Ciceronis Achademicus fecit; Ennii nomen in Officiorum libris audivi; primum Terrentii amorem ex Tusculanarum questionum lectione concepi; Catonis Origines et XenophontisEconomicum ex libro De senectute cognovi, eundemque a Cicerone translatum in eisdem officialibus libris edidici. [5] Sic et PlatonisThimeus Solonis michi commendavit ingenium, et PlatonicumPhedronem mors Catonis, et Ptholomei regis interdictum cyrenaicum Hegesiam, et de Ciceronis epystolis Senece priusquam oculis meis credidi. Et SeneceContra superstitiones librum ut querere inciperem, Augustinus admonuit, et Apollonii Argonautica Servius ostendit, et Reipublice libros cum multi tum precipue Lactantius optabiles reddidit, et Romanam Plinii Tranquillus Historiam et Agellius eloquentiam Favorini itemque Annei Flori florentissima brevitas ad inquirendas Titi Livii reliquias animavit; [6] ut notissima et vulgatissima illa preteream, que teste non egent, et tamen, cum accesserit testis illustrior, altius in animum descendunt; qualis est in Declamationibus Senece laudatus ille ciceroniane facundie principatus ingeniique singulare preconium; et illud in Saturnalibus multiforme Maronis eloquium ab Eusebio demonstratum; et illud Statii Pampinii poete reverens submissumque testimonium de virgiliana Eneyde, cuius "longe sequenda et adoranda vestigia" Thebaydem suam, in publicum exituram, admonet; et illud ab Horatio Flacco, imo vero ab omnibus concorditer delatum Homero poetarum principi. [7] Pluribus ago quam necesse est; nam illa quidem longa nimis recordatio, Prisciani grammatici iuvenilis olim lectio quot michi librorum peregrina nomina congesserit, quot postmodum Plinius Secundus, quot novissime Nonius Marcellus, quotiensque salivam excitaverint. [8] Nemo ergo mirabitur, ut redeam unde digressus sum, vehementer eis animos inflammari atque configi, quorum singula suas scintillas suosque aculeos palam habent aliosque clanculum in sinu gestant quos sibi invicem subministrant. [9] Itaque — pudet equidem, sed fatendum ingenue et cedendum vero est — excusabilior, ne dicam generosior semper michi cupiditas visa est Atheniensis tyranni Egiptiique regis quam nostri ducis; aliquantoque nobilius Pisistrati primum, deinde Ptholomei Philadelphi studium quam Crassi aurum, etsi multo plures imitatores Crassus habeat. [10] Sed ne Rome Alexandria vel Athene, et Italie Grecia vel Egiptus insultet, et nobis studiosi principes contigerunt, hique tam multi, ut eos vel enumerare difficile sit, tamque huic rei dediti, ut inventus sit cui philosophie quam imperii carius nomen esset; et studiosi, inquam, non tam librorum, quam libris contentarum rerum. Sunt enim qui libros, ut cetera, non utendi studio cumulent, sed habendi libidine, neque tam ut ingenii presidium, quam ut thalami ornamentum. [11] Atque, ut reliquos sileam, fuit romane bibliothece cura divis imperatoribus Iulio Cesari et Cesari Augusto; tanteque rei prefectus ab altero — pace Demetrii Phalerii dixerim, qui in hac re clarum apud Egiptios nomen habet — nichil inferior, ne dicam longe superior, Marcus Varro; ab altero Pompeius Macer, vir et ipse doctissimus. Summo quoque grece latineque bibliothece studio flagravit Asinius Pollio orator clarissimus, qui primus hanc Rome publicasse traditur. [12] Illa enim privata sunt: Catonis insatiabilis librorum fames, cuius Cicero testis est, ipsiusque Ciceronis ardor ad inquirendos libros, quem multe testantur epystole ad Athicum, cui eam curam non segnius imponit, agens summa instantia multaque precum vi, quam ego nunc tibi. Quodsi opulentissimo ingenio permittitur librorum patrocinia mendicare, quid putas licere inopi?

[13] Necdum attigi quod hac in parte supremum erat, et quod vix credibile videretur, nisi longum doctissimi viri studium et amicitia principum ad verisimilitudinem revocaret: Amonicus Serenus bibliothecam habuisse memoratur sexaginta duo librorum milia continentem, quos omnes Gordiano minori, qui tunc erat imperator, amantissimo discipulo suo, moriens reliquit; que res non minus illum quodammodo quam imperium honestavit. [14] Hec pro excusatione vitii mei proque solatio tantorum comitum dicta sint. Tu vero, si tibi carus sum, aliquibus fidis et literatis viris hanc curam imponito: Etruriam perquirant, religiosorum armaria evolvant ceterorumque studiosorum hominum, siquid usquam emergeret leniende dicam an irritande siti mee ydoneum. [15] Ceterum, etsi non ignores quibus lacubus piscari quibus ve fruticetis aucupari soleo, nequa tamen falli queas, his seorsum literis quid maxime velim interserui; quoque vigiliantior fias, scito me easdem preces amicis aliis in Britanniam Galliasque et Hispanias destinasse. Ne cui ergo fide vel industria cessisse videaris, enitere et Vale.

[1] Adeo pertinax et fixa mortalium spes est adversus infeliciter experta, ut neque sterilitas agricolam, neque tempestas nautam, neque tectorum casus architectum, neque patremfamilias sobolis acerbus interitus deterreat ab incepto. Hinc illa comunia, ut et famelicos serere et naufragos navigare et ruinis vix elapsos nova super eisdem fundamentis edificia moliri et orbos senes inter sepulcra filiorum aliis procreandis intendere videamus. Piscatores frigoribus et fame confectos hic ante oculos habeo. [2] Mirum et prorsus incredibile, totos dies ieiuni ac nudi noctesque ad auroram insomnes agunt, cum interim vel hamos vel retia tentantium una eademque sors est: nichil agere, frustra torqueri, tempus, in aliis aliquanto forsan utilius consumendum, perdere; neque tamen obstinatis ad inceptum animis a fatali gurgite divelluntur. Usque adeo etiam amari exercitii consuetudo longior dulcis est. Infaustam arenam imo verrentes alveo, quam fugiunt egestatem inter undas et scopulos inveniunt, nunquam forte quod tantopere satagunt, reperturi. [3] Illa quidem dictu minora, nescio an maiori admiratione digna sint. Ferarum studium, totiens vacuatis cubilibus, non lentescit; novis fetibus pariendis alendisque prioris raptu nunquam segnior tigris redit; columbe, crebri partus solatio destitute, nichilo moderatior in reliquum ardor est; philomena, postquam pastorali furto perditos natos longo gemitu et predulcibus querimoniis prosecuta est, nidum ab eodem ramo, sequentis puerperii fortunam tentatura, suspendit. [4] Rem dicam novam tibi sed omnibus vallis huius incolis notissimam. Aquila iampridem in his montibus habitat; subulcus advena, nedum quos pascit suibus sed hirsutis etiam apris asperior, clam nido insidiatus est, neque animam suam pluris extimans quam valet, de altissima rupe, que fonti Sorgie nubibus par impendet, ancipiti fune demissus, cuius rei vel meminisse horror est, ad aeriam domum temerarius predator accessit, et solicite genitrici, spem generis, pullos implumes abstulit. [5] Id semel, idque iterum et iterum ausus, nil amplius aquilam movit, quam ut, nuper tristi domicilio deserto, nidum dumosamque supellectilem in alteram rupis partem parumper avexerit; illic modo sepius amisse sobolis spem refovet, nichil solito letius, ut reor; siquidem saxeus iste suus hostis, exigui lucri cupidus, vite prodigus, iam restem nodosque preparat, quibus per inane suspensus de insolito specu solitas predas agat.

[6] Iam sensim ad minima rerum ratiocinando descendimus; nec apibus quidem prerepti mellis iniuria mellificandi dulcedinem, nec formicis sub terra latentium horreorum inundatio graniferi laboris experientiam frequentisque cursus ac recursus imminuit voluptatem; non enim desperant infeliciter tentata retentari posse felicius. [7] Alioquin, si cum successibus rerum animorum simul spes intereat, torpebunt estus hi quos undique cernimus, actionum variarum, quotidie interpellantibus fatis, et vitam situ marcidam exitus inglorius manebit. Quod ne forte contingeret animantibus cuntis et presertim homini, dura propositique tenacia pectora data sunt. [8] Urbem Romam— ut retro iam facili saltu ab imis rerum ad altissima conscendamus — a Gallis Senonibus incensam restituere maiores, qua in re Camilli autoritas, tribunis contra nitentibus, omine etiam adiuta, prevaluit. Idem illi maiores nostri post Alliam, post Ticinum, post Trebiam, post Transimenum, in aciem redierunt; post Caudine pacis ignominiam gloriosissimas victorias retulerunt; et post Cannas, gravissimum ac pene mortiferum reipublice vulnus, ne ab ignavis civibus derelinqueretur Italia, contra sententiam Cecilii Metelli fulgens Africani gladius obtinuit. [9] Quod nisi invicta spes unius, eiusdemque admodum adolescentis, multorum senum labantes firmasset animos, actum erat de imperio, nulla hodie Romani nominis memoria, nulla Romane potentie vestigia superessent. "Faciente" enim, ut Flori historici verbis utar, "de Italia Africam Hanibale", profecto non Latini sed Afri coloni Italiam possiderent; et siquis forte mansisset italici sanguinis tantis superstes cladibus, non aliter quam dulcis aque rivulus pelago mixtus in peregrinos mores victricemque barbariem concessisset. Quod non sumus igitur et quod sumus, fateamur ingenue, spei bone duntaxat unius hominis debemus. Et de nobis quidem hactenus. [10] Quid Lacedemonios quid ve Carthaginienses memorem, qui sperare non prius quam esse, desierunt? quid Saguntinos, qui dum sera a nobis auxilia sperant, extremas a crudelissimo hoste miserias acceperunt? Longum est per cunta discurrere; itaque ut unde est ortus illic sermo desinat, ultima iactate navis anchora spes est, quam siquis in hoc procelloso mari laborantibus absciderit, nulla est ad vitam via, nullus ad requiem portus, nullus reditus ad salutem. [11] Miraris nunc quid tam longa sibi velit oratio; scilicet, unum ago: ut amicum tuum subscribas exemplorum turbe, raras et forte vanas sed firmas utique spes habentem. Et hec michi quidem curiosius explicanda erant, ut affectum scribentis agnosceres; cetera in silentio intelligis. Vale.

[1] Sepe te literis ad colloquium elicere nisus sum; inefficaciter ad hanc diem. Pergam silentium tuum interrumpere; pudebit amici tot clamores tacitum audire. Labellum clausum vel in indignationem forte vel in risus aperiam vel in verba; non magnifacio quid rescribas; modo loqui incipias, victor sum. Si occupationes te veteres tenent, novas ingeram; si segnitie calamum amisisti, sedulitate restituam; at si forte superbia extolleris et, quod suspicari ne tenuiter quidem possum, amicis affatibus indignum censes, humilitate michi ab illo animi fastigio detrahendus et in equum campum amicitie retrahendus es.

[2] Itaque sic tibi persuade: inculcare querelas et lamenta non desinam, donec michi vel antiquum inter nos commercium literarum restituas — quandiu saltem tam propinqui sumus, ut nuntiorum penuriam pretendere neuter possit et quasi per manus ab altero ad alterum sit epystolarum transitus — vel probabilem causam tante mutationis expedias. [3] Nuntius alter alterius vestigia urgebit; literarum mearum acervi ante oculos tuos erunt; amici digitum et anulum nosti, intactas abicere amor et verecundia non sinent; aperies, licet nolis; ipse tibi blandientur ut perlegas. Ita, qui brevis scripture laborem fugis, longe lectionis fastidium non evades; siquid igitur michi credis, oculos tuos digitorum auxilio libera et ignobiliores corporis tui partes nobilioribus servire doce.

[4] Arripe calamum; non insueta suadeo: calamus ab infantia gladius tuus est; adulta etas et patrie status ad alia te deinceps arma rapuerunt; demum ad Romanorum Pontificum quietiores aulas, retrahente fato, et ad antiqua studia rediisti. Quid igitur peto? fac quod quotidie facis, scribe aliquid; fac itidem quod nunquam facis, scribe michi. Mox nempe subsistam et vel rarius scribam ipse vel brevius; vicisse et de ista silentii tui arce te deiecisse sufficiet.

[5] Hic tamen — scio cui loquor — veteri illo et vulgari clipeo tectus occurres: 'Quid quereris, frater? nichil habeo quod scribam'. Ego vero, etsi in tanta rerum copia talibus ingenio eloquio ve nunquam defuturam scribendi materiam crediturus fuerim, facile persuaderi michi patiar, quamlibet seu veram seu fictam causam, potius quam oblivionis nebulam, tibi silentium induxisse. [6] Hoc igitur saltem, quod multi ab amicis petierunt, sed eorum quos ego legerim primus omnium Cicero, scribe: te nichil habuisse quod scriberes; hoc ipsum scribe, sed aliis tamen verbis; alioquin, quod intentionis mee non fuit, breve nimis et apertum evadendi tibi iter ostendi. Evades, si te novi, saltu unico et te uno verbo redimes autore me; sic ego, quod multis accidit, consilio meo ludar.

[7] Sed iam satis superque querelarum est, nisi quia ad ultionem tendo et taciturnitatem tuam loquacitate punio. Ut vero aliquid etiam familiarium curarum huic epystole includam, queso ne pigeat apud comunem dominum pro felici rerum mearum exitu intercedere; voco autem quemlibet felicem, modo aliquis sit. Multum est, frater, vana expectatione liberari. [8] Ignorant homines quid lucri est, supervacua et infinita desideria proiecisse. Perdita satiant, possessa cruciant miserorum animos, pluribus inanibus quam solidis occupatos, et — tanta est insania — extricari ab erroribus ut fiat vero locus, metuunt, dum sibi prosperos rerum pregrandium exitus pollicentur. Sibi quippe placentes ac superbi et iniqui rerum suarum iudices, dignos se finxerunt quibus ad nutum universa succederent; ita, quod in amatoria materia dixit Naso,

Dum sibi quisque placet, credula turba sumus,

iam in medium vite comunis late delirando perduximus; ut enim eleganter a Tullio dictum est: «Metelli sperat sibi quisque fortunam». [9] Quot autem in hac vanitate falluntur, imo vero quam pauci, quam pene nulli non falluntur! Hinc licet advertere, quod, si veterum scriptorum testimonio stamus, ex omnibus seculis felix ille Metellus nonnisi unicum comitem, eumque ipsum non domi sed procul et extra Italie terminos, dicitur invenisse; qui tamen ipsi, quam rite felicitatis hoc inane nomen usurpaverint, locus iste non recipit. Et fortasse aliud dicendi tempus veniet. [10] Nunc, ut ceptum peragam, si quod omnes sperant nullus assequitur, quam multos vite somniis elusos expectantesque mors oppresserit, quotque in finem oppressura sit, cogita. Quibus ego territus, hanc ipse michi legem statui: altiora me non querere, paria vero pauca quidem et modeste, quo scilicet et obtentis sobrie gaudeam et amissa feram fortiter et repulse dolore non torquear. [11] Ad hanc legem ita me formavi, ut vix rei cuiusquam verear eventum, modo expectationis fastidia detrahantur. Quamobrem per omnes te celicolas, frater, oro ab hac quamprimum perplexitate dissolvi; auferte michi expectationem; quicquid erit, equanimiter feram. Finem facio cum illo cuius hoc michi placet inter cetera. «Pars beneficii est, quod petitur si cito neges». Vale.

[1] Impletum est plane in nobis quod de Pompeio tuo Corneliaque sua scribitur:

neuterque recedensSustinuit dixisse vale;

sed nec multis inter nos verbis opus erat, que nil aliud quam animorum et passionum que in eis habitant, note sunt, cum animi nostri, licet in silentio, vicissim pateant. [2] Unum est quod te nunc agere, si possibilitas adest, velim. Iuvenis quidam virginem, cuius amore languebat, ipsa non obluctante, cognovit, matrimonii pactis interpositis; idque, quo magis in aures tuas intret, nescio an et in toro, certe apud Thorum accidit. [3] Loci dominus — nobilis dicam an rusticus? — iuvenem ipsum, quem gravi et antiquo odio persequitur, ad capitale supplicium vocat; mulier factum excusat, nichil se contra quam optaverit passam dicens et promissas amantis nuptias efflagitat; annuit ille, si liceat; sed carcere conclusus sub iniquissimo iudice causam dicit; ceterum ubi compedes amoveantur, soluti ambo, et etate et animis et fortuna pares, optatissimas nuptias celebrabunt. [4] Hec ut ad me indignantis primum populi vocibus, deinde etiam amicorum precibus et lacrimis perlata sunt, tu primus omnium occurristi, a quo morbi talis auxilium peteretur. Et nos aliquando, frater, arsimus, et opem ferre decet ardentibus; dominum autem nostrum, etsi talia sublimem eius animum non attingant, non tamen usque adeo ferreum aut inhumanum reor, ut humanis non misereatur erroribus. [5] Nec est quod parcius ardere ruricolas suspicemur; in omne genus hominum par imperium habet arcipotens ille puer. Scio apud Virgilium scriptum esse quod

subita incautum dementia cepit amantem,

et sequitur

Ignoscenda quidem;

sed terret quod in fine subiungit,

scirent si ignoscere Manes.

Vereor enim ne durior ille Bellorophon nichil humanitatis habens, insuper ira accensus sit, sanguinis sitientior quam oportet. [6] Utcunque succedat, nos partes nostras implebimus, ego apud te, tu apud dominum, ut ipse a prefato Thori domino gratuitum munus captivum illum per literas suas petat. Cuius nomen et rei geste seriem villicus hic noster, ob hoc unum ad te missus, exponet; nichilo narrator urbanior quam amator is cuius amentie modo veniam postulamus.

[7] Ad fontem Sorgie,

VI Kal. Maias

[1] Quid tibi vis dicam? sic est, ut audieram et legeram. Nullum est tam asperum ingenium, quod non morum verborumque dulcedine mitigetur. Sic Africanus meus ille superior Siphacem regem barbarum atque, ut Livii verbis utar, "romanis moribus insuetum", et, quod mirabilius fuit, Hasdrubalem quoque, Carthaginiensium ducem, non barbarum modo sed etiam immitem Romani nominis inimicum, inter cenandum suavi convictu et comi mansuefecit alloquio. [2] Sic Iulius Cesar Amiclam algis et equoreis spumis aspersum nudumque et inopem piscatorem tam leniter fando cepit et illius cesaree facundie retibus circumvolvit, ut inaudito verborum sono et ignoti hospitis admiratione suspensus, confestim iubente illo fragilem atque imparem pelagi minis cimbam de tuti litoris statione dissolveret, parendique studio sciens ac volens ad interitum properaret. [3] Ac ne semper Africanos et Cesares loquamur, ille philosophorum princeps Plato Dyonisium conciliare sibi potuit siracusium tyrannum; Archelaum vero Macedonie regem Euripides poeta; nec aut illi tyrannici spiritus rigor aut huic immanitas obstitit barbarica; utranque duritiem ingenio et eloquentia molliverunt. [4] Et, quod huius generis omnia monstra transgreditur, orator Antonius sevos carnifices ad se occidendum missos et iam strictis mucronibus irruentes blanda oratione compescuit; vicissetque crudelitatem eloquentia, nisi unus ex eo numero, qui eum loquentem non audiverat, ceteris iam digressis superveniens, velut aspis, incantatoris voce non audita, virus in illum scelesti ministerii effudisset. [5] Sed quid hominum exempla conquirimus? ursos videmus, pardos ac leones atque alias truces et prevalidas beluas, blanditiis delinitas, parvi domitoris imperium patienter excipere, nexus insuper, carcerem, minas et verbera; volucres celo vagas contra primevam nature sue legem humanam societatem anteponere libertati, vitam in vinculis agere operto capite prereptoque etiam patrie natalis aspectu, famem suam nutritoris arbitrio moderari, de illius manibus cibum sumere, vocem iubentis agnoscere, clamoribus obedire, ire ad emittentis arbitrium et reverti, opimasque predas non sibi sed domino reportare.

[6] De piscibus nichil tale quod meminerim legi, nisi quod delphines nescio qua humano generi familiaritate coniunctos ferunt. Unde et Arionem quendam tergo huius piscis insidentem per tumidos fluctus maris evasisse historica seu potius fabulosa narratio est. Vectorem ipsum fidibus canentem faciunt, quo navigationi facilior fides sit, mulcente auras musica et navigium sublevante. Visum est enim fabulam non admitti nisi color mendacio quereretur; gubernaculum, malus, vela, remi deerant; pro his omnibus unius musice suavitas subrogata est.

[7] Sed quorsum hec tam peregrina percontaberis. Ut intelligas me ingenium tuum summis inserere, qui non homines non feras aut volucres, sed aquaticum hoc animal educatum inter fontes et flumina, escam de scopulis eliciens, contactu ac sermone in amicitiam pellexisti. [8] Rediit equidem ad me sui immemor, tui memor; cum multa de domino, multa de amicis quererem, nil nisi de Lelio respondebat: illius formam, illius mores, illius linguam, illius denique domicilium atque habitum admirari; illum michi quasi incognitum ruralibus et terricrepis verbis extollere; de illo michi, sepe licet interrumpenti, longissimas narrationes texere; cumque sepe terrentianum illud obicerem: 'hui michi illum laudas?' ille eo magis ab exordio cunta retexere. Quid plura? intellexi illico te tuis artibus meum michi villicum abstulisse. Nec indolui, fateor, nec invidi; sed obstupui plus te una hora quam me toto decennio potuisse. Mirum est, nisi tu colloquiis tuis aliquid etiam magice artis immisceas. [9] Nunc igitur, captus amore tui, cum his literis iterum ad te redit; simul et per te dominice interventionis auxilium sperans, per quod amicum suum, de quo pridie tibi scripsi, iam extremis fortune laqueis arctatum expediat; nisi iudicis animo, quod iam ab initio verebar, ad supplicium obstinato non sit precibus locus. Fama enim est eum dolore simul et invidia delibati virginei floris insanire, ad quem ipse sitienter, ut memorant, aspirabat; indignantem graviter plus in amoris regno pauperis blanditias quam suas ineptas divitias valuisse. [10] Quod si accidat ut obstructis auribus verba fundantur, domino tamen partus erit integer misericordie sue, tibi benivolentie tue fructus; iste quoque agrestis amicitie sue debitum, me opitulante, persolverit. Ille autem amator infelix, si aliter esse non potest, amoris sui dulcedinem — quod multi fecerunt— mortis acerbitate pensabit. [11] Hunc sane quonam humilium amicorum loco numeres, tuum erit; ipse te dominorum suorum inter primos numerat, aliquantoque michi de tua gratia iam quam de veteris amici vita videtur solicitior. Itaque ut se tibi prorsus insinuet et allegorico munusculo animum suum suavissime tibi deditum ostendat, liquoris omnium mollissimi, olei, vasculum tibi affert; quod sponte sua et, ut aiunt, virginitate servata, nullo premente, defluxit e baccis arborum nostrarum, que in collibus istis sunt; ubi, posthabitis Athenis, repertricem olee Minervam habitare dicerem, nisi eam iampridem Ianuensi litore ad portum Veneris atque Hericem collocassem in Africe mee libris. Vale.

[12] Ad fontem Sorgie,

III Kal. Maias

[1] Altissimum regionis huius montem, quem non immerito Ventosum vocant, hodierno die, sola videndi insignem loci altitudinem cupiditate ductus, ascendi. Multis iter hoc annis in animo fuerat; ab infantia enim his in locis, ut nosti, fato res hominum versante, versatus sum; mons autem hic late undique conspectus, fere semper in oculis est.

[2] Cepit impetus tandem aliquando facere quod quotidie faciebam, precipue postquam relegenti pridie res romanas apud Livium forte ille michi locus occurrerat, ubi Philippus Macedonum rex — is qui cum populo Romano bellum gessit — Hemum montem thesalicum conscendit, e cuius vertice duo maria videri, Adriaticum et Euxinum, fame crediderat, vere ne an falso satis comperti nichil habeo, quod et mons a nostro orbe semotus et scriptorum dissensio dubiam rem facit. Ne enim cuntos evolvam, Pomponius Mela cosmographus sic esse nichil hesitans refert; Titus Livius falsam famam opinatur; michi si tam prompta montis illius experientia esset quam huius fuit, diu dubium esse non sinerem.

[3] Ceterum, ut illo omisso, ad hunc montem veniam, excusabile visum est in iuvene privato quod in rege sene non carpitur. Sed de sotio cogitanti, mirum dictu, vix amicorum quisquam omni ex parte ydoneus videbatur: adeo etiam inter caros exactissima illa voluntatum omnium morumque concordia rara est. [4] Hic segnior, ille vigilantior; hic tardior, ille celerior; hic mestior, ille letior; denique hic stultior, prudentior ille quam vellem; huius silentium, illius procacitas; huius pondus ac pinguedo, illius macies atque imbecillitas terrebat; huius frigida incuriositas, illius ardens occupatio dehortabatur; que, quanquam gravia, tolerantur domi — "omnia" enim "suffert caritas" et nullum pondus recusat amicitia —; verum hec eadem fiunt in itinere graviora. [5] Itaque delicatus animus honesteque delectationis appetens circumspiciensque librabat singula sine ulla quidem amicitie lesione, tacitusque quicquid proposito itineri previdebat molestum fieri posse, damnabat. Quid putas? tandem ad domestica vertor auxilia, germanoque meo unico, minori natu, quem probe nosti, rem aperio. Nil poterat letius audire, gratulatus quod apud me amici simul ac fratris teneat locum.

[6] Statuta die digressi domo, Malausanam venimus ad vesperam; locus est in radicibus montis, versus in boream. Illic unum diem morati, hodie tandem cum singulis famulis montem ascendimus non sine multa difficultate: est enim prerupta et pene inaccessibilis saxose telluris moles; sed bene a poeta dictum est:

labor omnia vincitImprobus.

Dies longa, blandus aer, animorum vigor, corporum robur ac dexteritas et siqua sunt eiusmodi, euntibus aderant; sola nobis obstabat natura loci. [7] Pastorem exacte etatis inter convexa montis invenimus, qui nos ab ascensu retrahere multis verbis enisus est, dicens se ante annos quinquaginta eodem iuvenilis ardoris impetu supremum in verticem ascendisse, nichilque inde retulisse preter penitentiam et laborem, corpusque et amictum lacerum saxis ac vepribus, nec unquam aut ante illud tempus aut postea auditum apud eos quenquam ausum esse similia. [8] Hec illo vociferante, nobis, ut sunt animi iuvenum monitoribus increduli, crescebat ex prohibitione cupiditas. Itaque senex, ubi animadvertit se nequicquam niti, aliquantulum progressus inter rupes, arduum callem digito nobis ostendit, multa monens multaque iam digressis a tergo ingeminans. Dimisso penes illum siquid vestium aut rei cuiuspiam impedimento esset, soli duntaxat ascensui accingimur alacresque conscendimus. [9] Sed, ut fere fit, ingentem conatum velox fatigatio subsequitur; non procul inde igitur quadam in rupe subsistimus. Inde iterum digressi provehimur, sed lentius: et presertim ego montanum iter gressu iam modestiore carpebam, et frater compendiaria quidem via per ipsius iuga montis ad altiora tendebat; ego mollior ad ima vergebam, revocantique et iter rectius designanti respondebam sperare me alterius lateris faciliorem aditum, nec horrere longiorem viam per quam planius incederem. [10] Hanc excusationem ignavie pretendebam, aliisque iam excelsa tenentibus, per valles errabam, cum nichilo mitior aliunde pateret accessus, sed et via cresceret et inutilis labor ingravesceret. Interea, cum iam tedio confectum perplexi pigeret erroris, penitus alta petere disposui, cumque operientem fratrem et longo refectum accubitu fessus et anxius attigissem, aliquandiu equis passibus incessimus. [11] Vixdum collem illum reliqueramus, et ecce prioris anfractus oblitus, iterum ad inferiora deicior, atque iterum peragratis vallibus dum viarum facilem longitudinem sector, in longam difficultatem incido. Differebam nempe ascendendi molestiam, sed ingenio humano rerum natura non tollitur, nec fieri potest ut corporeum aliquid ad alta descendendo perveniat. Quid multa? non sine fratris risu, hoc indignanti michi ter aut amplius intra paucas horas contigit. [12] Sic sepe delusus quadam in valle consedi. Illic a corporeis ad incorporea volucri cogitatione transiliens, his aut talibus me ipsum compellabam verbis: 'Quod totiens hodie in ascensu montis huius expertus es, id scito et tibi accidere et multis, accedentibus ad beatam vitam; sed idcirco tam facile ab hominibus non perpendi, quod corporis motus in aperto sunt, animorum vero invisibiles et occulti. [13] Equidem vita, quam beatam dicimus, celso loco sita est; "arcta", ut aiunt, ad illam ducit "via". Multi quoque colles intereminent et de virtute in virtutem preclaris gradibus ambulandum est; in summo finis est omnium et vie terminus ad quem peregrinatio nostra disponitur. Eo pervenire volunt omnes, sed, ut ait Naso,

Velle parum est; cupias, ut re potiaris, oportet.

[14] Tu certe — nisi, ut in multis, in hoc quoque te fallis — non solum vis sed etiam cupis. Quid ergo te retinet? nimirum nichil aliud, nisi per terrenas et infimas voluptates planior et ut prima fronte videtur, expeditior via; veruntamen, ubi multum erraveris, aut sub pondere male dilati laboris ad ipsius te beate vite culmen oportet ascendere aut in convallibus peccatorum tuorum segnem procumbere; et si— quod ominari horreo — ibi te "tenebre et umbra mortis" invenerint, eternam noctem in perpetuis cruciatibus agere'. [15] Hec michi cogitatio incredibile dictu est quantum ad ea que restabant et animum et corpus erexerit. Atque utinam vel sic animo peragam iter illud, cui diebus et noctibus suspiro, sicut, superatis tandem difficultatibus, hodiernum iter corporeis pedibus peregi! Ac nescio annon longe facilius esse debeat quod per ipsum animum agilem et immortalem sine ullo locali motu in ictu trepidantis oculi fieri potest, quam quod successu temporis per moribundi et caduci corporis obsequium ac sub gravi membrorum fasce gerendum est.

[16] Collis est omnium supremus, quem silvestres 'Filiolum' vocant; cur, ignoro; nisi quod per antifrasim, ut quedam alia, dici suspicor: videtur enim vere pater omnium vicinorum montium. Illius in vertice planities parva est; illic demum fessi conquievimus. Et quoniam audiisti quenam ascendentis in pectus ascenderint cure, audi, pater, et reliqua; et unam, precor, horam tuam relegendis unius diei mei actibus tribue. [17] Primum omnium spiritu quodam aeris insolito et spectaculo liberiore permotus, stupendi similis steti. Respicio: nubes erant sub pedibus; iamque michi minus incredibiles facti sunt Athos et Olimpus, dum quod de illis audieram et legeram, in minoris fame monte conspicio.

[18] Dirigo dehinc oculorum radios ad partes italicas, quo magis inclinat animus; Alpes ipse rigentes ac nivose, per quas ferus ille quondam hostis romani nominis transivit, aceto, si fame credimus, saxa perrumpens, iuxta michi vise sunt, cum tamen magno distent intervallo. Suspiravi, fateor, ad italicum aerem animo potius quam oculis apparentem, atque inextimabilis me ardor invasit et amicum et patriam revidendi, ita tamen ut interim in utroque nondum virilis affectus mollitiem increparem, quamvis excusatio utrobique non deforet magnorum testium fulta presidio. [19] Occupavit inde animum nova cogitatio atque a locis traduxit ad tempora. Dicebam enim ad me ipsum: 'Hodie decimus annus completur, ex quo, puerilibus studiis dimissis, Bononia excessisti; et, o Deus immortalis, o immutabilis Sapientia, quot et quantas morum tuorum mutationes hoc medium tempus vidit! Infinita pretereo; nondum enim in portu sum, ut securus preteritarum meminerim procellarum. [20] Tempus forsan veniet, quando eodem quo gesta sunt ordine universa percurram, prefatus illud Augustini tui: «Recordari volo transactas feditates meas et carnales corruptiones anime mee, non quod eas amem, sed ut amem te, Deus meus». [21] Michi quidem multum adhuc ambigui molestique negotii superest. Quod amare solebam, iam non amo; mentior: amo, sed parcius; iterum ecce mentitus sum: amo, sed verecundius, sed tristius; iantandem verum dixi. Sic est enim; amo, sed quod non amare amem, quod odisse cupiam; amo tamen, sed invitus, sed coactus, sed mestus et lugens. Et in me ipso versiculi illius famosissimi sententiam miser experior:

Odero, si potero; si non, invitus amabo.

[22] Nondum michi tertius annus effluxit, ex quo voluntas illa perversa et nequam, que me totum habebat et in aula cordis mei sola sine contradictore regnabat, cepit aliam habere rebellem et reluctantem sibi, inter quas iandudum in campis cogitationum mearum de utriusque hominis imperio laboriosissima et anceps etiam nunc pugna conseritur'. Sic per exactum decennium cogitatione volvebar. [23] Hinc iam curas meas in anteriora mittebam, et querebam ex me ipse: 'Si tibi forte contingeret per alia duo lustra volatilem hanc vitam producere, tantumque pro rata temporis ad virtutem accedere quantum hoc biennio, per congressum nove contra veterem voluntatis, ab obstinatione pristina recessisti, nonne tunc posses, etsi non certus at saltem sperans, quadragesimo etatis anno mortem oppetere et illud residuum vite in senium abeuntis equa mente negligere?'. [24] Hec atque his similes cogitationes in pectore meo recursabant, pater. De provectu meo gaudebam, imperfectum meum flebam et mutabilitatem comunem humanorum actuum miserabar; et quem in locum, quam ob causam venissem, quodammodo videbar oblitus, donec, ut omissis curis, quibus alter locus esset oportunior, respicerem et viderem que visurus adveneram— instare enim tempus abeundi, quod inclinaret iam sol et umbra montis excresceret, admonitus et velut expergefactus —, verto me in tergum, ad occidentem respiciens. [25] Limes ille Galliarum et Hispanie, Pireneus vertex, inde non cernitur, nullius quem sciam obicis interventu, sed sola fragilitate mortalis visus; Lugdunensis autem provincie montes ad dexteram, ad levam vero Massilie fretum et quod Aquas Mortuas verberat, aliquot dierum spatio distantia, preclarissime videbantur; Rodanus ipse sub oculis nostris erat. [26] Que dum mirarer singula et nunc terrenum aliquid saperem, nunc exemplo corporis animum ad altiora subveherem, visum est michi Confessionum Augustini librum, caritatis tue munus, inspicere; quem et conditoris et donatoris in memoriam servo habeoque semper in manibus: pugillare opusculum, perexigui voluminis sed infinite dulcedinis. Aperio, lecturus quicquid occurreret; quid enim nisi pium et devotum posset occurrere?

[27] Forte autem decimus illius operis liber oblatus est. Frater expectans per os meum ab Augustino aliquid audire, intentis auribus stabat. Deum testor ipsumque qui aderat, quod ubi primum defixi oculos, scriptum erat: «Et eunt homines admirari alta montium et ingentes fluctus maris et latissimos lapsus fluminum et occeani ambitum et giros siderum, et relinquunt se ipsos». [28] Obstupui, fateor; audiendique avidum fratrem rogans ne michi molestus esset, librum clausi, iratus michimet quod nunc etiam terrestria mirarer, qui iampridem ab ipsis gentium philosophis discere debuissem «nichil preter animum esse mirabile, cui magno nichil est magnum».

[29] Tunc vero montem satis vidisse contentus, in me ipsum interiores oculos reflexi, et ex illa hora non fuit qui me loquentem audiret donec ad ima pervenimus; satis michi taciti negotii verbum illud attulerat. [30] Nec opinari poteram id fortuito contigisse, sed quicquid ibi legeram, michi et non alteri dictum rebar; recolens quod idem de se ipso suspicatus olim esset Augustinus, quando in lectione codicis Apostolici, ut ipse refert, primum sibi illud occurrit: «Non in comessationibus et ebrietatibus, non in cubilibus et impudicitiis, non in contentione et emulatione; sed induite Dominum Iesum Cristum, et carnis providentia ne feceritis in concupiscentiis vestris». [31] Quod iam ante Antonio acciderat, quando audito Evangelio ubi scriptum est: «Si vis perfectus esse, vade et vende omnia tua quecunque habes et da pauperibus, et veni et sequere me et habebis thesaurum in celis», veluti propter se hec esset scriptura recitata, ut scriptor rerum eius Athanasius ait, ad se dominicum traxit imperium. [32] Et sicut Antonius, his auditis, aliud non quesivit, et sicut Augustinus, his lectis, ulterius non processit, sic et michi in paucis verbis que premisi, totius lectionis terminus fuit, in silentio cogitanti quanta mortalibus consilii esset inopia, qui, nobilissima sui parte neglecta, diffundantur in plurima et inanibus spectaculis evanescant, quod intus inveniri poterat, querentes extrinsecus; admirantique nobilitatem animi nostri, nisi sponte degenerans ab originis sue primordiis aberrasset, et que sibi dederat in honorem Deus, ipse in opprobrium convertisset. [33] Quotiens, putas, illo die, rediens et in tergum versus, cacumen montis aspexi! et vix unius cubiti altitudo visa est pre altitudine contemplationis humane, siquis eam non in lutum terrene feditatis immergeret. Illud quoque per singulos passus occurrebat: si tantum sudoris ac laboris, ut corpus celo paululum proximius fieret, subire non piguit, que crux, quis carcer, quis equuleus deberet terrere animum appropinquantem Deo, turgidumque cacumen insolentie et mortalia fata calcantem? [34] et hoc: quotocuique accidet, ut ab hac semita, vel durarum metu rerum vel mollium cupidine, non divertat? O nimium felix! siquis usquam est, de illo sensisse arbitrer poetam:

Felix qui potuit rerum cognoscere causasAtque metus omnes et inexorabile fatumSubiecit pedibus strepitumque Acherontis avari!

O quanto studio laborandum esset, non ut altiorem terram, sed ut elatos terrenis impulsibus appetitus sub pedibus haberemus!

[35] Hos inter undosi pectoris motus, sine sensu scrupulosi tramitis, ad illud hospitiolum rusticum unde ante lucem moveram, profunda nocte remeavi, et luna pernox gratum obsequium prestabat euntibus. Interim ergo, dum famulos apparande cene studium exercet, solus ego in partem domus abditam perrexi, hec tibi, raptim et ex tempore, scripturus; ne, si distulissem, pro varietate locorum mutatis forsan affectibus, scribendi propositum deferveret. [36] Vide itaque, pater amantissime, quam nichil in me oculis tuis occultum velim, qui tibi nedum universam vitam meam sed cogitatus singulos tam diligenter aperio; pro quibus ora, queso, ut tandiu vagi et instabiles aliquando subsistant, et inutiliter per multa iactati, ad unum, bonum, verum, certum, stabile se convertant. Vale.

VI Kal. Maias

, Malausane.

[1] Nil dulcius audierant aures mee, postquam vocem tuam audire desierunt, quam quod ad regem vocatus accesseris. 'Rationem' inquis, 'expecto'. Non possum breviter; itaque longius incipiam. [2] Optavit aliquando tibi genitrix longitudinem dierum, innumerabilibus periculis et calamitatibus obiectam; aliquando divitias, humanarum mentium non mediocrem laqueum ac funestam sarcinam libertatis; aliquando formam corporis, deformitatis anime plerunque materiam. [3] Quid de sodalibus, quid de nutricula tua dicam? muliercularum omnium una lex est: inepta cupiunt, ridenda formidant. De patre libet altiora credere; optaverit ergo filio quod ait Satyricus,

Eloquium et famam Demosthenis autCiceronis,

que quanti sepe periculi plena sint, utriusque exitus est testis. Multis et inanibus vel tuis vel aliorum pro te votis fatigate sunt aures Dei. [4] Horum tibi aliquid anxie non opto: quare? quia stultum est vehementer appetere quod potest pessimo fine concludi. Illud bonum tibi cupio quod michi, beatam vitam, ad quam multi suspirant, pauci perveniunt. Est enim salebrosum iter atque angustum et difficile, et amena ac prona circum devia; est autem, ut in sagittando, sic in alia qualibet operatione mortalium, aberrare perfacile. Signum attingere, is demum artificii finis est; idcirco difficilior, quia ad illum una tantummodo, ad errorem innumerabiles sunt vie. [5] Hanc sane quam dico beatam vitam, quanquam ingeniosissimis atque doctissimis viris forte aliter visum sit, in hoc corporis ergastulo mereri quidem utcunque potest labor humanus et sperare, amplecti autem ac tenere non potest. Hoc ergo stadio decurritur; finis est ubi quiescit intentio. Neque nobis hoc solis persuasum est; quid enim aliud Cicero sentiebat, ubi ait quod hec "vita via est in celum"? [6] Habet tamen interdum illi eterne quiddam hec mortalis vita simillimum, ut etsi beata nondum sit — id enim beatum est duntaxat cui nichil valet accedere — iam tamen humanas miserias longe infra se videat et in imo stans adhuc superne felicitatis luce resplendeat. Hoc sane non divitie prestant, non insanientis vulgi plausus, non potentia, non voluptas, sed virtutum comitatus atque animi tranquillitas, ad quam adipiscendam, diversum fortasse aliis videbitur, sed, quantum opinio mea fert, nichil eque adiuvat ac nobilium ingeniorum familiaritas et clarorum virorum conversatio. [7] Cernis, ut arbitror, quid intendam; dicam tamen expressius. «Quis in Grecia clarior Themistocle?» ait Tullius; ego fidentissime: 'Quis in Italia, imo vero quis in Europa clarior Roberto?' in quo sepe cogitans soleo non tam dyadema quam mores, neque tam regnum quam animum admirari. [8] Illum ego vere regem dixerim, qui non subditos modo, sed se ipsum regit ac frenat; qui exercet in passiones suas imperium, que sunt animo rebelles, illum, si cesserit, oppressure. Ut nulla est quidem clarior victoria quam se ipsum vincere, sic nullum regnum altius quam se ipsum regere. [9] Quomodo ille michi rex erit, in quem regnat ambitio? quomodo invictus quem sternit adversitas? quomodo serenus quem meror obnubilat? quomodo magnanimus quem minimarum etiam rerum pavor exanimat? et ut fulgida virtutum nomina taceamus, quis michi liberum dicet eum qui cupidinum variarum iugo premitur multiplici? [10] Infra omnia ista descendam: qua fronte hominem dicimus, quem scimus ex homine nichil preter nudam effigiem retinere, beluarum moribus deformem et sevorum animantium feritate terribilem? Mira ergo, licet publica, dementia regem eum dicere, qui nec rex nec liber et sepe ne homo quidem sit. [11] Magnum est regem esse, perexiguum regem dici; rariores sunt reges quam vulgus existimat; non est titulus iste vulgaris. Minus gemmarum atque eboris sceptra consumerent, si soli reges illa portarent. Veri reges intra se gerunt quod eos venerabiles facit: semotis licet satellitibus et abiectis insignibus reges sunt; ceteros cultus exterior facit horribiles. Robertus vere inclitus et vere rex est; qui quam sit imperiosus in se ipsum exempla inaudite patientie et moderationis indicant, de quibus alter forte dicendi locus fuerit. Quam vero late regnet in alios, dissonantes lingua et moribus populi et disiunctissimi regionum fines ostendunt. [12] Seneca tuus in quadam tragedia quid regem faciat et quid non faciat, egregie recollegit his versibus:

Regem non faciunt opes,Non vestis tyrie color,Non frontis nota regie,Non auro nitide trabes;Rex est qui posuit metusEt diri mala pectoris.

Nec longe post:

Mens regnum bona possidet;Nil ullis opus est equis,Nil armis et inertibusTelis, que procul ingeritParthus, cum simulat fugas.Admotis nichil est opusUrbes sternere machinisLonge saxa rotantibus.Rex est qui metuit nichil.

[13] Hec ille. Ad hunc itaque regem, ut principio conveniat finis, vocatus ivisti; quod ut ille iuberet et ut tu pareres, quid aliud quam studiorum summa conformitas fecit? Ille quidem quantum curis suis solamen asciverit, dicerem si apud alium loquerer; tibi certe ad interni hominis pacem, quam, uti sepe querebaris, tuscarum rerum fragor impulerat, qua compendiosius pergeres non erat. [14] Congratulor ergo seu prudentie seu fortune tue, et vocem que tunc michi fuit in ore, aliquanto nunc fidentius repeto. Ubi enim fama primum, deinde per literas tuas accepi te Florentia digressum isse Neapolim, et mecum et cum amicis dixi: 'Dyonisius noster ad tranquillitatem animi magnis passibus contendit et ad beatam vitam rectum iter ingressus est'.

[15] De me autem sic habe: brevi te consequar, nosti enim quid de laurea cogito, quam singula librans, preter ipsum de quo loquimur regem, nulli omnino mortalium debere constitui. Si tanti fuero ut vocer, bene est; alioquin fingam nescio quid audiisse, vel epystole sue sensum, quam ipse michi summa hominis incogniti et familiarissima dignatione transmisit, quasi dubitans, in eam potissimum partem traham, ut vocatus videar. Et regio quidem stilo quiddam modo plebeium reddidi, fulgore attonitus, nec equis ingenii viribus, et lyra, ut aiunt, longe impari. Vale.

II Nonas Ianuarias,

ad fontem Sorgie.

[1] Prestrinxit oculos meos fulgor insolitus; felix calamus visus est, cui talia crederentur. Quid primum mirer? eximiam brevitatem an maiestatem sententiarum an divinam eloquii venustatem? Nunquam, rex inclite, fateor, credidi rem tantam dici posse tam breviter, tam graviter, tam ornate, nec iam tale aliquid ex humanis ingeniis expectabam. [2] Equidem ut constaret te corda hominum in manibus habere, quo tota illustrium oratorum suspirat intentio, legentis animum tam variis affectibus impulisti, ut sine luctamine in omnem partem stili tui vestigia sequeretur volubilitate mirabili.

[3] Ecce enim in prima sobrii fronte sermonis, dum summam humane miserie acerrimasque molestias laborum et necessitatem mortis acerbissimam, tractim ex radicis labe ramis ac frondibus obrepentem, magnificentissime deplorasses, movebar usque adeo ut crebro inter legendum suspirans et ineluctabili sorte perterritus totumque hoc nomen hominis perosus, pene nec natus esse nec unquam nasciturus optaverim. Actum erat et michi iam tranquillitas omnis exciderat, nisi que lethale vulnus inflixerat manus, eadem mox remedium attulisset. [4] Sensi unum et repentini meroris et consolationis artificem, nec unquam certius quid eloquentia posset, agnoveram; tam potenter enim paucorum ope verborum sub immortalis anime futureque reparationis obtentu egrum atque labantem animum erexisti, ut gaudio michi fuerit genitum esse mortalem. Nam quid beatius excogitari potest, quam exutum veste corporea et de compedibus istis explicitum, ad illam diem, exactis temporum curriculis, pervenire, que nos, "absorpta morte, immortalitatem induat", reparans indissolubiliter ac reformans putrem et semesam tineis atque undique fluentem tunicam carnis nostre? [5] Quam spem etsi philosophorum gentilium nullus attigerit, vetustissima tamen est immortalitatis opinio; nec nostris solum, sed illis etiam probata quibus Cristi nomen inauditum est. [6] Preter Epycurum enim et nescio quot ex illo infami grege, immortalem esse animam nemo est qui neget. De qua re, ut Pherecidem, primum apud Syros sententie huius auctorem, discipulumque Pherecidis Pithagoram totamque pithagoream familiam et Socratem omnesque socraticos preteream, Plato ipse, summus vir, clarissimum volumen edidit, quo Uticensis Cato moriturus suprema illa nocte sua pro consiliario usus perhibetur, ut ad contemptum vite huius animosior et ad amorem decrete mortis accederet. [7] Quam sententiam postea Marcus Cicero et inTusculano suo et in sexto Reipublice divino genere orationis asseruit; necnon et in dyalogo Lelii, qui de amicitia vera est, et in eo libro qui Cato Maior inscribitur, defensionem continens senectutis, aliisque preterea tam multis in locis attigit, ut valde michi quidem solicitus videatur ne quem veritas tam comperta pretereat. [8] Sed cui hec insipiens loquor? profecto non modo regum nostri temporis sed philosophorum regi. Ignosce autem, queso, si hactenus me dicendi calor evexit, ut regium dogma, cui plurimum me debere fateor, non amplecterer solum, sed testibus adhibitis confirmarem; quod ita michi animum affecit, ut securus iam ac spei plenus formidatum gentibus diem mortis expectem.

[9] Hunc diem transvecta neptis tua, quam finis epistole canit ac predicat, invidiosa potius, ut michi quidem videtur, quam miserabili sorte defungitur. Quamvis enim in ipso etatis et forme flore subtracta sit, publica fere totius orbis querimonia multisque precipue populorum utriusque regni, et unde ortum et in quod translatum illud rarum et eximium decus erat, lacrimis ac lamentis, ipsa tamen felix est, non solum quod ad eterne vite delitias per horrificum illud mortis limen ingressa est, sed etiam quod tu eam nobilissimo elogio omnibus seculis illustrasti. [10] Quis enim mortuam, imo vero quis non gloriosissime viventem dicere audebit, quam Deus in celo, tu in terris vivere voluisti? O, inquam, felix mulier, o iterum felix, que pro una temporali vita, eademque brevi et incerta et mille semper casibus exposita, duas eternitates, ut ita dixerim, consecuta est, quarum alteram celesti, alteram terreno regi, illam Cristo debeat, hanc Roberto! [11] Ingentia duo munera a munificentissimis largitoribus accipiens, eo felicior videri debet, quod in celo et in terra gratiam dignissimis relatura est; plurimum enim ex persona tribuentis muneribus ipsis accedit; multum interest a quo beneficium acceperis et cui inde sis obnoxius. [12] Sane quesitam illi celitus immortalitatis conditionem beatissimamque vite mutationem sileo, ne ineffabilia prosequentem destituant vires. Quanta demum gloria est quam tu sibi supremis laudibus peperisti! certe, dum illud tuum sive epygramma sive epythaphium dici mavis, quod eterne mansurum esse confido, nuper defuncte neptis memoriam celebrabit, semper illa tecum et cum clarissimis omnis evi nominibus vivet. [13] Erunt qui mortem immaturam et iacturam modici temporis tali cupiant compensasse pangerico, quique, quod de Achille dixisse fertur Alexander Macedo, suspirantes dicant: 'O fortunatam, que talem preconem tue virtutis invenisti!' [14] Sed iam metuo ne prolixitas in fastidium vergat; elegantissima quoque brevitas tua ne longius vager, admonuit. Subsistam igitur Deum orans cuntosque celicolas, ut serenitatem tuam, geminis tam bellorum quam studiorum laureis ornatam, diu iubeant in statu felicissimo florere.

VII Kal. Ianuarias

, ad fontem Sorgie.

[1] Ancipiti in bivio sum, nec quo potissimum vertar scio. Mira quidem sed brevis historia est. Hodierno die, hora ferme tertia, litere Senatus michi reddite sunt, in quibus obnixe admodum et multis persuasionibus ad percipiendam lauream poeticam Romam vocor. Eodem hoc ipso die circa horam decimam super eadem re ab illustri viro Roberto, Studii parisiensis cancellario, concive meo michique et rebus meis amicissimo, nuntius cum literis ad me venit: ille me exquisitissimis rationibus ut eam Parisius hortatur. [2] Quis unquam, oro te, eventurum tale aliquid hos inter scopulos divinasset? Et sane quia res pene incredibilis videtur, utranque epystolam illesis signis ad te misi. Hec ad orientem, hec ad occidentem vocat; videbis quam validis hinc illinc argumentis premor. [3] Scio quidem in rebus humanis fere omnibus nichil solidi inesse; magna, ni fallor, in parte curarum actuumque nostrorum umbris eludimur; tamen ut est animus iuvenum glorie appetentior quam virtutis, cur non ego — quoniam apud te familiariter gloriandi prestas audaciam — tam hoc michi gloriosum rear quam sibi olim potentissimus Africe regum Siphax, quod uno eodemque tempore duarum toto orbe maximarum urbium, Rome atque Carthaginis, in amicitiam vocaretur? [4] Nimirum, id regno eius atque opibus tribuebatur, hoc michi; itaque illum inter aurum ac gemmas superbo solio subnixum et armatis stipatum satellitibus sui supplices repperere; me solivagum mane in silvis, sero autem in pratis, Sorgie ripis obambulantem invenerunt mei; michi honor offertur, ab illo auxilium poscebatur. [5] Sed quoniam letitia inimica consilio est, fateor, ut letus eventu sic dubius animi sum; urget enim hinc novitatis gratia, hinc reverentia vetustatis; hinc amicus, hinc patria. Unum ab altera lance preponderat, quod rex Siculus in Italia est, quem e cuntis mortalibus equiore animo ingenii iudicem pati possum. Curarum mearum fluctus vides; tu, quem ad earum gubernacula manum porrigere non puduit, fluctuantem animum consilio tuo reges. Vale, decus nostrum.

Ad fontem Sorgie,

Kal. Septembris

, ad vesperam.

[1] Consilium tuum non tantum suscipio, sed amplector; magnificum est enim tuaque sapientia et humanitate dignissimum. Nec me terret quod patrie sis amicus: es enim amicior veritati. Ibo quo iubes; siquis electionem forte mirabitur, rationes primum, deinde etiam nomen tuum mirantibus obiciam; sepe autoritas pro ratione suscipitur.

[2] Id modo negotii restat, quibus me verbis excusem Roberto meo, ut non ipse tantum, cui nobiscum facile conveniet, sed illa quoque ingens Universitas, si forte res in lucem venerit, factum sibi satis existimet. Sed de his coram latius; audio enim ipsum adventare eo proposito ut me Parisius trahat; quod si ita est, res inter presentes transigetur. [3] Ad id sane quod in fine literarum tuarum ex me queris, donec diu rem cum animo meo tractem, nisi fabulam texere voluero, respondere aliquid non possum. Peregrina historia mei moribus est, et, quod me huic interrogationi alienissimum facit, prorsus diverse me interim exercuerunt cure verumque est illud salustianum: «Ubi intenderis ingenium valet». Preterea, antiqua res est et a memoria mea multorum annorum spatio remota; itaque, ut ait Plautus, longa dies animum incertat meum. Sed de hoc etiam presens loquar.

Ad fontem Sorgie,

IV Idus Septembris.

[1] Fortune insidias non hodie primum intelligere incipio; non invadit nos tantum illa, sed spargit ac separat, ne letis scilicet et adversis in rebus alter alteri solatio sit. Norat illa quante olim meum cor urerent cure, quibus ad plenum mederi, te preter, nemo poterat; tunc ergo, mirum in modum conquisitis causis, te, in illo pectoris mei estu refrigerium unicum, avectum, ab Artho rediens inveni.

[2] Itaque tametsi Romam, tuam propriam et comunem omnium, michi vero ante omnes semper, tunc autem et se ipsam et te propter, gemino desiderio exoptatam patriam, petiisses, tamen consequendi difficultas mestum atque deiectum animum habebat, ut cum ubique exul michi sine te videar, tum presertim anxius atque amore ardens, et Romam tibi inviderem et te Rome; quo in statu eadem illa iuvenilem animum frenante fortuna, pauci anni quibus ab invicem sic distracti viximus, multorum apud me vicem seculorum tenuerunt. [3] Veni tandem, ut vidisti, hieme pelago belloque tonantibus; omnes nempe difficultates fregit amor, utque ait Maro, vicit iter durum pietas; dumque suum venerabile ac predulce obiectum querunt oculi, nulla maris fastidia stomacus, talium licet impatientissimus natura, nullam brume terreque duritiem corpus, nullas periculorum minas animus sensit. Sic ad te enim totus totaque mente pergebam, ut te unum cogitans, presentia non viderem; te invento, nulla michi longe vie memoria superesset. [4] Ecce autem nunc eundem illa laqueum, aliorsum licet, obvertit, ut me Romam petente, te Vasconia et occidui litoris extrema possideant, et tum maxime distrahamur dum maxime te presentem cuperem, omnis mee glorie summum decus. Sed sic eunt fere vota mortalium, ut quod vehementius cupiunt, egrius assequantur. [5] Ceterum ut meliore tui parte illic in tempore presens sis, scito me lauree delphice cupidine — que olim clarorum Cesarum et sacrorum vatum singulare et precipuum votum fuit, nunc vel spernitur vel nescitur, michi sane noctes plurimas insomnes fecit et de qua sepe multa tecum egi; quamque, cum me tantillum certatim due maxime urbes exposcerent, Roma atque Parisius, altera mundi caput et urbium regina, nutrix altera nostri temporis studiorum, post varias deliberationes ad extremum non alibi quam Rome super cineribus antiquorum vatum inque illorum sede percipere, ingenti ante alios fratre tuo suasore et consultore, disposui —, hoc ipso die iter aggredi. [6] In quo plusculum temporis exigitur: adeundus enim rex; videnda Parthenope; inde iter erit Romam. Illic aliquot dierum moram video; denique, nisi fallit extimatio, pascali die ad. sexto Idus Aprilis in Capitolio res agetur. [7] Queris quo hic labor, hoc studium, hec cura; an doctiorem, an meliorem factura sit laurea. Notiorem forte et plurium invidie expositum; scientie autem et virtutis sedes est animus, ibique non in frondosis ramis avicularum more nidificant. 'Quorsum igitur hic frondium apparatus?' quid respondeam, queris. Quid, putas, nisi illud Sapientis Hebreorum: «Vanitas vanitatum et omnia vanitas»? Sed sic sunt mores hominum. Tu vale et faventi, oro, ades animo.

XV Kal. Martias, Avinione.

[1] Quantum tibi liberalium et honestarum artium studia deberent, regum decus, quarum te quoque regem industria fecisti aliquanto, nisi fallor, quam temporalis regni dyademate clariorem, olim mundo notum erat. Novo nuper beneficio desertas Pyerides obligasti, quibus hoc meum quantulumcunque est ingenium solemniter consecrasti; ad hec et urbem Romam et obsoletum Capitolii palatium insperato gaudio et insuetis frondibus decorasti. [2] 'Parva res', fortasse dixerit quispiam; sed profecto novitate conspicua et Populi Romani plausu ac iocunditate percelebris; lauree morem non intermissum modo tot seculis, sed ibi iam prorsus oblivioni traditum, aliis multum diversis curis ac studiis in republica vigentibus, nostra etate renovatum te duce, me milite. [3] Scio quedam, et per Italiam et apud exteras nationes, ingenia clarissima, que nichil ab hoc proposito nisi desuetudo longior et semper suspecta rerum novitas arcebat; ea deinceps, postquam in meo capite periculum fecere, brevi consecutura et romanas lauros certantibus studiis decerptura, confido. [4] Quis enim metuat, Roberto auspice, cuntantis animi signa convellere? Iuvabit in hac acie primum esse, in qua esse vel ultimum non inglorium reor. Ego quidem, non inficior, tanto impar honeri fueram, nisi michi favor tuus vires atque animos addidisset. Atque utinam diem festum ornare serenissime frontis tue presentia potuisses, quod profecto, ut ipse dicere solebas, nisi etas non sineret, nequaquam maiestas regia vetuisset. [5] Sensi quidem multis indiciis Augusti Cesaris quosdam mores tibi admodum probari, atque illum in primis quod Flacco, libertino homini et qui prius adversarum partium fuisset, tam non placatum modo sed benivolum familiaremque se prebuit, et Maronis sui ingenio delectatus plebeiam originem non despexit. Preclare; quid enim minus regium quam in his quos aut virtus aut ingenium commendat, dum et vera nobilitas non desit et nobilitare ipse possis, suffragia adventitie nobilitatis exquirere? [6] Nec sum nescius quid adversus hoc literatores nostri temporis respondeant, superbum et segne genus hominum: 'Maronem et Flaccum sepultos esse; nequicquam modo de his magnifica verba iactari; excellentes olim viros periisse; tolerabiles nuper; et, ut fit, in imo fecem substitisse'. [7] Quid dicant et quid cogitent, novi; neque passim obluctor; videtur enim michi unum Plauti dictum non tam illi etati, que vix eius rei gustum ceperat, convenire quam huic nostre: ea inquit

tempestate flos poetarum fuitQui hinc abierunt in comunem locum.

Hoc profecto nos dignius lamentamur; tunc enim nondum venerant quos abiisse conqueritur. Iniquissima vero horum intentio est; neque enim id agunt ut interitum scientiarum defleant, quas extinctas ac sepultas cupiunt, sed ut coetaneos suos, quos imitari nequeunt, desperatione deterreant. [8] Sane illos desperatio sua retrahat, nos impellat, et unde illis frenum ac vincula, nobis impetus ac stimuli accesserint, ut studeamus fieri qualem illi nullum opinantur, nisi quem antiquitas illustravit. Rari sunt, fateor, pauci sunt, sed aliqui sunt; quid autem vetat ex paucis fieri? si omnes raritas ipsa terruerit, brevi quidem non pauci erunt, sed nulli. Enitamur, speremus, dabitur forsan ad ista pertingere; Maro ipse ait: possunt quia posse videntur; et nos, michi crede, poterimus, si nos posse crediderimus.

[9] Quid enim putas? Plautus ecce suam deflet etatem, Ennii forte seu Nevii mortem dolens; ipsorum quoque Maronis ac Flacci etas non equa tantis ingeniis fuit, quorum alter, divini spiritus poeta, dum vixit, emulorum bellis sine fine vexatus, ut alienorum operum deflorator carpitur; alteri vitio datur, quod visus esset antiquos parcius admirari. Fuit hoc eritque perpetuum, ut veneratio vetustatem, presentiam comitetur invidia. [10] Tibi vero, regum optime nec minus philosophorum ac poetarum maxime, ut ex te didici, illud eiusdem principis altius insedit, quod Tranquillus ait: «Ingenia seculi sui omnibus modis fovit». Et tu modis omnibus seculi tui foves ingenia eisque humanitate et clementia tua faves. Expertus loquor quod sequitur quoque: «Recitantes et benigne et patienter audis, nec tantum carmina et historias sed et orationes et dyalogos; componi tamen aliquid de te, nisi et serio et a prestantissimis, offenderis»; in his omnibus Augustum imitatus, aversatus autem illos qui cunta fastidiunt nisi quibus precium fecit impossibilitas consequendi. [11] His tuis moribus, hac facilitate animi, cum multi sepe, tum ego nuper ornatus sum, singulari quadam et sine meritis fortuna; neque hic, ut dixi, substitisset regia dignatio, si aut remotior senectus aut Roma propinquior fuisset. Verum hic maiestatis tue nuntius, qui pro te omnibus interfuit, quid nobis vel Rome vel inde digressis seu gaudii seu periculi acciderit, viva voce narrabit. [12] De reliquo autem, novissimi verbi tui ut ad te quamprimum redeam, sine intermissione meminero; testor Deum, non tam aule regie splendore captus quam ingenii. Alias quidem quam que sperari a regibus solent, ex te divitias expecto. Precor autem ut annos vite tue proroget et te demum ab hoc solio mortali ad eternum transferat, Is apud quem fons vite est, rex regum et dominus dominantium.

Pisis, II Kal. Maias.

[1] Idibus Aprilis, anno etatis huius ultime millesimo trecentesimo quadragesimo primo, in Capitolio Romano, magna populi frequentia et ingenti gaudio, peractum est quod nudiustertius de me rex apud Neapolim decreverat: Ursus Anguillarie, comes ac senator, prealti vir ingenii, regio iudicio probatum laureis frondibus insignivit. [2] Manus regia defuit, sed non autoritas nec maiestas; illa non michi soli sed omnibus presens fuit. Defuerunt oculi tui atque aures; animus enim assidue mecum est. Defuit magnanimus Iohannes, quem a rege transmissum et miro studio festinantem, preter Ananiam excepere Hernicorum insidie, quas eum evasisse gaudeo, licet expectatus in tempore non adesset. Cetera supra spem et supra fidem successisse noveris. [3] At ut recenti experimento cognoscerem quam semper letis iuncta sunt tristia, vix menia Urbis egressi, ego cum his qui me terra et pelago secuti erant, in latronum armatas manus incidimus; e quibus ut liberati et Romam redire compulsi fuimus quantusque ibi ob hanc causam populi motus, et ut die postero certiori armatorum fulti presidio discessimus ac ceteros vie casus si explicare tentavero, longa erit historia. Cunta igitur ex latore presentium cognosces. Vale.

Pisis, II Kal. Maias.

[1] Roma rediens, diutius exoptate lauree mee compos et velut victor laureati cognomen referens, quod gavisuro tibi verecunde nuntiatum velim, hodierno die, quod tibi ad gaudium quoque significo, ductu et auspiciis amicorum tuorum de Corrigia, Parmam — unde, ut scis, arcebamur — ingressus sum, hoc eodem die sibi ipsi restitutam urbem, pulso hinc presidio tyrannorum; in quam, repente mutata rerum facie atque incredibili gaudio liberate plebis, pax libertas et iustitia rediere. [2] Hic ergo precibus eorum victus, quibus veniam tuam accessuram ipsi sperant et ego non dubito, estatem agere in animum induxi; iurant enim se presentia mea admodum egere; quod indulgentie, non necessitatis esse certum est. Cui enim usui in hoc statu rerum sim? Non ego urbanis strepitibus sed silvestribus silentiis delector; non legum aut armorum curis sed solitudini et otio natus sum.

[3] Ipsi quidem, voti mei conscii, miram michi quietem pollicentur, cum fragor hic et ardor letitie gestientis assiduitate tepuerit. Quicquid erit, mos gerendus fuit benigne precantibus; hiemis initio me videbis. Ita dico, nisi vel tibi citius vel fortune serius placuerit. Vale.

X Kal. Iunias.

[1] Gravissimam querelam, epystole finibus non contentam, differre compulsus sum: non est usitatum animi mei vulnus aut vulgato medicamine relevandum; altius in precordia descendit. Observavit enim nocendi locum ac tempus et toto pondere ferox incubuit fortuna; Thomamque meum, nunquam michi sine lacrimis nominandum, eximio flore rare indolis virtutum fructus uberrimos et magna rerum incrementa pollicitum, primo, ut sic dixerim, etatis vere preripuit.

[2] Cuius immaturo obitu, ipse michi, fateor, et mortalia cunta viluerunt. Video quanta rerum nostrarum firmitas et quid michi nunc sperandum sit, exemplo coniunctissimi fratris admoneor. Una etas erat, idem animus, summa studiorum paritas, incredibilis identitas voluntatum; unum eramus, uno calle gradiebamur, unum terminum petebamus; unus labor, una spes, una erat intentio: unus utinam finis esset! [3] Hanc acerbissimam fati vim deflere mecum et profundissimo simul vulneri meo paria, si possum, adhibere remedia meque ipsum meis literis et iusto volumine consolari, propositum est michi. Fecit hoc primus in morte dilectissime filie Marcus Cicero, divino ille quidem et inaccessibili quodam stilo; fecit idem multis post seculis in morte fratris Ambrosius; tentare libet, modo per occupationes liceat, quid in amici morte possit stilus humilior. Interim epygramma quod postulas, udum fletu accipe; placet ut super sepulcri lapidem breve carmen et super amici corpus dolor meus emineat. Vale.

[1] Post Thomam meum, fateor, mori volui nec potui, speravi sed elusus sum; nec ignoro quid, si hoc audiat, responsurus sit Anneus Seneca: frustra scilicet "optari" quod "in manu positum" nostra sit. Ego vero in multis hominis ingenium probans, ab eodem tamen in multis et presertim in hac precipiti ac temeraria opinione dissentio, quam non solum nostris sed philosophorum quoque gentilium testimoniis et autoritate convincere non operosa disputatio esset; sed modo non id agimus. [2] Igitur, ut ad rem veniam, infelicissimis rumoribus affecto et optima mei parte amissa, vitam sine illo vere solitariam atque anxiam peroso, peroportuna febris affuit, qua duce, letus usque ad ipsum mortis limen accessi. Sed cum transite vellem, in foribus scriptum erat: 'Noli adhuc, nondum venit hora tua'. Continui gradum, et repulsus inde, mestus ad vitam redii, atque ita sum ut facile cernentibus appareat me invitum vivere. [3] Vivo tamen, quod omnes metuunt solus sperans, et dolorem meum brevitate consolor; scio enim quod michi cum morte fedus, quod cum carne commercium. Utinam sic michi quantulumcunque vite superest, contingat agere ut omnibus horis in promptu et, ut dici solet, "in numerato habeam" quod debeo, sitque, quod ait Psalmista, «anima mea in manibus meis semper». Vale.

[1] Urget dolor, hortatur caritas ut scribam aliquid; sola desperatio profectus dehortatur; credo enim recentissimum adhuc animi tui vulnus talibus auxiliis non egere. Vincet dolor? vincet amor? cedet desperatio? Insite devotionis imperio, damnatum sepius et abiectum revertor ad calamum; sic enim, etsi nichil amplius, tantisper evaporabit iste qui me intus urit et pregravat, calamitose mentis affectus.

[2] Atque utinam memori tuo non intempestivus et importunus consolator accesserim! Scio irrisos a Tiberio principe Yliensium legatos, quibus, cum ad eum consolandum in morte filii aliquanto serius venissent, mandatis expositis, respondit et se illorum vicem dolere, quod egregium civem Hectorem amisissent. Sed non ea tibi mens est, neque hi mores; notissima tua est pietas, pervulgata humanitas, non in tuos modo sed in omnes. [3] Itaque non sum nescius quot gemitus iam fortassis vel animi virtute compressos vel tractu temporis parumper abstersos, hoc sim suscitaturus alloquio; nunquam etenim casum tuum verbis extenuare tentabo. Illud potius fatebor, nullum ex omnibus, quos ego quidem viderim, de quibus audierim aut legerim, plus unius morte fratris amisisse. [4] Vide quantum lacrimis indulgeo et quam latum suspiriis iter pando, dum extirpandis, si dabitur, totius morbi radicibus sum intentus. Fluant interim quacunque libet, dum meminerint eisdem mox tramitibus obstrusis non licere amplius niti et, qui luctuosarum mentium mos est, alias atque alias dolori rimulas conquirere. [5] Magnam igitur in primis quandam et insignem iacturam accidisse tibi video, talis et tam dilecti fratris interitu; verum tunc ego infinitam et inextimabilem iudicarem, quando mors illum extinxisset et non spatio modici temporis separasset. Atqui dum hic fuerat, quantulam vite sue particulam sub oculis tuis egit? Computa, oro, tempora, quod avidissime faciunt amantes, et ab ultima repetens infantia usque ad hanc etatem memori animo percurre. [6] Iam ille, procul a patria genitus et sub illo gloriosissimo patris exilio productus in lucem, primos vagitus edidit in terra longinqua, spectateque puer indolis teneriores vite annos vel sine te vel si tecum egit, ea tamen erat amborum etas, que nec veri iudicii capax est et solidi amoris fundamenta non recipit. Ita vel semper eatenus absens fuit vel absenti simillimus. [7] Mox ubi adolescentie fines attigit, incredibili quodam amore literarum, quarum haud temere quisquam fuit appetentior, nunc per Italiam nunc per Gallias longe lateque peregrinatus est. Ita, dum anhelans ac per diversa terrarum generosam sitim satagens extinguere, omnibus ferme studiorum fontibus immergitur, usque ad virilem etatem ultroneum ipse sibi indixit exilium.

[8] Post hec, sola virtutis admiratione facillime dispensante, ante annos ad epyscopatum est provectus; quem sic gessit ut tantum virum non altiori solio sedentem cernere cuntos bonos puderet, preter eum ipsum; qui ab omni ambitionis aut avaritie ardore liberrimus et sorte sua letus, epyscopalem gradum insigniter honestabat, atque altiorem non modo non optabat ascensum, quin potius detestabatur atque oderat, et velut precipitii sedem illud supreme fortune fastigium perhorrebat. [9] Cuius rei, cum totius vite tenor atque unus semper secretioris textus eloquii, in quo celsum illum ac tranquillum animum videbamus, tum precipue testis est gravitatis ac modestie contemptusque terrenarum rerum plena epystola, quam manu propria novissimis vite sue temporibus ad te scripsit; quamque dum relego — quod nunquam sine iocundis lacrimis facio; est enim apud me, quem illius et custodia et responso dignum credidisti — nunc etiam et presentem spectare et vivas voces audire michi videor, nec magnopere ullas requirere philosophorum scolas, tam plene ibi paucissimis verbis absolvit que ad animi sobrietatem pertinent et ad beatam vitam. [10] Atque inter cetera, mirum dictu, cum de eo attollendo altius assidue ageretur, religiosissimo iureiurando interposito, affirmat se supra quam credi posset, rebus suis esse contentum, nec ullo pacto altius ascensurum, et in quo tunc erat statu mori se non sperare tantum sed optare. Ascendisset autem vel invitus, quo eum et sanguinis claritas et merita trahebant; nisi olim que mentes curialium possidet, obstitisset invidia, et nunc, postquam ea iam glorie ac virtuti cesserat, virentissime iuventutis cursum medio calle mors obvia prevertisset. [11] Sed ad ordinem revertor. Factus epyscopus, commissi muneris exactissimam curam habens, te quamprimum relicto, ad sedem propriam maturavit, nec eum tanta rerum locorumque mutatio exterruit. Inter romanas opes ac delitias enutritus, ad Pireneos saltus serenissima fronte et equissimo animo transivit, ita ut adventu eius non tam sua quam locorum facies mutata, nec tam ipse in Vasconiam quam Vasconia omnis in Italiam transiisse videretur. [12] Quod iter ego secum egi, et me felicem recordatio sola facit, dum memini et mansuetudinem in ea fortuna et humilitatem in illis tot nature dotibus et honestatem in ea specie corporis admirandam, denique dum in animum redit illa cerimoniarum omnium iugis integritas atque illa iuvenis pontificis optanda potius senibus quam speranda gravitas. [13] Sicubi errantem audieris, interrumpe; toto quidem illo tempore germanum amantissimum non vidisti. At inde rediens substitit fortasse usurus aliquando fratris optatissimo convictu? sperasse quidem id illum reor, nam optasse certus sum; sed ea que actus hominum dispensat domina, prohibuit fortuna.

[14] Siquidem et domus et patrie laboribus ac vocibus excitatus, Romam coactus est petere; quo et ego, qui tunc longe aberam, ipsum, ut scis, dulciter evocantem, te vix tandem permittente, secutus sum; credo, id agente Deo ut gemine virtutis mirator ac testis, pace belloque, illius providentissimi pectoris consiliis interessem. [15] Septennio in patria exacto ea pietate eaque animi constantia, ut reliquiarum suarum illum unicum servatorem Roma recognoscat, et quod in cineres non tota corruerit, illius etiam nunc cineribus se debere fateatur, ad conspectum tuum novissime remeavit, neque amplius substitit quam ut tibi supremum ave simul et vale diceret. [16] Illico enim, et deserte sedis viduitatem miseratus et solitudinis avidus, quam diuturnis populorum concursibus compensare decreverat, aliquando sibi ipsi victurus, qui patrie vixerat et amicis, rursus ad epyscopatum suum se se contulit; ubi, multa cum honestate degens, et sicut antea ceterorum, sic tunc sui ipsius victor, vitam suam Deo et hominibus exemplariter commendavit. Anno ibi tandem vix peracto, iuvenis admodum, ab huius vite tempestatibus ad quietis portum et ad feliciora regna translatus est.

[17] Recognosce mecum singula, pater optime, nec de germano colloqui pigeat cum illo qui in fratre tuo decus suum sibi prereptum luget, et tamen, quod infantibus prolapsis nutrices solent, post tam gravem casum animo suo merenti hec verborum adminicula qualiacunque conquirit. Recense mecum igitur fraterne vite tempus universum; etatis illum angustissimam portiunculam tecum exegisse teque germanam eius dulcedinem semper in transitu et vix summis, ut aiunt, labiis degustasse fateberis. Et, si hactenus absentem non luxisti, iantandem lugere desinito. [18] Ego tamen hinc intelligo et scio — fecit enim me talium expertum crebra mortis iniuria — scio quid michi nunc in silentio vulneratus et ulcerosus animus respondet. 'Tu ne michi mortis et absentie parem conditionem argumetaris? atqui absentem revidere cum desiderio sperabam, ubinam degeret noveram, assiduisque rumoribus honus solabar absentie; nunc vero et solamen illud et spes omnis intercidit'. [19] Michi autem, fateor, nichil omnino similius quam mors et absentia videretur, nisi in morte certiora quedam solatia reperirem; utraque quidem corpore segregat, animo neutra disiungit; verum suspendit absentia et semper anxias mentes habet, quibus mors omnem supervacuam curam demit. Quis enim fratres absentes presertim vel amicos habere, et securus esse poterit, nisi qui casuum humanorum omnino nescius, fortune vim atque inconstantiam non attendit? [20] De se alii viderint; ego quidem ex quo hic sum, nunquam meorum literas nisi tremens et pallidus accepi, et postquam omnes bene valere nutiatum est, adhuc curis non exhoneror; quis enim me certum facit ne, dum per Alpes ac maria ad manus meas scripta pervenerint, aliquid forsan inciderit adversi, quod in ictu oculi fieri solet? [21] Nec pudebit apud te familiariter gloriari multum me in hoc temporis ac studii posuisse, ut adversus repentinos casus armatum ac preparatum animum haberem, utque ad id, siquo modo possem, pervenirem, quod ait Seneca: «Sapiens scit sibi omnia restare; quicquid factum est, dicit: sciebam». Ego vero cum in aliis innumerabilibus, tum in hoc precipue sentio me non esse sapientem, quod usque ad hoc tempus hanc unam sarcinam prorsus deponere nullo studio valuerim. [22] Istam solicitudinem tibi mors eripuisse debuit, et, nisi magnitudine animi tui fallor, eripuit; scis ubi frater tuus est et qualiter sibi est, neque iam status sui varietatem solitam pertimescis. Si iustitia, si fides, si pietas, si caritas viam sternit ad superos; si terrenis laqueis expedita mens liberiore sursum tollitur volatu; si bonis et bene creatis spiritibus sedes ultima et eterna celum est, illuc fratrem tuum ascendisse confidimus. Et siqua eum mortalitatis nostre contagia, quod profecto non suspicor, retardassent, in via est et iam solutus atque alacer festinat ad patriam. [23] Ceterum, ubicunque est, sepe ad te oculos reflectit oratque ne felicissimam profectionem eius gemitibus tuis impedias. Nec te videndi fratris desiderium torquere debet; videbis eum suo tempore multo augustiorem solito, multoque letiorem.

[24] Quidni, cum ego adhuc eum videre non desperem? alioquin, fateor, inconsolabiliter angerer. Quis enim michi catholico, quamvis peccatori, spem negaverit, quam gentiles homines habuisse comperio? Intelligis quid velim; de Catone loquor et Socrate, quorum in hac parte sententias annotare non attinet, quas multo tibi notiores arbitror esse quam michi. Non igitur mors auferre, sed differre potuit fraterni vultus aspectum. [25] Quem licet in perpetuum abstulisset, non tamen immoderati luctus viro digna esset occasio. Nam sive illum defles vite laboribus ac periculis liberatum, et vide, oro, ne invidentie potius dici possint quam compassionis lacrime; sive te ipsum tanto presidio spoliatum et dulcissimo iocundissimoque comite in medio peregrinationis huius calle desertum dicis, et vera quidem sed nequaquam sufficiens causa est, ut egregios animos proprie calamitatis afflictione deiciat. [26] Accedit quod damni tui memoria quotiens ante oculos mentis redit, totiens divine liberalitatis admoneat, equissimum est; ingratus enim est qui ablati memor, obliviscitur accepti. Proinde, ubi animum pupugit acerba illa cogitatio: 'heu, qualem fratrem amisi!', leniat illa iocundior: 'o quantum fratrem habui, imo vero quantum fratrem habeo, et in eternum habebo! licet ille, donec sibi simul et michi et patrie et mundo necessarium fuit, brevem hic moram traxerit; dum vero sibi uni expedientius esse cepit ab his malis separari, eripuerit illum Deus, ei scilicet consulens et non nobis'. [27] Imo forsan et nobis; quis enim sufficit abditas et imperscrutabiles divine prescientie causas aut exitus contemplari, dicente, nisi fallor, Apostolo: «Sensum Domini quis novit, aut quis consiliarius eius fuit»? Quisnam hominum iudicare audeat, an cuicunque mortem alterius deploranti non satis proprie dici possit quod, in tabellis reddito responso, patri olim in morte filii dictum est tribus his versiculis:

Ignaris homines in vita mentibus errant;Etynous potitur, fatorum numine, leto.Sic fuit utilius extingui ipsique tibique?

[28] Calcitrat adversus stimulum humana temeritas et impellenti fato superbie sue cornibus obluctatur nequicquam, nisi ut gravius victa succumbat. Quid enim ego nunc de votis inanibus, de gaudio aut querelis hominum loquar? Latet alte veritas abscondita, caliginosa nube circumcludimur, casu regimur, ceci cecis ducibus innitimur, nec quid optandum metuendum ve nobis sit, per umbram carnis agnoscimus; bonis nostris ingemiscimus, miseriis exultamus, sine delectu flemus ac ridemus. [29] Suam quisque sententiam sequatur; michi errorum maximus videtur, quod non libere nos et nostra Deo committimus; quod aliquam in nostris consiliis spem habemus, totiens decepti; quod tanto huius caduci corporis amore detinemur, ut vix aut equanimiter hinc exire valeamus aut nostros exeuntes aspicere, quasi ad nichil aliud nati simus, quam ut, inter mundi fluctus et ludibria fortune perpetuo turbine iactandi, carnis nostre tenacissimo limo ac sordibus hereamus. [30] Quod profecto non accideret cogitantibus votorum nostrorum multiforme periculum. Brevis est equidem in primis vita et fugacissimum vite tempus; rerum humanarum inquietum adversis flatibus et procellosum pelagus; rari et vix hominibus accessibiles portus; scopuli undique innumerabiles, inter quos difficilis et prorsus ambigua navigatio est. Iam vix uni contigit ex milibus ut integer enataret; sic nos fortune imperium exercet, in omnes gradus hominum pari iure grassantis; ita in quidvis obvium cimba fragilis nostre mortalitatis alliditur. [31] Et possumus inter hec nobis aut nostris longiusculam vitam, imo, ut verius dicam, longius periculum optare? Fingatur aliquis tam benigno sidere, tam propitia fortuna, tam denique favente Deo iter hoc ingressus, ut nichil ei possit asperum molestumque contingere — rem impossibilem et inauditam seculis fingi iubeo —: nec ideo tamen, quamvis periculum absit, aberit metus. [32] Et idcirco fortasse non infelicius nec inconsultius foret, modo nostri esset arbitrii, sicut in equore suspecto naute solent circumspecti clavum flectere diuque ante solis occasum vela submittere, sic in vita portum petere et adhuc florenti etate atque animo virenti et valentibus membris mori, priusquam eo perventum sit quo saltem vita longior perducit, ad ultimas scilicet angustias senectutis. Inter quas arctati, quidam et vixisse dolent et mori metuunt et totiens votis exoptatum tempus accusant, denique quid velint et quid nolint nesciunt: tanta est discordia. [33] Hec et his similia cogitantes abstinere decet, ne decretum celeste seu mortis festinantiam accusemus; alioquin pro nobis ipsis tantummodo conqueri videbimur et affligi. Ego enim non dubito sacre memorie fratrem tuum nec plus vixisse quam necesse sibi fuerit nec minus et oportuno tempore revocatum, etsi multis, inter quos michi misero, diu antequam aut vellemus aut suspicaremur, abscesserit.

[34] Piget opinari in te, ne dicam consolari illos mollissimos plebeiarum mentium affectus: 'Ut quid tam longe positum mors abstulit? quare patrio caruit sepulcro? cur videre non contigit expirantem?'; qualia apud poetam etiam ille vir fortis, sed nimis semper pronus ad lacrimas, videtur lamentari:

te, amice, nequiviConspicere et patria decedens ponere terra.

[35] Vulgata non ingeram, nec quanta sit terre totius exiguitas geometricis demonstrationibus nitar ostendere, quod undecunque digresso una est ad celum via, quod non solum omne solum forti patria est sed omne homini natale solum: quis enim ista non novit? [36] Illud potius dicam, utrunque consulto divinam statuisse providentiam: primum scilicet, ut duabus, longe licet imparibus, urbibus ab eo dum vixit singulariter exornatis, ambe quidem defunctum viriliter partirentur; et Roma sui civis perpetuam et immortalem famam, Lomberiensis ecclesia veneranda sui pontificis ossa servaret, nullum, nisi fallor augurio, celebriorem titulum omnibus seculis habitura, si tamen id illi proprium ac perpetuum permiseris; [37] audio enim te de transferendis Romam reliquiis cogitare, quod nec suadere nec dissuadere propositum est, ne illum aut urbi in qua civis, au ecclesie in qua canonicus sum, invidisse videar; [38] — secundum, ut uno ex nobis astante qui abeuntis amplexus supremaque verba perciperet, ceterorum luminibus parcetetur; quoniam, sicut experimento deprehensum est, mitiora sunt aurium quam oculorum vulnera.

[39] Longior sum in hoc sermone quam oportet, teque, contra omnes insultus armis longe validioribus instructum, nichil in eo, quod laudes, preter fidem reperturum spero. Sit vero iam finis, conquiescant gemitus, arescant lacrime, sileant lamenta. Noli fratrem tuum mortuum extimare; vivit enim; at nos quotidie morimur nec sentimus, et velut mortem, o cecitas, vere vite principium formidamus. [40] Ut vivens itaque non luctibus, sed cogitationibus tuis et colloquiis intersit; prohibe in aula tua illud pusillanime silentium, quod plerique in luctuosis domibus observant, defunctorum nomen ceu triste aliquid abhorrentes. Imo vero, nunc resonet gloriosum illud nomen et late ramos porrecturum apud te radices agat, presertim quia invidie nebulam, que excelsos viros libenter insequitur, sepulcra non metuunt. Et si multos, quos domus ac forum odiosos et obscuros fecerant, claros et amabiles bustum fecit, quid de hoc sperem, cuius et suavissima semper et preclarissima fuit vita, et, siquid superlativo altius, mors quoque preclarior? [41] Ille etiam, obsecro, vulgaris abusus, quem in multis sed in Romanis meis precipue notavi atque interdum castigavi, a limine tuo procul exulet; solent enim nullum defunctum nominare sine prefatione miserie: 'ille infelix, ille male ominatus', et subdunt tandem ipsum inexpletum nomen, vix primis sillabis intellectis. At vero germanus tuus feliciter hic vixit, felicius hinc abiit, nunc alibi vivit felicissime, et ideo pleno ore proferendus est. Apud Lucanum morientis Pompeii verbum est: Non fit morte miser. Eleganter; alioquin omnes qui nati sunt, miseri, quique omnibus seculis nascentur. [42] Postremo unum hoc iterum et iterum admoneo, quosdam viros egregios, quorum nomina tibi inculcanda non credidi, nulla re amplius laudatos quam quod suorum mortes forti animo tulerunt. Quod tibi eo studiosius advertendum est, quoniam si circumspicis, videbis actus tuos in exemplum trahi, te in eminenti specula collocatum atque in te omnium oculos esse defixos; hoc tibi laboriosum decus et amplissimi generis maiestas et retroacte vite moderatio peperere.

Nonis Ianuariis.

[1] Nimis viximus, Leli carissime; moriendum fuerat, antequam preriperet nobis Deus benignissimum dominum et indulgentissimum patrem nostrum, utilem mundo, nobis necessarium, patrie gloriosum, longevi patris baculum, solamen sororum, fratrum letitiam, amicorum spem hostiumque terrorem; morum specimen, virtutum templum, honestatis imaginem, literarum hospitem, studiorum amatorem, ingeniorum preconem ac extimatorem rectissimum meritorum; nulli invidum, invidiosum claris viris omnibus, pium, mitem, modestum, sobrium, affabilem, constantem, fortem, iustum, largum, munificum, magnanimum, circumspectum... [2] Hei michi, laudans deficio, nec invenio quid tantis virtutibus dignum loquar. Aut amore decipior, aut etate hac preradiantem et conspicuam cleri lucem festinate nubes mortis obduxit. Cuius nuntio accepto, quanta me miserum circumfuderit eclipsis sensit cor meum, testes sunt oculi mei. Verum, post parentis et fratrum lacrimas, nullas uberiores arbitror esse quam tuas. Hoc michi et animi tui mansuetudo suggerit et vetusta devotio, in qua hereditario iure succedens et paternis finibus non contentus, longe lateque processeras. [3] Heu, quotiens quantaque dulcedine cogitabam diem illum, quem proximum opinabar, quo scilicet mitissimis eius literis obsecutus et ab Appennino in Pireneum transgressus, exoptatissimo eius conspectui improvisus adsisterem, eique et romanam lauream, quam vertici meo, licet indignus, imprimo, queque iam ante vel auditu solo quante sibi iocunditatis e longinquo materiam premisisset, elegantissimum manus et ingenii sui carmen indicat, insuper et nova Africe mee fundamenta, duo parva quidem sed devota munuscula, venerabundus offerrem. Prevertit Omnipotens desiderium meum, nec dignus fui tam letum et tam felicem diem cernere. [4] Quid vero nunc consilii capiam, quid de me ipso statuam, quid agam? Sepe mecum hec cum lacrimis loquor: 'Quo ire paras, infelix? is quem petebas, abiit. Quem sequeris? aulam ne fratris, flebilem et tanto splendore viduatam? an bustum, ubi sepulte sunt spes tue? utrobique molestie. Parum ne tibi meroris attulit casus, nisi gemitibus tuis obviam pergas, et vel hinc te merentum agmini mestus immisceas, vel illinc superbi pontificis barbaricas deosculeris manus?' Sic sum, donec tu literis tuis et affectui meo vela feceris et consilii vagum amplustre firmaveris. Vale.

[1] Tria michi servorum paria, sive, ut modestius loquar, humilium amicorum, sive, ut verius, familiarium hostium, domi sunt; primum quidem sic affectum ut alterius nimia simplicitas, alterius sit periculosa calliditas; secundum sic, ut hunc pueritia, hunc senectus reddat inutilem; tertium vero sic, ut huius furor, illius torpor odiosus sit, et iuxta illud socraticum a Cicerone relatum in epystolis, "alter frenis, alter calcaribus egeat". [2] Ego autem has inter contrarietates castigator olim, nunc spectator sedeo; nec eorum propositum mirari satis possum, qui servorum turbas ceu gloriosum aliquid aspiciunt et obsideri semper ab his quos pascunt, hoc est a domesticis suffossoribus, delectantur. [3] Indigentiam tibi meam innotuisse sufficit; puto, non expectas ut deprecer. Sicubi forsan in humiliori fortuna se ostenderent animus etas mores ab extremis equo spatio distantes, scito hominem, cui non dicam excellenter sed tolerabiliter ista contigerint, non michi servum esse posse, sed sotium, sed amicum, sed dominum. Vereor tamen ne phenicis inquisitionem tibi commisisse videar, quam nonnisi quingentesimo anno renasci solitam ac toto orbe unicam ferunt, et nobis in occidente positis incognitam. Vale.

[1] Dictu difficile est quantum aures meas, vulgari fessas strepitu, epystola tua bis terque relecta permulserit; que quanquam tibi verbosa videretur, ut ex fine cognovi, ego tamen in ea nil preter breviloquium accusavi. Itaque comminationem illam ultimam, quod deinceps compendiosior sis futurus, invitus aspexi; mallem prolixior. Ut libet tamen; tu pater; non te michi, sed me tibi morem gerere dignum est. Sed ita ne totum in tua manu positum erit? an ignoras quod sepe consilio dissimilis est eventus? Audies forte quod vel silentii avidum loqui cogat. Vis quod minitari videor, iam nunc rebus impleam? [2] Testor in primis eandem me de te opinionem gerere, quam de Aristotile Macrobius, seu illam amor, seu veritas genuerit: vix te aliquid "ignorare posse" arbitror; siquid autem vero adversum tibi excidit, aut minus providisse aut, quod de eodem ait idem, lusisse te suspicor.

[3] Nempe quod de Ieronimo scribis, te illum sacrorum doctorum ex numero pretulisse, haud novum est michi; vetus est iam et late cognitum hoc iudicium tuum. Equidem frustra de comparativis litiges ubi ad superlativa perventum est; falli non potes, optimum ac maximum erit quicquid elegeris; licet de hac re inter amicum tuum clare memorie Lomberiensem epyscopum Iacobum et me crebro disceptatum esse meminerim, illo per vestigia tua semper uno ore Ieronimum, me vero Augustinum inter scriptores catholicos preferente. [4] Et sane, si neque veritatem neque te verear offendere, dicam, pater, quod sentio. Cum multa et varia et luminosa sint sidera, ut sit hic Iupiter, hic Arcturus, hic Lucifer, Sol ecclesie Augustinus est. Sed hec, ut dixi, haud magni momenti fecerim, quoniam et electio tuta est et libera debent esse iudicia. [5] At quod sequitur, te inter morales Valerium preferre, quis non stupeat, si tamen serio perseveranterque dictum est et non iocandi tentandique animo? Si enim Valerius primus est, quotus, queso, Plato est, quotus Aristotiles, quotus Cicero, quotus Anneus Seneca, quem in hac re magni quidam extimatores omnibus pretulerunt? [6] Nisi illud forte Platonem ac Tullium excludit, quod in epystole tue parte perlectum novi michi stuporis causa fuit, ubi, nescio quid cogitans, illos poetas esse et poetarum choris annumerari oportere dixisti. Quodsi loquendo consequi potes, plus egeris fortasse quam putas: secundo Apolline et plaudentibus Musis, magnos duos incolas umbrosis Parnasi collibus addideris. [7] At quid, oro, te movit ut id opinareris aut diceres, cum Tullius in prioribus libris summus orator, in ultimis philosophus illustris appareat? Sicut autem ubique Virgilius poeta, sic Tullius nusquam; quoniam, ut in Declamationibus legimus, «Virgilium illa felicitas ingenii oratione soluta reliquit; Ciceronem eloquentia sua in carminibus destituit». [8] De Platone quid dicam, qui maximorum hominum consensu philosophie meruit principatum, cum Cicero et Augustinus et alii quamplures, in omni sermone ubi Aristotilem ceteris philosophis preferunt, Platonem semper excipiant? Non intelligo quid Platonem faciat poetam, nisi unum forte Panetii verbum a Tullio relatum, qui Homerum philosophorum illum vocat; quod nichil est aliud quam philosophorum principem ac talem inter eos qualis inter poetas est Homerus. Alioquin quid ipsi Tullio dicemus, qui in epystolis ad Athicum quodam loco Platonem suum deum vocat? Omnibus quidem modis id agunt, ut Platonem divinitatem ingenii attribuant; hinc et Homeri et, quod est expressius, dei nomen.

[9] Proinde, sumpta hinc occasione, mira dulcedine loquendi de rebus incognitis, in tractatum poetarum totus immergeris: quis, qua etate sit genitus, quem quisque stili modum, quod poetandi genus, quem fame gradum teneat. Longum est singula prosequi: tam multa nunquam alias audita nos omnes discendi avidos facundis tuis literis docuisti. Quodsi interfari aliquid non michi sed professioni mee permittitur, miror quid ita tibi Nevii Plautique nomen ignotum est, ut quasi barbaricum nescio quid locutum putes, quod eos literis ad te meis inserui, et "ausum", ut ait Flaccus,

personam formare novam,

tacita licet admiratione, castiges. [10] Adeo scrupulose enim in hac inquisitione versaris, ut nichil restet nisi temeritatem meam condemnare, in scenam nova et peregrina nomina producentem. Frenasti tamen impetum, et tandem ignorantiam tuam culpare maluisti. Urbane quidem ac modeste. Ceterum aliud verba sonant, aliud clamat, nisi fallor, intentio; prorsus mirabile, cum tam familiare habere Terrentium videaris. [11] Ille enim iam statim a principio in ipsius Andrie proemio et Nevii et Plauti una cum Ennio eodem meminit versiculo; in Eunucho et Nevii itidem et Plauti, inAdelphis Plauti solius mentionem fecit; eorundem quoque simul meminit Cicero in Senectute et Agellius in Noctibus Athicis, ubi amborum epygrammata describit sermone vetustissimo. Sed quid ago? quis enim, queso, unquam poetrie nomen absque illorum nominibus audivit? [12] Itaque stuporem tuum stupeo, et cum bona venia, pater, obsecro ne in manus alienas ista perveniant; quo enim clarior fama est tua, eo sibi studiosius consulendum est. Mecum quidem non aliter quam tecum omnia loqui potes et, quod secum docti faciunt, mutare ac retractare que dixeris; at postquam in vulgus dicta pervenerint, ea demum facultas eripitur et multorum iudicia subeunda sunt. Ego epystolam tuam ad te sub fida custodia remitto et hanc illi alligatam mitto, cuius exemplum apud me manebit, non ob aliam causam nisi ut, siquid adhuc respondendum duxeris, dum verba verbis confero, memoriam non fatigem. [13] Unum preterea novi et exotici dogmatis inducis — utar enim plena libertate, quando semel non cepisse non possum —: asseris Ennium et Statium Pampinium coetaneos fuisse. Quis te, oro, pater, in hanc chronographiam impulit? quis a te nunc ista poscebat? atqui exactius hoc inquire: invenies Ennium sub Africano maiore, Statium, aliquot seculis interiectis, sub Domitiano principe floruisse. Habes quibus, nisi fallor, et respondere velis et tam breviter ut putabas, non possis.

[14] Unum adderem, si bona fide veniam dares, quod olim, dum in Vasconie partibus adolescens agerem, verecunde quidem, ut illam etatem decuit, tibi scripsisse me recolo, cum vulgaribus scriptis tuis offenderer, que ad eum, cuius supra memini, Iacobum de Columna interdum ea tempestate mittebas, cuius me amor sicut in eas terras traxerat, sic in Ethiopiam traxisset. Sed tunc pene pueriliter ut qui vixdum ferule manum subduxeram; tempus est ut iam virilis oratio mea sit; ita tamen, ut dixi, si tu veniam dederis... Quid ais? rides, puto; bene habet, veniam tribuisti. [15] Audi ergo, pater, et vide, et inclina aurem tuam, nequa externa auris interveniat; tibi enim loquor et te rerum tuarum iudicem statuo, que accusare videor, aliis accusantibus defensurus, nec tamen ignarus nimis acrimoniosam et insolentem filii ad patrem epystolam reprehensoriam videri; sed amor audaciam excuset. Ita enim michi clarum nomen non popularis aure suffragio sed virtute contingat, ut ab ineunte etate singularis quedam michi tui nominis cura fuit; hec me loqui cogit, ne, si ego tacuerim, idem ab aliis audias, vel, quod metuendum magis est, tacito iudicio lacereris, et quidam iniqui rerum arbitri amplissimum ingenium tuum ex his, quibus ludens te includis, peregrine facultatis angustiis, metiantur. [16] Animadverti enim te in scriptis tuis omni studio ut appareas niti; hinc ille discursus per ignota volumina, ut ex singulis aliquid decerpens rebus tuis interseras. Plaudunt tibi discipuli et omniscium vocant, innumerabilium auctorum nominibus attoniti, quasi omnium, quorum titulos tenes, et notitiam sis adeptus; docti autem perfacile discernunt quid cuiusque proprium, quid alienum sit, et rursus quid mutuum, quid precarium, quid furtivum, quid e medio haustum, quid a pretereunte delibatum. [17] Memoriam ostentare puerilis est gloria; viro, ut ait Seneca, captare flosculos turpe est, quippe quem fructu deceat gaudere, non floribus. Tu vero in hac etatis parte venerabilis et in tua professione clarissimus, imo, ut non semper pungam sed interdum ungam, solus sine exemplo nostri temporis earum, quibus es deditus, literarum princeps, nescio quo iuvenili animo, dimissis finibus tuis, in alienis pratis otiosus et vagus, inclinata iam die, interlegendis flosculis tempus teris. [18] Placet ignota tentare, ubi sepe viam non inveniens aut vageris aut corruas; placet illorum sequi vestigia, qui scientiam quasi mercimonium aliquod ante fores explicant, cum interim vacua domus sit. Certe tutum est ad id potius niti, ut sis aliquid plus quam videaris; operosa semper et periculosa iactantia est. [19] Adde quod cum magnus videri voles, innumerabilia incident, que te non modo veram ad mensuram redigent, sed infra etiam contrahent. Uni ingenio satis est unius studii gloriam mereri; qui multarum titulis artium superbiunt, aut divini homines sunt aut impudentes aut insani. Quis uspiam aut Grecorum aut nostrorum id presumpsisse memoratur? novus mos, nova temeritas. Gloriosas inscriptiones pre se ferunt, «propter quas» ut ait Plinius, «vadimonium deseri possit; at cum intraveris, dii deeque! quam nichil in medio invenies!». [20] Tu igitur, ut iantandem sileam, siquid michi credis, esto tuis finibus contentus, noli illos imitari qui omnia pollicentur, nichil prestant faciuntque ut omnia contrectando atque, ut ait Comicus, "intelligendo, nichil intelligant". Grecum vetus et salutare proverbium est: «Quam quisque novit artem, in hac se exerceat». Vale, et ignosce, oro, si lesus es.

XVI Kal. Septembris.

[1] Sic est ut putabam; libertas iram peperit, veritas odium, admonitio fastidium. Sed quid agam? verba non redeunt. Blandior fuissem, si te blanditiis delectari crederem; imo vero severior, et hunc ipsum affectum in viro forti femineum liberius arguissem. Nunc quoniam, ut video, amicitie inimica libertas est, forte consultius agerem si tacerem; sed id quoque permetuo: est ubi silentium bilem movet. Loquar ergo ne rursus offendam, sed tam breviter ut coactum noveris.

[2] Primum, ego te iudicem feci omnium que dixi aut dicam; tu sententiam brevem fers: 'errasse me in quibusdam, in multis, in omnibus'. Gaudeo equidem me potius errasse quam te, eo quod apparentior est omnis in luce deformitas et error in sene desperatior. Sed tamen est aliquid quod amplius requiram. Ades; ergo ad tribunal tuum provoco; nullis assessoribus opus est, solus sede. [3] Tu Ieronimum prefers Augustino. Hoc sciebam, sed eam quam affers, iudicii rationem profiteor me non intelligere. Quid enim, queso, sibi vult quod ais, non te illum propterea pretulisse quia sit maior, sed quia fructuosior Ecclesie? quod in quodam opere tuo probasse te dicis disputatione longissima, quam vellem literis inseruisses; sed profecto vel nuntio pepercisti vel epystole. [4] Quod tamen ad huiusce rei probationem precipuum erat, addidisti, hoc scilicet Augustini ipsius autoritate concludi. Sed an ignoras quod in generali sermone persona loquentis excipitur? 'Quid vero', inquis, 'si Augustini aperta confessio est, sibi Ieronimum preferentis?' Quis non videt quid ad hec dici debeat? hoc, inquam, unum est, in quo illius sacratissime anime testimonio non starem, cui insistum scio, ut de aliis gloriose, de se autem humiliter et loquatur et sentiat. [5] Ego quidem fructuosi laboris palmam in Ecclesia Augustino dabam; haud pertinaciter tamen, velut is qui nec opinioni nec secte nec homini usque adeo sum addictus, ut abire non possim veritate comperta. Hoc apud Marcum Tullium, hoc apud ipsum patrem Augustinum didici, quod ipse apud eundem Tullium se didicisse non negat; nam apud Horatium Flaccum "nullius iurare in verba magistri" puer valde didiceram. [6] Quanti autem ista sint ipse non dissimulas, qui hac defensionis parte deserta, mox ad aliam evadis, dicens, omnibus excussis, omnino nichil esse quod te in hanc opinionem traxerit, nisi indignam quandam et singularem erga Ieronimum ingratitudinem Italorum. Hoc est illud unicum patrocinium cause tue; hoc est, inquam, illud michi nulla ex parte intellectum aut intelligibile argumentum. Quenam enim hec ingratitudo est? sumus, fateor, non erga sanctos tantum, sed erga sanctorum dominum ingrati; quenam Ieronimo singularior quam ceteris querimonie causa est? aut quenam potius Italorum culpa quam hominum, cum nec ipse italus origine et sepius in Oriente versatus sit? [7] Versa te, pater, hac illac; ratio, ut arbitror, non erit sufficiens probare quod intendis, nisi forte, qui rationis vice fungitur instinctus animi tacitus, et pia magis quam examussim trutinata devotio. Verum ista pretervehor, tam sacra enim nomina disputatiunculis peccatoris obsolefieri ac quodammodo profanari, sacrilegio simillimum reor; itaque tacere iam de his consultius fuerit, nam preciosarum rerum confricatio atque collisio periculosa est.

[8] Ad Platonem ac Ciceronem transeo, quos tu ob duas fabulas, morum doctrina et, ut de altera Macrobius testatur, tripartite philosophie integritate perfectas ac procul ab omni metrorum lege in mediis politice ac rerum publicarum libris insertas, poetas facere niteris. Frustra Macrobius idem ambos excusat adversus insultantes non debere fabulam a philosopho confingi; ego quidem gratulor et hos et Aristotilem et Senecam et Varronem, si fieri possit, in agmine poetarum cernere; quod forte non ineptius de horum quolibet, quam de Platone et Tullio dici posset. [9] Nam et Aristotiles poetriam ac de poetis, et Varro satyrarum ac de poetis quoque libros edidit; de Iasone insuper atque aureo vellere poema non ignobile texuit; Seneca autem tragedias, que apud poetas profecto vel primum vel primo proximum locum tenent. [10] Sed cur, queso, non et histriones fecisti, quoniam aliquid forsan in vita ludicrum dixerunt aut fecerunt, presertim Tullius, cuius tam multa que risum moveant, scripta sunt inSaturnalibus, cum et Tiro libertus eius de patroni iocis librum scripserit? cur non piscatores aut remiges aut tale aliquid, quia forsan aut hami iactu aut remi tractu in solitudine positi animum relaxarunt? Vis ne tu michi castrensem morem scolis inferre, ut sicut unum duellum Torquatos atque Corvinos fecit, sic una oratio poetam faciat? perseverantia requiritur, unus actus habitum non inducit. [11] Hec hactenus, nam de Ennio ac Statio in ultima epystola nulla mentio erat; credo, annorum numerum in digitos reduxisti. [12] Postremo ad illum longum atque continuum orationis tue textum, ubi omnibus modis efficere studes ut iniuste monuisse videar, quod ingenio tuo nichil impervium sit, nichil aliud dixerim nisi quod bene tibi est si hanc de rebus tuis opinionem habes. O te tuo qualicunque iudicio felicem! o utinam hanc me artem et docere possis et doceas, qua talia ipse michi de me noverim conflare iudicia! Nescio enim an melius sit interdum de errore gaudere, quam semper de veritate dolere.

[13] Ad id vero quod me velut iurate militie desertorem arguis, quoniam cum maxime florere inciperem, studium iuris Bononiamque dimiserim, expedita responsio est, quamvis tibi et civitatem illam et studium singulariter illustranti, minime, ut arbitror, placitura. Quoniam itaque satis exagitavi, id totum silebo quo factum meum tueri soleo; fuit enim hec michi questio sepe cum multis, precipueque cum Oldrado Laudensi iurisconsulto nostra etate clarissimo. [14] Hoc unum est quod salva concordia dici potest: nichil enim contra naturam bene fit; solitudinis amatorem illa me genuit, non fori. Denique, sic habeto: me aut nichil unquam provide fecisse — quod magis puto — aut, si quicquam, hoc in primis, non audeo dicere sapienter, sed feliciter factum est: et quod Bononiam vidi et quod non inhesi. Vale.

II Kal. Septembris.

[1] Delectari te lautiis non miror; paucarum hec domorum pestis olim hospita, nunc omnium iugis incola est, nisi quarum paupertas limen obstruit; qua in re non natura, paucis longe iocundius victura quam nimiis, sed consuetudo multum, multoque magis peccat imitatio. Quis enim tam frenate modestie est, cuius non interdum oculos avertat vicini sumptus, nitor ac gloria? [2] Sed utile consilium est plautini senis in Aulularia:

Pro re nitorem et gloriam pro copia;

cuius si meminissent homines, et profusis sumptibus et iniquis lucris clauderetur via et multo tranquillius viveretur. Nunc cecitatem cupiditas invexit et frenum rationis fregit impetus voluntatis. [3] Tu autem, oro, quantum potes enitere, ut rationis proprie sectator potius quam aliene libidinis emulator appareas; fuge exempla pestifera; nimis malorum dociles animos habemus. Magister unus voluptatis magno in populo satis est; cito luxurie dat terga frugalitas, nisi cogitationum nostrarum aciem ratio invicta firmaverit, docens sequi vera bona, fucata contemnere. Quid nunc vicini tui purpureum latus atque intermicantes crebra yaspide digitulos miraris? phalerata felicitas est; exue hominem, infelicissimum non negabis. Latet sub auro calamitas, et, quod extremum mali genus arbitror, invidiosus simul et miser est. [4] Concludam aliter quam conclusit PlautusEpydichum suum:

Hic,

inquit,

is est homo qui libertatem malitia invenit sua;

imo vero hic malitia opes potentiam et regum amicitias invenit, se suamque libertatem perdidit. Habeat sibi sine invidia multa illa et vulgi iudicio permagna; tu tuis bonis, eoque precipue quod ille perdidit, felix ac contentus vivito, et Vale.

[1] Tibi quidem amicus, non moribus tuis sum; quid autem de te michi deque tota tua re familiari videatur, quoniam rogas, verissime atque brevissime pro me Plautus absolvet, nonnisi singulis verbis ad singula. [2] Primum non michi placet amor tuus, anime pondus infaustum; obsceno igne perureris. Quero autem ex te, ut plautinus servus in Asinaria,

num fumus est hec mulier quam amplexaris?

Si cur quesierim interroges: quia oculi tui semper lacrimantes sunt. [3] Hec tibi; mulierculis tuis, hoc unum quod in ea comedia, cui Gurgulio nomen est, legisse potes:

mulieres duas peiores esse quam unam;

servo autem, illud eiusdem poete in Epydicho:

nimis doctus ille ad malefaciendum.

Hoc ex me addito: nimis tu facilis ad credendum, nimis pronus ad obsequendum. Hec, amice, si falsa sunt, dictum meum argue; sin vera, mores tuos corrige, et Vale.

[1] Quod obiectum ab amico crimen non negas, facis ingenue; magnam emendationis vite spem prefert erroris proprii verecunda confessio. Quod autem de servo tuo taces, caute quidem; quippe quem accusare non vis, excusare non potes. At quod mulierculas tuas excusas, urbanitatis inepte vel ceci iudicii dixerim; tu videris quid de illis sentiendum putes, quarum alteram optimam, alteram tolerabilem dicis. Ego illud Plauti in Aulularia vero propinquius reor: «"optimam" feminam "nullam" esse, "alia" licet "alia peior" sit». Vale.

[1] Quod verebar accidit, quod timebam patior; in dolorem metus, vota in gemitum abiere. Non multo antequam presagirem, deseruit nos inclitus ille rex noster cuius etsi matura etas esset, tamen peracerba mors est. [2] Et, heu me miserum, Barbate optime, quam vereor ne illa quoque presagia confirmet eventus, que michi suggerit anxius et malorum suorum semper nimis certus vates, animus meus! Ita me regine iunioris novique regis adolescentia, ita me regine alterius etas ac propositum, ita me tandem territant aulicorum ingenia et mores. [3] Mendax hic utinam sim propheta; sed agnos duos multorum custodie luporum creditos video, regnumque sine rege. Nam quid ego eum qui ab alio regitur, regem dicam, multorum avaritie — mestus addam— multorumque sevitie expositum? Itaque, si "quo die Plato rebus humanis excessit, sol celo cecidisse visus est", quid illo moriente videatur, qui et Plato alter ingenio fuit et regum nulli aut sapientia secundus aut gloria, cuius preterea mors tam multis hinc inde periculis viam fecit? Secundet hec omnipotens Deus et solicitudinem meam piam magis quam necessariam rebus probet. [4] At, ut aliis cunta supra spem eveniant et metus iste supervacuus fuerit, michi tamen, amice, quis consulet? aut quis medebitur dolori meo? cui de cetero vigilabo? cui quantulumcunque hoc ingenium aut studium consecrabo? quis spes collapsas eriget, quis torpentem animum excitabit? Duos ingenii duces habui: utrunque michi annus hic abstulit, et de altero quidem, nuper, dum adhuc essem in Italia, — utrobique consortem fletus ydoneum querens — nostro cum Lelio questus sum, de hoc hodie tecum queror querarque dum vixero; et qui solari alios interdum soleo, nunc qua me ipsum ratione vel oratione consoler, non invenio. [5] Hinc ergo consolandi desperatio, hinc flendi pudor, hinc ad utrumlibet stili diffidentia, sed supra omnia illico te videndi spes silentium iubet. Parebo, tecum propediem fleturus ex commodo; hec interea tibi flens ad fontem Sorgie dictabam, notum procellarum animi mei portum, quo heri ad vesperam solus fugi, cum mane me Rodani ad ripam rumor mestissimus invenisset.

IV Kal. Iunias.

[1] Gratias ago cum pro aliis multis tum pro eo quod quotiens Romam peto, totiens uberrimo tuarum literarum favore prevenior. Agnosco insidias amoris tui; neque enim ut homo, sed ut angelus excipior. Nichil impigrius est amante; nunquam tam iugi aquilone sum vectus, ut imparatum aliquid offenderim. Mirarer magis, nisi tuis de me iudiciis assuevissem; consuetudo enim longior et rerum miracula extenuat et dolores lenit et minuit voluptates. [2] Quis autem enumerare sufficiat, quibus tu me per omnem vitam honorificentissimis decretis honestaveris? Quenam illa ex equo prope, cum sis dominus, conversationis comitas, quenam libertas hominis sub maioris arbitrio degentis, quenam secretorum participatio, quenam prerogativa, quis honor, quanta dignatio, recordari dulce est, renarrare longissimum.

[3] Unum ex mille referam, quod imo radicatum pectori et medullis inhesisse miraberis. Meministi: dum, gravi olim inter quosdam tuorum exorto odio, ad arma perventum esset, et tu iusta indignatione flammatus, ut pro tribunali sedens, familiam convocasses ac dicende veritatis iusiurandum omnibus detulisses, iurassetque etiam Agapitus, Lunensis epyscopus, germanus tuus, atque ego iam dextram porrigerem, tu in medio irarum impetu codicem evangelicum retraxisti, teque cuntis audientibus simplici verbo meo contentum esse dixisti; cuius ne aut penituisse te aut impremeditata facti benignitas videretur, cum sepe similes casus acciderint, iurantibus cuntis, nunquam me iurare es passus. [4] Quid hoc iudicio tanti patris illustrius? Quanti volunt aurum et gemmas extiment avari; hoc extimare non poterunt. Renovasti in me, pater omnium optime, Xenocratis philosophi antiquum decus, cuius in epystolis ad Athicum mentionem facit Cicero; qui cum testimonium dicturus iurare secundum leges teneretur, ea sibi ab Atheniensibus, spectate fidei credentibus, remissa necessitas fuit. Hoc, inquam, in me renovasti; nisi quod illi maturo evi, id adolescenti michi, quodque illi semel accidit, tu michi perpetuum fecisti. Et putas me talium posse oblivisci? [5] Ingens erit historia, si similia complecti velim; nec tempus patitur nec locus. Magnanimi patris tui vocem audio; extra muros urbis me, licet invitum, prosecuturus advenit. Hodierno die apud Preneste suum hospitabor; ibi me clarissimus ex filio suus, ex fratre tuus nepos expectat.

Rome, Nonis Octobris.

[1] Ut fidem frangerem, et tibi utile et michi prope necessarium fuit. Pollicitus me maritimo itinere profecturum, non aliam ob causam, nisi quia vulgo iam persuasum est, expeditius ac citius iri pelago quam terris, navim conscenderam apud Niceam Vari, que prima italicarum urbium ab occasu est, et ad Meneci portum, celo iam stellante, perveneram. Irasci tacitus. Illic die postero inviti mansimus, sepe nequicquam retentato abitu.

[2] Postridie, ancipiti tempestate, funem solvimus, et die toto iactati fluctibus, ad Mauritii Portum vix intempesta nocte pervenimus. Itaque castrum ingredi non fuit; litoreum hospitium, nauticum cubile sortitus, cenam ut fames condiret, somnum ut lassitudini deberem. Ibi indignari altius et ludos maris agnoscere: quid multa? variis per noctem consiliis agitatis, ad auroram statui preferre terrestrem duritiem equoree servituti. [3] Itaque, familia et impedimentis omnibus in navim reimpositis, ipse uno solo comitatus, in litore substiti; et favit fortuna consilio. Inter Ligusticos scopulos, casu nescio quo, theutoni equi venales aderant, impigri atque prevalidi; quibus ego raptim comparatis, propositum iter egi, neque tamen prorsus navigationis fastidio immunis. [4] Est inter Pisanos ad presens et Mediolani dominum bellum ingens, magis, ut vides, de animorum fastibus quam de terrarum finibus se prebente materia. Late enim confinia discreverat Apenninus, ut contemnatur antiquus Padi limes; sed superbia frenum nescit, et nullis terminis est contenta cupiditas. Dum recto tramite proficisci vellem — haud procul Laventia exercitus ambo constiterant, tyranno graviter urgente, contra Pisanis Mutronem suum summa vi tuentibus — coactus sum apud Hericem mari iterum me credere; et Corvum, scopulum ingentem a colore nominatum, ac Rupem candidam et Macre ostia ac Lunam, olim famosam potentemque nunc nudum et inane nomen, pretervectus, nocte concubia apud ipsum Mutronem, in Pisanorum castris, expositus, per terram absque insigni impedimento reliquum vie feci. [5] Non prosequor ubi cenaverim atque cubuerim, quid qualibet in parte viderim audierim ve; ad extrema festino. Per Pisas, relicta ad levam Florentia, Senas atque inde Perusium veni, inde Tudertum, ubi a Claravallensibus tuis magno gaudio exceptus; per Narniam ipsis ducibus Romam ingredior, quarto Nonas Octobris; et iam bona pars noctis erat. Ita me hoc tempore nocturnum viatorem festinatio preceps fecit. [6] Visum est tamen magnanimum patrem tuum, priusquam me quieti traderem, invisere. Deus bone, que maiestas hominis, que vox, que frons, que facies, quis habitus, que in illa etate vis animi, quod corporis robur! Iulium Cesarem aut Africanum spectare michi visus sum, nisi quia utroque multum iste longevior; et tamen idem prorsus aspectu qui ante septennium erat, dum eum Rome iterum dimisi, vel qui ante annos duodecim, dum eum apud Avinionem Rodani primum vidi. Mirum et pene incredibile: vir unus, Roma senescente, non senescit! [7] Pauca ibi — nam seminudum et iam in cubiculum euntem illum reppereram — de te tuisque rebus affectu patrio percontatus est; cetera in diem posterum reiecimus. Illum diem a mane ad vesperam secum egi, cuius ne una quidem hora in silentio acta est; sed de reliquis coram. Mirum in modum exhilaratus est adventu meo, sperans, ut aiebat, amicos vestros per industriam meam finem carceris ac miserie reperturos; quam senis spem falsam esse doleo.

[8] Ne enim te longius traham, Roma digressus Neapolim veni, reginas adii et reginarum consilio interfui. Proh pudor, quale monstrum! auferat ab italico celo Deus genus hoc pestis! putabam Cristum apud Memphim et Babilonem Mechamque contemni; compatior tibi, mea nobilis Parthenope; vere tu harum quelibet facta es; nulla pietas, nulla veritas, nulla fides. [9] Horrendum tripes animal, nudis pedibus, aperto capite, paupertate superbum, marcidum delitiis, vidi; homunculum vulsum ac rubicundum, obesis clunibus, inopi vix pallio contectum et bonam corporis partem de industria retegentem; atque, in hoc habitu, non solum tuos, sed Romani quoque Pontificis affatus, velut ex alta sanctitatis sue specula, insolentissime contemnentem. Nec miratus sum; radicatam in auro superbiam secum fert; multum enim, ut omnium fama est, arca eius et toga dissentiunt. Ac ne sacrum nomen ignores, Robertus dicitur. [10] In illius Roberti serenissimi nuper regis locum, quod unum decus etatis nostre fuerat, eternum dedecus Robertus iste surrexit. Iam minus incredibile putabo e sepulti hominis medulla nasci posse serpentem, quoniam a sepulcro regio aspis hec surda prosiluit. O superum pudor, quisnam solium tuum invasit, regum optime! [11] Sed hec fortune fides est: res humanas vertit pariter et evertit. Non fuit satis mundo solem abstulisse, nisi atras insuper tenebras attulisset, et erepto regi unico non unus alter, quamlibet virtutibus inferior, succederet, sed hec atrox et immitis belua. Siccine nos aspicis, astrorum rector? Hic tanto regi successor ydoneus? Hic, post Dyonisios Agathoclemque et Phalaridem — cuntis obscenior et, clam licet, immanior— fato debitus restabat aule sicule, ut Macrobii verbo utar, «inclementissimus incubator»? [12] Qui, miro genere tyrannidis, non dyadema, non purpuram, non arma, sed squalidum palliastrum induit, eoque non totus, ut dixi, sed dimidius obvolutus, nec tam senio curvus quam hypocrisi, nec tam eloquio fretus quam silentio et gravi supercilio, per reginarum aulas discurrit, et bacillo innixus, humiliores proterit, iustitiam calcat, quicquid divini aut humani iuris est, polluit. Qui, quasi novus Typhis alterque Palinurus, fluitantis cimbe clavum regit, cito, siquid michi credis, ingenti naufragio periture. [13] Multi enim sunt tales, et fere omnes, preter unum Cavallicensis ecclesie presulem, Philippum, qui solus pro deserta iustitia partes facit. Sed quid faciat, agnus unicus in tanto luporum agmine, quid faciat nisi quamprimum fugiat, si possit, et ovile suum repetat? quod ipsum meditari arbitror; sed miseratione regni labentis et ultime obsecrationis regie memoria, ceu geminis compedibus, detinetur. [14] Interim quantum in malesuada aulicorum acie sana vox unius audiri potest, Dei et hominum implorans fidem, obstrepit iniquissimis consiliis et autoritate sua retundit multorum impudentiam, eludens sapientia fortunam et humeros proprios submittens publice ruine, quam differre poterit, mutare non poterit. Atque utinam non et eum pariter involvat! adeo enim inclinata res est, ut iam de humanis auxiliis nichil sperem presertim Roberto superstite, qui tum perfidie principatu, tum novitate habitus, primum inter monstra curie promeruit et nomen et locum. [15] Tu vero reprehensione non carebis, nisi de singulis, que aliis secretioribus ad te literis latius scripsi, Romanum Pontificem certiorem feceris. Unum illi meis verbis in fine dicito: siquidem reverentius, ut opinor, accepisset exhortationes apostolice sedis saracena Susis aut Damascus quam cristiana Neapolis. Quod nisi sanctitatis veneratio prohiberet, adderem ciceronianum illud: «Iure quidem plectimur; nisi enim multorum impunita scelera tulissemus, nunquam ad unum tanta licentia pervenisset».

[16] Verum ego, dum verborum spumis indignantem stomacum relevare studeo, vereor ne tibi quoque bilem moverim, que si nulli rei profutura est, et preter indignari nil reliquum nobis hinc illorum temeritas, hinc patientia vestra fecit, quid iuvat indignitatem rerum equare velle sermonibus, quod nec Cicero ipse possit nec Demosthenes, et, si forte successerit, auctori suo tantum damnosum sit ingenium, quo scribenti potius animi tranquillitas, quam scelerum impunitas sontibus auferatur? Itaque finem verbis imponere consilium est.

[17] Ter nisi fallor, aut quater ipsum carceris limen ingressus — Capuane castrum dicitur —, amicos tuos vidi, nil nisi de te sperantes, quoniam iustitiam sibi suam, in qua summum presidium esse debuerat, damnosam hactenus experti sunt; et profecto periculosissimum est sub iniusto iudice iustam causam fovere. Accedit quod nullus misero capitalior hostis est, quam qui fortune sue spoliis superbus incedit; siquidem de medio tolli cupit, cui quandoque repetende rationis esse possit occasio. [18] Ita semper avaritie vicina crudelitas, observatumque est, unde insignis patrimonii iactura provenerit, inde quoque vite periculum provenire. Dura sors hominis, cui nec tuto pauperem esse nec divitem denuo fieri licet! Id, si ulli unquam, amicis modo tuis accidit; de captivorum enim preda nemo non partem rapuit. Quando autem aliene libertati aut saluti favebunt rapacissimi predones, que cum propria paupertate coniuncta esse videatur? Itaque, nichil habuisse securius. Sed ita se res habet, damnis gravibus acres inimicitias quesiere. [19] Vidi eos in compedibus; o rem indignam, o instabilem ac precipitem fortune rotam! Ceterum ut nichil illa captivitate deformius, sic captivorum animis nichil excelsius; salvo te, spem optimam rerum suarum habent. Ego quid sperem nichil habeo, nisi aliqua vis maior inter venerit; si enim consilii clementiam expectant, actum est: squalore carceris consumentur. [20] Regina senior, coniux olim regia, nunc miserrima viduarum, miseretur, ut dicit, nichil amplius se posse confirmans; Cleopatra cum Ptholomeo suo misereri possent, si Photinus Achillasque permitterent. Ego hec video; quo animo, ne dici quidem opus est. Sed quid agam? patiendum est, et quamvis responsi certus, responsum tamen etiam nunc iussus expecto. Vale.

Neapoli, III Kal. Decembris.

[1] Mos michi tuus olim notus; nil ignorare potes equo animo, ita generosum spiritum inexplebilis noscendi cupiditas exagitat. Gessi voluntati tue morem, quotiens Arthon aut Occasum circuire fortuna me voluit mea; nunc michi diversum iter, mens eadem est, idem parendi propositum. Atque adventus quidem mei summam ac viarum casus et que deinceps in captivorum tuorum negotiis apud Neapolim gesta sunt, que ve in reliquum spes supersit, audiisti. Audi nunc reliqua quibus, ut irarum nichil, sic delectationis plusculum inerit. [2] Siquidem, expectationis inutilis ac diuturne tedio affectus, Garganum montem Brundusiique portum atque illum omnem Superi Maris tractum lustrare decreveram, non magis illa videndi quam ista linquendi desiderio; quod tamen, regina seniore dissuadente, compescui et longioris peregrinationis impetum ad proximiora certe et mirabiliora converti. [3] Quodsi forte hinc digresso et illa invisere anni tempus non negaverit, laborem ipse meum solabor, quod quamvis eorum pro quibus veneram, nichil fecerim, multa tamen que non putabam, viderim. Sed de illis, ingenti totius fere Italie ambitu ad te rediens, vita non deserente, coram loquar; visa hactenus, quoniam hac citius via in notitiam tuam ventura sunt, scriptis perferenda commisi.

[4] Baias ego, clarissimis viris Iohanne Barrili et Barbato meo comitantibus, vidi; nulla michi letior dies et amicorum comitatu et varietate rerum illustrium et vicinia multorum tristium dierum. Vidimus illum hibernis mensibus peramenum sinum, quem sol estivus, nisi fallor, infestat; nichil enim preter opinionem habeo: nunquam me hic estas repperit. Tertius annus est ex quo huc primum, seviente aquilone, hieme media, delatus sum; quo presertim tempore iter equoreum servitus magna est; itaque, de multis que optabam, nichil cominus spectare licuit. Ceterum, brevissimo rerum gustu tunc incensum animum et iam antea ab adolescentia calentem, hodie demum voti compotem feci. [5] Vidi loca a Virgilio descripta; vidi Averni et Lucrini lacus, Acherontis quoque stagnantes aquas; piscinam infelicis, nati sevitia, Auguste; Gaii Calligule superbam olim, nunc obrutum undis iter, et Iulii Cesaris iniectum pelago frenum; vidi Sibille patriam ac domum, et horrificum illud specus, stultis irremeabile, doctioribus inaccessum; vidi Falernum montem famoso palmite conspicuum, et hic aridam tellurem, morbis salutarem fumum perpetuo exhalantem, illic cinerum globos et ferventes scatebras, aeni instar undantis, confuso murmure eructantem; [6] vidi rupes undique liquorem saluberrimum stillantes, et cuntis olim morborum generibus omniparentis nature munere adhibita, post medicorum invidia — ut memorant — confusa balnea, ad que tamen nunc etiam e finitimis urbibus ingens omnis sexus etatisque concursus est; vidi non cryptam modo, que Neapolitana dicitur, cuius ad Lucilium scribens meminit Anneus Seneca, sed passim perforatos montes atque suspensos testudinibus marmoreis eximio candore fulgentibus, et insculptas imagines, quis latex cui corporis parti faveat, manu apposita designantes. In stuporem me non magis facies locorum, quam labor artificum coegit. [7] Iam minus miror romana menia, romanas arces, romana palatia, quando tam procul a patria — quamvis excellentibus viris ubique sit patria — romanorum ducum similis cura protenditur, quibus ultra centesimum lapidem esse quasi suburbane fuerant hiberne delitie. Estivas enim Tibur prestabat et Fucinus et frondentes Apennini valles

Et Cimini cum monte lacus,

ut ait Maro, et aprici Umbrie recessus et umbrosi colles Tusculi et ex re dictum Algidum et vivi fontes et lucida flumina; hibernas Antium Anxur Formie Caieta Neapolis.

[8] Nulla tamen amenior, nulla frequentior, quam Baiarum statio; quod et scriptorum illius evi fides et ingentes murorum reliquie testantur; etsi non sim nescius fuisse magis hoc humane voluptati quam romane severitati dignum domicilium. Ideoque et Marius, natura vir asperior, et Pompeius et Cesar, humanis moribus altiores, in montibus edificasse laudantur; unde, quod viros decuit, non immersi sed subducti effeminantibus animos munditiis, nauticum strepitum et Baianas ex alto despicerent voluptates. [9] Scipio autem Africanus, vir incomparabilis et cui in virtute omnia, nullum cum voluptate commercium, consilio relique vite simillimo, non tam ex alto despicere, quam prorsus non aspicere decrevit hunc locum suis artibus adversum. Extra prospectum igitur secessit et Literni quam Baiis habitare maluit; quam villulam hinc non abesse scio, nilque avidius spectassem, si quo duce in loca tanto habitatore nobilia penetrare potuissem.

[10] Cum multa sane mirabilia Deus ille fecerit, «qui facit mirabilia magna solus», nichil tamen homine mirabilius in terris fecit. Super omnia ergo que vel iste dies michi ostendit vel tibi hec ostendet epystola, puteolane mulieris animi ac corporis insigne robur fuerit. Mariam vocant; singulare illi servate virginitatis decus; iugis inter viros, eosque sepius armatos, conversatio; nulli unquam tamen, ut constantissima omnium opinio est, vel ioco vel serio rigide mulieris attentata virginitas, metu magis, ut memorant, quam reverentia prohibente; corpus illi militare magis quam virgineum, vires corporee probatis militibus optande, rara et insueta dexteritas, virens etas, habitus ac studium viri fortis. Non telas illa, sed tela; non acus et specula, sed arcus et spicula meditatur; non illam oscula et protervi dentis lasciva vestigia, sed vulnera cicatricesque nobilitant; precipua armorum cura est, animus ferri mortisque contemptor. [11] Bellum cum finitimis hereditarium gerit, quo multi iam ultro citroque periere. Interdum sola, sepe paucis comitata, manum cum hoste conseruit; ubique ad hunc diem victrix. Preceps in prelium ruere, lenta discedere, animose hostem aggredi, caute insidias texere; famem sitim frigus estum somnum lassitudinem incredibili patientia perferre, sub divo pernox et sub armis agere, humi requiescere, herbosum cespitem vel substratum clipeum in delitiis habere. [12] Inter tam continuos labores multum brevi tempore mutata est; quantulum est enim, quod me Romam ac Neapolim ad regem Siculum iuvenilis studium glorie attraxit! profecto, quam tunc inermem videram, hodie armata et armatis septa cum ad me salutandum accessisset, miratus sum; et velut ignoto viro salutem reddidi, donec, risu eius et comitum monitu pressius intuitus, vix tandem sub casside torvam et incultam virginem recognovi. [13] Multa de illa fabulis similia narrantur; ego quod vidi referam. Convenerant e diversis mundi partibus viri fortes et armorum exercitio durati, quos, alio tendentes, illic fortuna deposuerat; auditaque mulieris fama, experiendi vires cupiditas incesserat. Itaque magno consensu omnium in arcem Puteolanam ascendimus. Sola erat, et ante templi fores, nescio quid cogitans, obambulabat; adventu nostro nichil mota est. [14] Instamus orare, ut virium suarum aliquod nobis experimentum prebeat; illa, diu excusata brachii valitudine, tandem grave saxum ac ferream trabem iussit afferri; quam cum in medium proiecisset, ut tollerent atque experirentur hortata est. Quid multa? longa ibi, ut inter pares, contentio, et magno res acta certamine, spectatrice quidem illa et singulorum vires in silentio extimante. Postremo, facili iactu, adeo se superiorem approbavit, ut reliquos stupor ingens, me etiam pudor invaderet. Denique ita inde discessum est, ut, vix oculis fidem dantes, subesse aliquid prestigii putaremus. [15] Fama est Robertum, summum illum et virum et regem, his quondam litoribus magna classe prenavigantem, permotum talis femine miraculo, videndi gratia substitisse Puteolis; quod ideo apud me veri faciem non habet, quia, in tanta vicinitate terrarum, evocaturus illam fuisse videatur; sed fortassis aliam ob causam cum illuc applicuisset, rem novam spectare voluit ardens et noscendi cupidum illud ingenium. [16] Verum huiusce rei fides, ut ceterarum quas auditui credidimus, penes narratores maneat; michi quidem femine huius aspectus credibiliora efficit quecunque non modo de Amazonibus et famoso illo quondam regno femineo, sed etiam que de bellatricibus italis virginibus traduntur, duce Camilla, cuius inter cuntas celebre nomen est. Quid enim in multis opinari prohibet, quod in una, nisi vidissem, essem forsan ad credendum segnior? et illa quidem vetus non procul hinc, Priverni scilicet, tempore yliace ruine; hec recentior Camilla, Puteolis, nostris temporibus, orta est; quam tibi interim literulis meis testatam esse volui. Tu vive et Vale.

Baiis, IX Kal. Decembris.

[1] Insignem tempestatem describens Satyricus, ut multa paucis concluderet, "poeticam tempestatem surrexisse" ait. Quid enim brevius, quid expressius? Nichil iratum celum aut pelagus potest quod non equet verbis ac superet poetarum stilus; et, ne manifesta in re supervacuis utar, homericam tempestatem nosti et allisum scopulo ducem atque omnem Capharei montis insultum; quem imitati, nostri poete "aquarum montes ad sidera sustulerunt". [2] Nichil sane vel pingi eloquio vel animo fingi potest, quod non hesterna dies impleverit, imo procul excesserit; singulare quoddam et omnibus seculis inauditum malum. Itaque Homerus graiam, eoliam Maro, Lucanus epyrensem, alii alias tempestates canant; michi, si unquam vacuum tempus erit, neapolitana tempestas carminis materiam abunde tribuet; quanquam non neapolitana tantum, sed totius Superi atque Inferi Maris et universalis quodammodo tempestas, ut opinantur, fuerit; michi neapolitana est, quia me Neapoli graves moras agentem repperit. [3] Sane, quantum inter presentis temporis angustias et festinationem nuntii loqui datum, hoc tibi persuade, nichil unquam horribilius, nichil concitatius visum esse. Prevenerat quidem, mirum dictu, instantis mali fama, religioso quodam epyscopo astrorumque curioso e vicina quadam insula aliquot ante diebus periculum nuntiante; sed, ut fere nunquam coniecturis ad verum penetrant, non maritimum sed terrestrem motum predixerat, ruituramque Neapolim ad. septimo Kalendas Decembris millesimo trecentesimo quadragesimo tertio. [4] Et usque adeo miris cunta terroribus impleverat, ut magna pars populi, peccatorum penitentie et sub mortem mutando vite statui intenta, omne aliud negotii genus abiceret, multis contra vanos metus irridentibus, eoque magis quod, per eos dies non parvis quibusdam tempestatibus, in die erratum et tota vaticinii fides absumpta videbatur. Ego nec spei plenus nec timoris, ut ad neutrum prolapsus, sic ad utrumlibet pronus eram, sed pronior ad timorem; nam et fere hoc in rebus est, ut segnius sperata quam formidata proveniant; et multas eo tempore celi minas audieram ac videram, que, gelidis in regionibus habitare solito, monstri instar hiemali frigore, in metum ac pene in religionem verterant. [5] Quid plura? nox aderat, quam lux suspecta sequebatur; trepidula feminarum turba, periculi potius quam pudoris memor, per vicos plateasque discurrere atque, ad ubera pressis infantibus, supplex et lacrimosa templorum liminibus obversari. Trepidatione igitur publica permotus, prima vespera domum redii. Solito quidem tranquillius celum erat: qua fiducia qui mecum sunt, maturius in cubiculum concesserant. [6] Michi expectare visum est, contemplaturo qua luna fronte occumberet; erat autem, nisi fallor, septima. Institi igitur ad occasum spectantibus fenestris, donec eam obvolutam nimbis et mesta facie, ante medium noctis, proximus mons abscondit; tum demum et ego lectulum meum, dilatum soporem excepturus, ingredior.

[7] Vixdum totus obdormieram, cum repente horribili fragore non tantum fenestre, sed murus ipse saxea testudine solidus ab imis fundamentis impulsus tremit, et nocturnum lumen, sopito michi vigilare solitum, extinguitur. Excutimur stratis, et in locum somni vicine metus mortis ingreditur. [8] Ecce autem, dum inter tenebras alter alterum querit, et beneficio dire lucis ostensos trepidis invicem nos vocibus cohortamur, religiosi viri, quorum in edibus habitamus, et sanctissimus eorum prior, quem honoris causa nomino, David, qui ex more ad nocturnas Cristi laudes surgebant, repentino malo territi crucibusque ac sanctorum reliquiis armati et alta voce Dei misericordiam implorantes, thalamum ubi ego eram, prelatis facibus irrumpunt. [9] Revixi tantisper. Omnes inde ad ecclesiam pergimus, ibique affusi multis cum gemitibus pernoctamus, cum iamiam adfuturum finem et ruitura circum omnia crederemus. [10] Longius eam si omnem illius inferne noctis horrorem verbis amplecti velim, et quamvis longe citra verum sistat, veri tamen fidem transcendet oratio. Quis imber, qui venti, que fulmina, quis celi fragor, quis terrarum tremor, quis mugitus pelagi, quis hominum ululatus! Cum in hoc statu, quasi magicis cantaminibus geminato noctis spatio, ad auroram vix tandem venissemus, et diei vicinitas magis coniectura animi quam lucis inditio appareret, amicti sacerdotes sacra altaribus instaurant, et nos, celum nondum intueri ausi, in uda et nuda circum tellure prosternimur.

[11] Ceterum, cum iam haud dubia, licet nocti simillima, dies esset, et omnis repente clamor hominum superiore urbis parte siluisset, sed de litorea regione magis magisque crebresceret, neque percontando quid rei esset appareret, desperatione, ut fit, in audaciam versa, equos ascendimus et ad portum visuri moriturique descendimus.

[12] Dii boni, quando unquam tale aliquid auditum est? decrepiti naute rem sine exemplo asserunt. In ipso portus medio, fedum ac triste naufragium; sparsos equore miseros et vicinam terram manibus prehendere molientes, unda saxis impegerat et, ceu totidem tenera ova, disiecerat. Totum elisis et adhuc palpitantibus refertum cadaveribus litus erat; huic cerebrum, illi precordia fluebant. Hec inter, tantus virorum strepitus tantaque mulierum eiulatio, ut maris celique fragorem vincerent. [13] Accedebat edium ruina, quarum multas funditus violentior fluctus evertit; cui nullus, die illo, limes, nulla vel humane manus reverentia vel nature: statutos fines et litora consueta transcenderat; et tam moles illa ingens studio hominum aggesta, que "obiectu laterum", ut ait Maro, "portum efficit", quam omnis vicina mari regio undis obruta; et ubi planum siccis pedibus iter fuerat, periculosa navigatio facta erat. [14] Mille illic, vel eo amplius, neapolitani equites, velut ad exequias patrie, convenerant; et ego turbe immixtus, iam parcius timere ceperam, tanta cum acie periturus, dum novus repente clamor tollitur. Locus ipse in quo stabamus, fluctu subter penetrante domitus, ruebat; eripuimus nos in editiorem locum. [15] Non erat oculos in altum mittere; iratam Iovis ac Neptuni faciem mortalis acies non ferebat. Mille inter Capreas atque Neapolim fluitabant undarum montes; non ceruleum, aut, quod in magnis tempestatibus solet, nigrum, sed canum horrifico spumarum candore fretum cernebatur. Regina interim iunior, nuda pedes et inculta comas, et cum ea femineum ingens agmen, expugnata periculis verecundia, regia egrediuntur; et ad Regine Virginis templa festinant, orantes veniam rebus extremis. [16] Sed iam tanti pavoris exitum, pavide, nisi fallor, expectas. Egre nos in terris evasimus; in alto, navis nulla par fluctibus inventa, ne in portu quidem. Tres Massiliensium longas naves, quas galeas vocant, que Cypro reduces et tot maria emense, mane navigature in anchoris stabant, illacrimantibus universis, nemine autem ferre auxilium valente, fluctibus mergi, nautarum atque vectorum ne uno quidem salvo, vidimus; alie quoque maiores et omnis generis naves, que in portum velut in arcem tutissimam confugerant, pari fine consumpte sunt.

[17] Una de tam multis sola superfuit, onerata latronibus; quibus iustum supplicium remissum erat, ut in expeditionem siculam mitterentur, et huic gladio erepti, in illos inciderent. Horum ingens quedam et fortissima et taurinis coriis armata navis, cum usque sub occasum solis vim pelagi pertulisset, tandem et ipsa vinci ceperat; illi vero undique fatiscenti carine, supremis urgentibus periculis, occurrunt; erant enim, ut aiunt, quadringenti numero, turba classi, nedum navigio, sufficiens; et erant viribus pollentes et qui, a morte liberati, nil iam gravius formidarent eoque pertinacius atque animosius obsisterent. [18] Itaque, dum differunt sesimque merguntur, usque ad proxime noctis partem naufragium traxere; tum victi, desertis armis, in superiora navis eruperant; dum ecce preter spem et celi vultus serenari et fessi maris ira lentescere cepit. Ita, cuntis pereuntibus, pessimi omnium evasere; sive quia

servat multos fortuna nocentes,

ut Lucanus, sive quia

Diis aliter visum

est, ut Virgilius ait; sive ut intelligi detur, illos inter mortis pericula tutiores, quibus vilior vita est.

[19] Hec hesterne historie summa est, que ne frustra digitos meos auresque tuas detinuerit — quamvis humanorum discriminum amplam preferat materiam, de quibus multa quidem sepe, sed pro rei qualitate pauca semper a sapientibus dici solent —, hoc unum michi certe prestiterit, ut te obsecrem ne me unquam amplius vitam ventis ac fluctibus credere iubeas. Hoc enim est in quo neque tibi neque Romano Pontifici neque patri meo, si ad lucem redeat, parere velim. Aerem volucribus, mare piscibus relinquo; terrenum animal, terrestre iter eligo. Dum pes meus terram calcet, nec pharetratum Sarmatam, nec ludentem in hospitibus Maurum adire renuo; mitte me quo vis, ne Indos quidem excipio; alioquin — parce confesso — non decembribus tantum Saturnalibus, sed toto anno libertate utar. [20] Quid enim, oro, michi amplius suadeas, aut quibus me unquam verbis aggrediaris, ut navigem? 'Firmam puppim, doctos nautas elige'? At his utrunque contigerat. 'Cum sole portum pete, noctu anchoram demitte, hostis occursum cave, lege litoris oram'? At hi, diurnis horis, in portu anchora arenis tenacibus affixa, et pene litus ipsum remigio tangentes, inter tot milia miserantium amicorum, periere. Hec ego non legi, non audivi, sed oculis meis vidi. Itaque desine iantandem; et in hoc saltem pavori meo pudor tuus ignoscat.

[21] Scio quid adversus hec a doctioribus disputetur: ubique par periculum, etsi in mari clarius appareat. Sit ita; tu tamen ingenue feceris, si in terris ortum in terris mori permiseris. Vix ullum inter nos mare est, cuius non sepe naufragus fuerim; cum tamen inter laudatas Publii sententias illa sit: «Improbe Neptunum accusat, qui iterum naufragium facit». Vale.

Neapoli, VI Kal. Decembris.

[1] Absolvi gravibus occupationum laqueis sperabam; et successisset, ut arbitror, nisi constrictos pietate animos "seps" ille "tabificus resolvisset". Non ore "Psyllus promptius", quam ego aure virus agnovi; institi occurrere, sed iam vereor ne lethale malum sit. Retentabo tamen, donec ulle spei reliquie supererunt. [2] Et forsan heri ad vesperam vel repulse gratiam meruissem, nisi concilium diremisset festinata nox et domum maturius coegisset immedicabilis egritudo huius urbis; que, multis in rebus preclarissima, unum hoc obscurum habet et obscenum et inveteratum malum: nocturnum iter, hic non secus atque inter densissimas silvas, anceps ac periculis plenum est, obsidentibus vias nobilibus adolescentulis armatis, quorum licentiam nulla unquam vel patrum disciplina vel magistratuum autoritas vel regum maiestas atque imperium frenare quivit. [3] Quid autem miri est, siquid per umbram noctis nullo teste petulantius audeant, cum luce media, inspectantibus regibus ac populo, infamis ille gladiatorius ludus in urbe itala celebretur, plusquam barbarica feritate? ubi more pecudum sanguis humanus funditur, et sepe, plaudentibus insanorum cuneis, sub oculis miserorum parentum infelices filii iugulantur, iuguloque gladium cuntantius excepisse infamia summa est, quasi pro republica aut pro eterne vite premiis certetur.

[4] Illuc ego pridie ignarus omnium ductus sum, ad locum urbi contiguum, quem Carbonariam vocant non indigno vocabulo, ubi scilicet ad mortis incudem cruentos fabros denigrat inhumane fuliginosa sevitie officina. Aderat regina et Andreas regulus, puer alti animi, si unquam dilatum dyadema susceperit; aderat omnis neapolitana militia, qua nulla comptior, nulla decentior; vulgus certatim omne confluxerat.

[5] Ego itaque, tanto concursu tantaque clarorum hominum intentione suspensus, ut grande aliquid visurus, oculos intenderam; dum repente, quasi letum quiddam accidisset, plausus inenarrabilis ad celum tollitur. Circumspicio, et ecce formosissimus adolescens, rigido mucrone transfossus, ante pedes meos corruit. Obstupui, et toto corpore cohorrescens, equo calcaribus adacto, tetrum atque tartareum spectaculum effugi, comitum fraudem, spectatorum sevitiam et lusorum insaniam identidem accusans. Hec gemina pestis, pater optime, quasi per manus tradita a maioribus, ad posteros semper crescendo pervenit, eoque progressa est, ut iam dignitatis ac libertatis nomen habeat licentia delinquendi. [6] Sed de his hactenus; nam et tragicum opus est et multa super his inter obstinatos cives verba iam perdidi. Minime vero mirabere amicos tuos, tanto avaritie premio proposito, in ea urbe vinctos esse, in qua hominem innoxium occidere ludus est; quam licet unam ex omnibus Virgilius "dulcem" vocet, non inique tamen, ut nunc est, Bistonia notasset infamia:

Heu fuge crudeles terras, fuge litus avarum.

Ego quidem et de hac patria dictum illud accipiam; et nisi aliud audieris, ante triduum vel infectis rebus effugisse me credito in Cisalpinam primum Galliam, inde in Transalpinam et ad te; qui omne tempus, omne michi preter equoreum delectabile iter facis. Vale.

Neapoli, Kal. Decembris.

[1] Nocturno te somnio permotum scribis usque adeo ut, nisi quia quod somniasti ex illorum genere est que amplius quam semel fieri nequeunt, et vigilantem te vidisse crediturus fueris quod dormiens videras, et secundo cernere quod vigilans vidisti. Itaque confestim subsequens eventus, ut memoras, minime iterabilis rei docuit somnium fuisse quod prius videras; et an aliquid michi tale contigerit in vita, quid ve de tota hac re sentiam, quid docti homines censeant, queris. [2] Magnus sermonum campus, magna disputandi materia est; presertim quia questio hec non inter literatos tantum, ut plereque, sed in vulgus excutitur, et cuique per se grabatuli sui argumenta suppeditant; ut in tanto disceptantium strepitu verum invenire difficile sit. [3] Neque enim vulgus modo sed docti quoque dissentiunt; quorum omnium sententias nosti, nisi quia de industria me ad scribendum elicis. Habes et Calcidii in Thimeum et Macrobii commentum in Reipublice librum sextum, ubi de somniis clara et brevi distinctione disseruit; habes de his et horum adiacentiis aristotelicum volumen; habes demum ciceroniane Divinationis libros; ibi quid aliis, quid sibi videatur invenies. Quid me iubes replicare notissima? sane, post veterum autoritatem, opinionem meam audire velle curiosum est, quippe curiosa est omnis amicitia. [4] Siquid vero momenti repositum, apud te, in iudicio meo est, et quid michi etiam placeat, ad rem pertinere arbitraris, cum in multis, tum in hoc Ciceroni meo assentior; minime quidem pertinaciter, sed paratus cum eodem mutare sententiam, siquid certius affulserit, affirmandi superbiam temeritatemque declinans. Id ipse michi de Achademie sue fontibus consilium prebet.

[5] Hec summa est. Siquid de hac re verbosius agentem audire volueris, est in manibus Liber Memorandarum Rerum; qui si unquam in publicum exierit, prima operis pars de his latius tecum aget. Alienis autem exemplis, que ibi multa collegi, duo hic michi ipsi — quoniam id postulas — per quietem visa subiciam, alterum leti, alterum mesti, sed utrunque certissimi eventus; utriusque testes vivunt, qui hec ex me inter somnium et somnii exitum audiere; sic enim et tibi satisfiet et dulce michi fiet amborum recordari.

[6] Amicus michi primis sub annis fuerat, quo nichil carius etas illa, vel a natura vel a fortuna datum, habuit; hic repente gravi pressus egritudine, nec medicis sue nec michi mee vite spem reliquerat. Quod unum supererat genus solatii, lugebam; et per diem ac noctem recentes michi semper erant lacrime. Nocte quadam, usque sub auroram pervigil, somnum tristem fatigatis tandem oculis excepi; imago mox illius affuit, cuius ad conspectum horrendos edens gemitus, socios excivi, qui — sicut post ex eis didici — ut dormientem me viderunt, etsi gravi aliquo somnio implicitum cogitarent, longas tamen vigilias miserati, turbidam me quam nullam quietem suscipere maluerunt. [7] Eger autem amicus ad me accedere lacrimasque meas leniter abstergere videbatur, et orare ut dolori, quem ex falsa causa suscepissem, finem facerem. Cumque ego dictum refellere et multa adversus fortunam meam dicere pararem, interrumpentem querelas meas audire illum videbar, et dicentem: 'Tace; quicquid dicturus es scio; sed en adest qui colloquium hoc nostrum dirimat: illi, oro te, salutis mee spem restitue, et sic habeto, me nequaquam ex hoc morbo periturum esse, nisi deseror'. Hec inter, impulsum cubiculi ostium strepuit; quo sonitu et imago pariter et somnus evanuit. [8] Respicio, et iam albescente aurora, unus ex medicis, amicior ambobus, qui de illo desperans omne studium ad me solandum sanandumque converterat, ante lectulum meum stabat; aggredior carissimum et indulgentissimum michi virum multis obsecrationibus, ut ad amicum meum pergeret, neve aliquid desperaret in homine presertim tam iuvene, dum ulle spiritus reliquie superessent. Ille autem, subtristis, inanem et importunam solicitudinem admirari; curandi, non suscitandi scientiam se professum dicere; hoc est medicum esse, non deum. [9] Ego contra, nocturnis adhuc lacrimis madens, quid corpore sobrio, licet curis ebrius, vidissem, exposui; affusus opem rebus afflictis petii. Quid multa? luctantem impuli. Ivit, et mox reversus, nescio quid spei melioris attulit. Inde certatim, qui deseruerant, omnes rediere; sic amicus meus ex ipsa michi morte restituitur. Et quanquam, dulcedine captus, in rebus propriis sim longior, tamen quod sequitur non silebo.

[10] Iacobus de Columna hic iunior, non nostra tantum etate vir clarissimus, sed ingenio preditus fuit facile quibusvis seculis in altum evasuro; huic ego, dum vixit, satis familiariter carus fui. Verum hanc unam asperioris fortune levitatem experior: perraro supremis me doloribus meis interesse sustinuit, de longinquo nocuit et vulnerasse aures contenta, pepercit oculis. [11] Multa de illo viro dici possent que pretereo, quoniam et a proposito longe sunt et de moribus quidem eius nil tu novum audire potes, qui e cuntis epyscopis hunc unum tibi colendum venerandumque delegeras. Florenti etate, generosissimi adolescentis eximiam indolem, ingeniorum solertissimus agricola, de flore fructum cogitans, fovisti; virtutem mox virilis animi optime tibi cognitam amasti; tandem debitos honores dignitati ac sacerdotio detulisti; postremo, de procursu tantarum rerum et e mediis vite laboribus, quamvis ad meliora, translatum, tamen humanitatis affectu piis lacrimis prosecutus es, dignitate patrem, etate filium, familiaritate germanum. [12] Sed ad rem redeo. Perosus ille igitur vite mortalis strepitum, verendum genitorem et fratres ac patriam fugerat; seque, presul egregius, sedem suam repetens, in Vasconie recessibus abdiderat. Illic, cum reliquas ubique magnifice, tum partem vite extremam, velut instantis presagus termini, prorsus epyscopaliter ac devotissime transegit. Ego autem, non parvo terrarum spatio distractus, in Cisalpina Gallia, et hoc ipso in ortulo unde tibi hec scribo, dulci tunc otio fruebar. Pertulerat ad me fama quosdam egritudinis sue rumusculos, sed ita ut inter spem et metum fluctuans, certiores assidue nuntios expectarem. Horresco nunc etiam memorans; locus ipse sub oculis est enim, ubi eum nocte per quietem vidi.

[13] Incomitatus erat, et hunc ipsum orti rivulum transibat; obviam ferebar admirans et de multis interrogans: unde, quo pergeret, quid tam propere, quid tam solus incederet. Ille nichil ad reliqua, sed ut erat in sermone iocundissimus, subridens: 'Meministi' aiebat, 'olim, dum trans Garumnam mecum degeres, ut moleste tibi Pirenee tempestates erant? illis ego nunc fatigatus, et irrediturus abiens, Romam peto'. [14] Hec dicens, iam loci extremum festinabundus attigerat; contra ego ut ducerer instabam; ille, me semel et iterum manu opposita suaviter repulso, tandem alio et oris habitu et vocis sono: 'Desine', ait, 'nolo te nunc comitem'. Figo oculos, atque exangui pallore mortuum agnosco; et metu mestitiaque tactus, exclamo, ita ut, eo ipso momento temporis experrectus, accentus ultimos mei clamoris audierim. [15] Diem signo, rem omnem et presentibus amicis narro et absentibus scribo; post vigesimum quintum diem nuntius ad me mortis allatus est; collatis temporibus, eo ipso die quo vita decesserat, sic michi illum apparuisse comperio. Reliquie eius — quod nec sciebam, nec suspicabar quidem — Romam, anno demum tertio, reportate sunt; spiritus enim, ut spero et cupio, celo redditus triumphat.

[16] Sed iam satis somniatum est; expergiscamur. Hoc addito: neque quia Cesar Augustus, summus vir et imperio et doctrina, fuisse legatur in opinione contraria, multique hodie in hoc secum sentiant, neque quia michi anxio vel dominum vel amicum somnus obtulit, neque quia hic obiit, ille revixit, ceterum in utroque vel quod optabam vel quod horrebam cernere visus sum, et cum visis meis fortuna coincidit, idcirco somniis fidem habeo; non magis quam Cicero ipse, propter unius sui somnii fortuitam veritatem, multorum ambagibus implicatur. Vale.

IV Kal. Ianuarias.

[1] De adolescente tuo quid michi videatur et quid sperem? amore noxio et, quod peius est, turpi, atque omnino malis retibus captus est. Subirasci interdum potest, imo vero sepe cogitur. Hec natura amoris, hec amantium vita est; irascuntur et litigant et frequens bellum crebra pace concludunt et vix momento temporis unus propositi tenor manet. Nulla quidem, ex omnibus vite difficultatibus, inconstantia et fluctuatione vehementior est; itaque rarissime letos, sepe mestos, semper varios, uniformes nunquam videas. [2] Illum tu modo delitiis suis acriter infensum scribis; credo, quin aliter esse non posse, certe scio. Quis enim tam obstinate miser est, ut non interdum oculos aperiat miseriasque suas dum videt oderit? Sed tecum in eo quod sequitur, non sentio; tu enim spem optimam hinc elicis, posse eum a vinculis resilire; ego, ut est etas hominis atque animus, nisi presentissimo Dei auxilio, intricatum iri magis magisque illum reor. Illaqueate volucris mos est, ut exagitando sese arctius implicet.

[3] Melius sperarem, si non odio amorem ac litigio, sed oblivione ac silentio finiret; illud sane mentis, hoc lesi amoris indicium est. Timeo illud Terrentii in Andria:

Amantium ire amoris integratio est;

timeo illud Senece ad Lucilium: «Nichil facilius recrudescit quam amor»; timeo virgilianum illud:

Improbe amor, quid non mortalia pectoracogis?

timeo quicquid quarto die Cicero de hac re in Tusculano suo disputat; ad postremum, timeo cuntorum hac in parte concordium philosophorum poetarumque sententias. [4] Verum super omnia lenonum ac meretricum nefarias artes et inenodabiles laqueos pavesco; horreo Sirenum blanditias et viscum tenacissime voluptatis; importuosam hanc ipsam horreo, quam is nunc navigat, Caribdim, multorum naufragiis infamem; denique nichil est quod, rebus sic euntibus, non timeam. [5] Nam quod ille nunc vel atrociter minatur vel "iratus secum cogitat":

Ego ne illam, que illum, que me, que non

et que sequuntur in hanc sententiam similia, hec omnia

una mehercle falsa lacrimula,

ut Terrentius idem ait,

Quam oculos terendo misere vix vi expresserit,Restinguet, et se ultro accusabit, et dabitEi ultro supplicium.

Magno licet clamore deseviat seque tumultuose in libertatem asserat, ego si iudex sim, secundum murmur anicule inservitutem asserentis, vindicias dabo. [6] Cur, queso? Quia novi quam sit illud murmur hoc clamore potentius, quantum ve artes artibus antecellant. Nulla rerum paritas, nulla proportio est: inde ferrum, hinc lutum; inde ignis, hinc stipula; inde fingendi celeritas, hinc facilitas credendi; inde unci innumerabiles, hinc totidem anse sunt.

[7] Nosti omnia, et quanquam ab his te curis etas abstraxerit, nil tibi tamen ignotum loquor. Parum ne his fidere plautina tibi videtur anus inAsinaria? que tumidum et minacem adolescentem sic alloquitur:

Fixus hic apud nos est animus tuus clavo Cupidinis;Remigio veloque quantum poteris festina et fuge,Quam magis te in altum capessis, tam estus te in portumreferet.

Secura erat valde mulier venefica, que talibus adolescentium successibus plenam vitam experiendo didicerat.

[8] Ad hec ego tibi nunc nichil adiecerim nisi hoc unum: ut cogites lapsu temporis ruere quidem urbes, regna transferri, variari habitus, innovari leges; que vero naturaliter insunt, non mutari, et animos hominum et animorum morbos prope omnes eosdem esse qui fuerint, dum Plautus ista fingebat. [9] Quod ab hoc sane crebro iactari solitum ais, arsisse se quidem sed amplius non ardere, si id passim predicat, signum in hoc morbo mortiferum est; scitus est Nasonis versiculus: Qui nimium multis 'non amo' dicit, amat. Non verbis sed operibus credo, hisque non statim, sed si pertinaciter institerit contraria vita maculas vite superioris eluere. Vetustam egritudinem repens medicina non adiuvat; quod longo usu didicimus, longa desuetudine dediscendum est. [10] Habes de adolescente tuo presagium meum, quod utinam falsum fuisse res doceat; et certe potens est Excelsi dextera, mutatione illa davitica, dicto citius ab imo miseriarum fundo misericorditer attollere; sed id rarissimum et paucissimorum hominum scito esse. Vale.

III Idus Maias.

[1] Dissimilem prime sed iustiorem satyre materiam affers, luxuriosum ac lascivum senem; ut enim Declamator ille ait, «adolescens luxuriosus peccat, senex luxuriosus insanit». Ac "profecto" sic est, ut ait Plautus:

deliramus interdum senes;

imo vero non interdum sed sepissime. [2] Hoc illa iam tunc etate ceptum erat; nunc autem reptamus infantes, ludimus pueri, adolescentes insanimus, conflictamur viri, deliramus senes. Ita nullam vite partem perdimus, sed omne evum variis quidem errorum gradibus, uno stultitie tenore traducimus. Nescio quid dicam: nisi tantis in tenebris aliquid etheree lucis affulserit, parum absum ab antiquorum sententia, ut "non nasci optimum" fuerit, "proximum quamprimum" mori.

[3] Omnium tamen huiuscemodi senum excusatio una est, imbecillitas etatis solatio egentis, et iam usu publico permissa licentia. Sic in Asinaria petulantissimum senem suum idem Plautus excusat his verbis:

Hic senex siquid clam uxore suo animo fecit voluptatis,Neque novum neque mirum fecit nec secus quam alii solent;Nec quisquam est tam ingenio duro nec tam firmo pectore,Quin, ubi quicquam occasionis sit, sibi faciat bene.

Hec ille dixit, hec omnes dicimus, sive adolescentes quibus luxuriari gloria est, sive viri quibus consuetudo est, sive senes quibus iam veniale peccatum est. [4] Quotum invenies senum, qui, siqua facultas adfuerit, teste submoto, non statim oblitus virium, iuveniliter ruat in venerem, ipse sibi blandiens quasi quicquid delectat aut mulcet et prosit et deceat, et quasi senectutis unicum solamen sit luxuria, que potius senectutis opprobrium ac ruina est? [5] Tu vero senem nostrum ora, ut inducat in animum attendere quid agit, quo progreditur, quamque adverso tempore; quam indecora quamque ambigua et intempestiva venus sua est. Pudor forsan ac metus efficient, quod ratio iampridem ac satietas debuissent. Sin pergit, unum hoc illi meis verbis dicito: brevi vel invitus desinet, siquidem iuvenilis luxuria senectuti proxima, senilis autem sepulcro contigua est. Vale.

[1] Ut more nostro fortunas laboresque meos tecum partiar, est animus. Ad Parmam bellum constitit, ut nosti; circumsistimur et magnis non Ligurie tantum sed prope totius Italie motibus, intra unius urbis ambitum coarctamur; non quod animus nostris ad pugnam desit — quod sepius animosa eruptione testati sunt —, sed ea hostis astutia est, ut nec pacis nec prelii viam pandat; durando vincere et debilitare animos lente obsidionis tedio confidit. [2] Itaque iam sepe variante fortuna, idem ipse qui obsidebat obsessus est, necdum certus est exitus. Ceterum summis utrinque viribus res agitur et, nisi fallor augurio, summus fatorum dies accelerat. Nutat animus ac neutram in partem totus inclinat, ex equo declinare studens et inanem spem et supervacuum pavorem. In hoc statu, non iam paucorum nos dierum, sed multorum mensium premit obsidio, inter calamitates bellicas haud ultima. [3] His ita se habentibus, subiit nuper desiderium libertatis; quam omnibus votis exposcere, omni studio amplecti, postremo quam terra marique fugientem sequi soleo. Subierat iam ante cupiditas transalpini Eliconis, quoniam italus Elicon bellis ardebat; ita ergo hinc odio, hinc desiderio agebar. Sed quid agerem? que eo ducit ad occasum via, prorsus inaccessibilis facta erat; vertor ad orientem; etsi enim omnia hostium plena essent, tutior tamen brevis transitus, quam ille ingens per Etruriam circuitus visus est. Quid multa? inter hostium stationes cum paucis egressus, septimo Kalendas Martias, abeunte sole, carpo iter. [4] Cum prope Regium, inimicam urbem, sub nocte media pervenissem, repente latronum manus ex insidiis erumpit magno mortem clamore denuntians. Non erat consilii facultas; tempus, locus et circumfusus hostis suspectissima omnia faciebat; pauci, inermes, improvidi, quid adversus plures, armatos et ad scelus instructos facerent? una in fuga atque in tenebris spes erat.

Diffugiunt comites et nocte teguntur opaca.

Ego etiam, fateor, me ipsum morti et circumsonantibus telis eripui. [5] Dumque iam omne discrimen evasisse crederem — quid, oro te, usquam tutum homini est?— seu fosse seu trunci forsitan seu saxi obice — nichil enim prorsus cernere sinebat illius nubilose ceceque noctis obscuritas — equus ipse, fidissimus vector meus, cernuus ad terram ruit tanto impetu, ut confractus ac pene exanimatus sim. Colligo tamen in extremis animum et assurgo; quique multis iam diebus interiectis ad os manum referre nondum valeo, tunc sublevante metu in equum reinsilui. [6] E sotiis pars domum rediit, pars vago errore circumacta, inceptum non deseruit. Duo viarum duces, celi ac terrarum indiciis amissis, fessi ac trepidi, inter avia subsistere coegerunt; unde, nequid terrificum deesset, inimicorum vigilum voces, vicinis nescio quibus ex menibus, audiebantur. Ad hec et seva grandine mixtus imber accesserat, et inter crebra tonitrua famosioris assiduus timor mortis. Longa erit historia, si eam per singula. [7] Illam ergo vere tartaream noctem sub divo atque humi iacentes egimus, cum interea magis magisque lesi brachii tumor ac dolor ingravesceret. Non herbosus cespes ad somnum, non frondose ramus arboris aut cave rupis fornix, sed nuda tellus, aer turbidus et iratus Iupiter, hominumque simul ac ferarum metus, atque inter tot aspera corpus invalidum. Unum, quod miraberis forsan et misereberis, solatii genus in tantis difficultatibus fuit; equis, medio calle transversis, pro tentorio usi sumus et illorum terga procellis obiecimus; qui paulo ante frementes ac rapidi, mox taciti et immobiles, non sine quodam quasi miserie sue sensu, geminum nocte illa nobis obsequium prebuerunt. [8] Sic ad auroram laborando ac trepidando pervenimus. Ubi primum semitam inter vepres vicine lucis dubius fulgor ostendit, prepropere suspecta loca reliquimus, et amici oppidi— Scandianum vocant — menibus excepti, didicimus nocte tota magnam equitum ac peditum cathervam circa muros, ut nos exciperent, in insidiis latuisse, pauloque ante nostrum adventum pulsam tempestatibus abiisse. [9] I nunc et negare aude magnum aliquid esse fortunam, que et consilia in perniciem et errores in salutem vertere potens est. Ludo tecum, Barbate carissime; de fortuna enim iudicium meum tenes: formidabile nomen est. Utcunque se res habeat, profuit error vie, profuit procella; peiora malis evasimus.

[10] Illic ergo cum iam illuxisset, celatum casum meum non sine multis comitum lacrimis aperio; et quoniam ne ibi quidem tuta videbatur mora, alligatus pro tempore, montano calle Mutinam, inde luce proxima Bononiam veni. Hinc tibi preter solitum alienis digitis ista perscribo, ne aut meo aut rerum statui fides desit. Circa curam corporis, fit quantum humano ingenio fieri potest; spes est potius certa, quam velox. Estatis opem media, ego Dei omnipotentis auxilium expecto; interim torpens michi dextra non obsequitur, animus fit promptior in adversis. Vale.

V Kal. Martias, Bononie.

[1] Vix unquam alias iustior michi querelarum causa, vix uberior defensionis materia oblata est: in triviis laceror. Quid agam? auctor tangit inurie; fama mea ab infamibus carpitur; contemnendus obtrectator, ceterum eo molestior quo vilior. Dissimulare difficile, sed decorum silentium iuste querimonie preferendum. Linguas acuant, verba non metuo; si scripto egerint, sentient et me calamum habere. Vivus ego vivorum subruam calumnias. [2] At siquid forte post bustum minitantur? audio enim eos assidue parturire, nescio quidem an ridiculum murem an elephantem indicum parituros. Quod ipsum si consulto, inquam, in id tempus trahunt quo amplius hic non ero, timide agunt minimeque generosas insidias struunt. Quorum consiliis quid aliud dicam, nisi quod sepe soleo, Planci illud in Asinium Pollionem, cuius in principio Naturalis Historie Plinius Secundus meminit: «Cum mortuis larvas solere luctari»? [3] Proinde siquid habent, proferant in medium, dum adest qui respondeat. Videbis convitiis attritum nomen splendescere; clariorem fecit Eschines Demosthenem, Catonem Galba, Salustius Ciceronem, Emilianus Apuleium. Alioquin inglorium belli genus eligunt, in absentem loqui et mutis decertare cineribus; quamvis, ut est etas, impudenter id ipsum sperent. Vale.

[1] Theon ille, sive mavis Bion, iurgium querit; agnosco sibilum, aspis in proximo est. Indigner an mirer si michi non parcat, qui nec ipsi pepercerit Homero? Puto extimet ut que sibi, eadem michi voluptas sit. Longe vero fallitur; nil michi gratius silentio; post illud, nil colloquio dulcius amici. [2] Sin pergit, effugiam; si ne id dabitur, quid sim acturus interrogas? silebo. Si ne id quidem? loquar. Quantum sane? nichil brevius. Et quid dicam? comminabor in primis id convitii genus, quod nunquam audierit; turbabitur, congelascet et forsan, ut fit, multa sibi conscius tacebit. Atque hic iurgio finis erit, siquidem nichil magis maledici linguam frenat quam mordacioris alterius lingue metus. [3] Si ne hic tamen desinet, culicem hunc quibus armis excutiam? ulciscar aniliter, et quod anus anui dixisse traditur, dicam sibi: 'O vir maxime omniumque modestissime, o virtutum hospes, o decus ac spes patrie; certe nunquam tale aliquid audivisti'. Quid nunc ais? annon satis promissum implesse visus ero? aut ego fallor, aut etsi callosas convitiis aures habet, hoc unum hactenus non audivit non ex ore amantis, non arrisoris, non derisoris, non adulatoris, quantumlibet impudentis. Sic, ut reor, insuetum stilum ille mirabitur; tu ridebis; ego interim evasero. Vale.

[1] Obsecro obtestorque te, meque ipsum simul obsecro, siquis apud utrunque nostrum precibus meis est locus, ut, si tu nondum pectoris tui curas composuisti— ego enim inquietudinis mee michi sum conscius —, propellamus iantandem cunta quibus angimur, et adhuc fluctuantem animorum nostrorum statum aliquando compescamus, nec nos pigeat quod multum distulimus, vel sero aggredi. [2] Neque enim viatori, quanquam vel somno gravis vel vino obrutus vel tedio fatigatus tarde surrexerit, suadebis ut viso sole in cubiculum revertatur, somnum tracturus ad vesperam; multo satius esse monstrabis accelerare, gressum ingeminare et in id niti ut quod sopor eripuit reddat industria. Et nos, si recolis, viatores sumus, et immensum nobis superest iter, et hora iam tarda est, nostrum enim mane dormivimus; quo vigilantius exurgendum est, ne cuntantes forte nox opprimat. Plura res exigit, tempus autem pauciora; et certe intelligenti volentique satis est dictum. Vale.

[1] Nuper, dum fugiendi fastidii et relaxandi animi gratia lepidissimas fabellas apud Plautum legerem, curisque mordacibus tantillum temporis vetustissimi vatis auxilio cor furarer, mirum dictu quot ibi iocundas narrationes, quot elegantes nugas invenerim, quas serviles fallacias, quas aniles ineptias, quas meretricum blanditias, quam lenonis avaritiam, quam parasiti voraginem, quam senum solicitudinem, quos adolescentium amores. Iam minus Terrentium nostrum miror, qui ad illam elegantiam tali usus est duce. [2] Sed de ceteris suo tempore, nam et copiosa et otio affluentibus — si unquam id nobis forte contigerit — peramena res est; nunc unum, quod hodierno die tempestive admodum se obtulit, interseram. [3] Est illius comedia cui nomen est Casina; ibi vir et uxor de nuptiis ancillule discordant; bellum domesticum et plusquam civile dixeris; ita inter coniunctissimos disiuncta sunt omnia. Prorsus nichil convenit: paterfamilias propriis, mater filii studet amoribus; servi duo, competitores pertinacissimi, certatim ad puelle connubium aspirant, hic a patre subornatus, hic a matre. [4] Herilis ergo concupiscentie minister, ut incepto absisteret precanti domine inexorabilem se prebens, a domino, qui forte suprema verba contentionis acceperat, interrogatur quocum litiget.

[1] In Campum Martium omnes qui nascimur vocati sumus; quidam tamen nonnisi ad strepitum numerumque complendum, quidam vero ut honores et laborum premia percipiant. Quorum ex agmine ut simus, optandum enitendumque nobis est; de eventu, viderit Ille cuius in manu nos et nostra consistimus. Velle quidem nostri erit arbitrii. [2] Itaque firmare propositum et candidatos adesse conveniet, ac supremi imperatoris et amicorum eius implorare suffragia; non enim de consulatu aut pretura, sed, ut plautinus adolescens ait, "de capite" nostro "sunt comitia". Vale et vigila.

[1] Epystolam sub tuo nomine descriptam perdidi. Hoc michi et nuntii longior expectatio et sotiorum preceps favor attulit; qui dum assiduo novarum rerum desiderio et, ut Solini verbo utar, "impatientibus potius quam studiosius" per bibliothecam meam more solito vagantes in illam incidissent, legerunt et tulerunt ignorante me; veriti, ut asserunt, ne — sicut, amicis indignantibus et incuriositatem meam damnantibus, michi plerunque contigerat — illius etiam periret exemplum. [2] Ego, re cognita, ut michi redderetur instabam, illi autem festinabant. Quid te moror? verum est quod ait quidam:

male cunta ministratImpetus.

Dum enim omnes habere cupiunt, nullus habuit; dumque omnium consensu uni scribenda traditur, ille eam omnium cum dolore vel amisit vel amisisse simulavit; qualiter nescio, nisi quod ad oculos meos ultra non rediit. [3] Unum fatebor, nec erubescam testimonium tuum: nunquam credidissem quod res ulla tam parva tam magne michi foret perturbationis causa. Raro unquam alias fragilitatem meam sic evidenter agnovi; torquebar enim et per multos dies noctesque perditam querebam simul et querebar, et nunc temerariam sotiorum fidutiam nunc levitatem meam increpabam, illis exprobrans quod plus equo stilum hunc mirantes, importune agerent, michi quod immaturam gloriam e primitiis studiorum querens, amicis fierem fortassis asperior. [4] Quantalibet sane plaga animi tempore mitigatur; iam dolere desii doloremque pudor expulit; pudet tam graviter doluisse. Nunc quoniam illius nulle michi reliquie supersunt preter "amantem memoriam", ut ait Augustinus, perierit quidem illa, sed calamo superstite. Interim ego, dum revertor ad solitum scribendi morem, intermissionis causam tibi notam esse volui, ne insueto silentio movereris. Vale.

[1] Non sum nescius mirari te quid ita debiliter fortunam unius epystole ferre visus sim. Neque enim magne indolis argumentum est, ex literis gloriam sperare; ex factis non ex dictis oriri veram gloriam, vere philosophie non dubitant sectatores; illam inquam gloriam, non quam predicat vulgus, a quo laudari magnis animis pene fastidiosum est, sed que ex sobria et iocunda recordatione virtuosorum operum in pectore virorum excellentium viget atque alitur, cuius sine theatrico strepitu, sine favore vulgari Deus et conscientia testes sunt. [2] Hec est equidem illa verax gloria, que in solo stabili actis alte radicibus casum nescit; illa vero in hominum fundata sermunculis, primum diuturna non est et perfacile proteritur et quibus attollitur flatibus eisdem semper agitatur ut corruat; deinde si esse posset eterna, vulgaribus tamen ac minime generosis artibus quesita, nunquam ingenuos animos delectaret, servilis opere vilis merces. [3] Idque ego mecum cogitans, fateor, et mirabar me et michi non mediocriter indignabar; ex diverso autem, dum reminiscebar quam michi dulcis epystole illius lectio fuerat, flectebar ut omni culpa desiderium eius absolverem. Nec satis scio vere ne an falso, sed persuadebam michi multis rationibus nullius me ventose laudis ambitu perditam deflere, sed quod eam michi utilem senseram; tantamque fidutiam dabat, non ars non ingenium, sed verus ille magister artis ingeniique largitor, ut auderem sperare literas illas tanti peccatoris digito contextas legentibus nedum placituras — in quo nudum nomen vertitur — sed forte etiam profuturas. [4] Multa ibi contra fortunam, multa contra hominum et presertim mei ipsius mollitiem invectus fueram; multisque ad virtutem exhortationibus, nec paucis indignationibus in seculum nostrum et vitia toto nunc orbe regnantia, velut alternis stimulis, utrunque illi latus armaveram; adeo ut ad eam rediens, vix ingenii mei opus crederem et plus ei quam scriptis meis soleo, venerationis impenderem.

[5] De Phidia et Apelle nusquam lectum est fuisse formosos; operum tamen illustrium alterius reliquie stant, alterius ad nos fama pervenit. Itaque, tot interlabentibus seculis, utriusque artificis preclarissimum vivit ingenium, varie licet pro varietate materie; vivacior enim sculptoris quam pictoris est opera; hinc est ut in libris Apellem, Phidiam in marmore videamus. Idem de Parrhasio et Policleto, de Zeuxi et Praxitele censuerim, ceterisque quorum corporee forme nulla mentio est, operum decor eximius et fama percelebris. [6] Atque ut a veteribus ad nova, ab externis ad nostra transgrediar, duos ego novi pictores egregios, nec formosos: Iottum, florentinum civem, cuius inter modernos fama ingens est, et Simonem senensem; novi et sculptores aliquot, sed minoris fame — eo enim in genere impar prorsus est nostra etas —; ceterum et hos vidi et, de quibus fortasse alius plura dicendi locus dabitur, opera singulorum ab auctoribus suis multum differentia longeque distantia.

[7] Cuius differentie siquis ab eis causam quereret, responderent, puto, non ut olim Mallius pictor, qui ab amicis interrogatus super cenam cur tam deformes filios genuisset, cum tam pulcras figuras pingeret, 'quia "in luce"' inquit, "'pingo, in tenebris fingo'". [8] Faceta responsio illius; horum verior, si dicerent et forma corporis et ingenium— que forma est anime unde opera hec que laudamus ac miramur, velut e fonte procedunt — munera Dei omnipotentis esse, non hominum, et sumenda esse non tantum equo sed et grato animo, seu largius provenerint seu parcius, cum gratuita sint et humanum meritum semper excedant; nec ab homine queri rationem oportere cur plus minus ve aliquid ab Illo fiat, cuius voluntas ipsa est ratio summa et inaccessibilis et ad quam frustra per se ipsum nititur humanus labor; quia quanto «accedet homo ad cor altum», tanto «exaltabitur Deus», et mortales intuitus consilii sui profunditate frustrabitur.

[9] In hanc ego narrationem, cum preterire possem, sponte incidi; que eo spectat, ne mireris si michi quoque contigerat ut pulcram scriberem epystolam, turpis ego; et si in ea, ut Gregorii verbo utar, «pulcrum depinxi hominem pictor fedus». Proinde species ea qua sorores suas illa vincebat, et sibi pereundi et michi dolendi fuit occasio; ut intelligerem non solum in corporibus sed etiam in scripturis excellentem formam interdum nocere, et mediocritatem in rebus omnibus expetendam. [10] Sic epystole mee, quam ipse michi non adoptaveram sed genueram, pereunti et tunc exequiarum quasi quoddam genus lamenta persolvi et nunc memorans anniversarium diem ago, dolens de medio tam cito subtractam et, ut ita dixerim, in ipsis cunabulis extinctam; eoque michi huius rei inconsolabilior est querela, quo minor est spes de illius ossibus, quasi de phenicis cineribus, alteram suscitandi. [11] Nulle eius apud me reliquie remanserunt; preter morem enim meum, totam charte credideram, memorie nichil; idcirco nunc eam in memoria requirens non invenio, nec ullum vestigium abeuntis agnosco. Tantum illud teneo, dulcem michi fuisse dum scriberem, dulciorem dum legerem, amarissimam dum recordor; nec aliter evenisse quam sicui saporiferi favus mellis labiis admotus repente subtraheretur, amotaque dulcedine, sola quidem amara dulcedinis recordatio superesset. [12] His ego perculsus, diu a scribendo cessavi; oderam enim vigilias meas et unius eventu ceteras metiebar; tandem per memet ipsum admonitus non esse consilium ut unius naufragii metu navigatio relinquatur aut unius anni memor aratrum damnet agricola, ad calamum redii. Sed quid iterum faciam? epystola tua etiam michi periit, et comitem secuta est. [13] Quantum suppetit memoria, duplex inde michi gaudium fuit: gaudeo equidem, ut mos est hominum, tecum solito benignius agere fortunam, quamvis non ignorem frivolam esse letitiam que de fortune facilitate concipitur, que nulli amicior unquam fuit nisi ut familiarius falleret, neminem evexit nisi ut altior casus esset. Verum hic unus ex humanis erroribus est, qui sunt innumerabiles, quosque, ut ciceroniano verbo utar, «cum nutricis lacte suxissevidemur», et quos utinam vel in senio deponamus. [14] Certius gaudium ex epystole tue fine percipio, ubi et fortunam nosse et ad omnes casus paratum michi videris animum habere; hoc est quod optavi, hoc est quod speravi, hoc est quod Deum rogavi, ut et michi et amicis fortem animum et contemptorem rerum mutabilium prestaret. Nequid enim in vita sentiamus adversi, nequicquam poscitur; ut quicquid evenerit feramus patienter, dignissime preces sunt; equidem, nisi fallor, in verbis tuis animum tuum vidi, et dixi mecum: 'Iam vir est, humo erigitur, celum spectat'. Vale.

[1] De statu meo, quem nosse desideras, breviter sic habe: etsi inter vere philosophantes unum sit hominis bonum et non tria, id scilicet quod in animo est bene celitus instituto et possessione generosi habitus insignito, quoniam corporis ac fortune non bona sed commoda quedam ac levia adminicula dici debent; quia tamen credo velle te de omnibus audire, geram morem voluntati tue. [2] Qualis sit animus meus, nec plene scio nec asserere meum est. «Sunt enim» ut ait Augustinus, «et iste plangende tenebre, in quibus me latet facultas mea, que in me est, ut animus meus de viribus suis ipse se interrogans non facile sibi credendum existimet». Quatenus autem effari possum, undique me habent angustie in luto carnis et in vinculis mortalitatis mee adhuc aut sedentem aut iacentem; videor tamen — nisi forsan hoc ipsum videri idem ego michi mendaciter fingo — libentissime surrecturus. [3] Sed ponderibus meis premor, et invaluit in me durum inveterate consuetudinis iugum; a cuius servitute quis liberabit me miserum, nisi Dominus ille qui «solvit compeditos et illuminat cecos»? Fortuna contra me hactenus perpetuum bellum gerit; ego autem, sciens quod comunio discordias parit, ut in pace vivam, nequid comune secum habeam laboro; imperia regna divitias honores ceteraque eiusmodi sua sunt et sibi habeat. [4] Nichil est horum quod me moveat; michi linquat siqua sunt animi mei bona. Hec sui muneris non fuerunt, et ne sui iuris sint flagito. Quid sevit, quid minatur? nimis diu debitor suus sum; calculum ponamus: auferat que sua sunt, nimis diu depositum eius servo. Quid cogitat? nulla mora est, nullum luctamen, tollat quicquid id est et nunquam reversura discedat. Et certe iam partem non exiguam tulit, et id quantulumcunque quod restat, odiosum honus est humeris ad altiora nitentibus. [5] Quod ad corpus attinet, non sum quem reliquisti. Hospes corporis mei, secum male concordans, implacabilem litem agit. Hec iugis solicitudo faciem meam mutavit ante annos, ita ut iam vix primo me cognoscas occursu. Huius tamen rei me cura non tangit; adhuc enim integer, Domitiano principi credideram: «Nichil gratius decore, nil brevius». "Ad maiora" vero "genitus" sum, "quam ut sim mancipium corporis mei".

[6] 'Seneca' inquis 'hoc dixit'. Quis negat? et ego dico, et multi dicent post me, et ante eum multi forte dixerunt, et quisquis id dixerit, modo ne mentiatur, egregium magnificumque verbum dixerit. Ego et illud dixi, et quod sequitur dicam, et in utroque scio quod non mentior; utinam nec fallar. Absit a me ut amore corporis aut huius lucis desiderio diem mortis horrescam, quoniam et hoc ab alio verissime dictum in usus meos verti, quod hec nostra que dicitur vita, mors est. Vale.

[1] Febris tue nuntius, Beatissime Pater, tremorem membris meis et horrorem attulit; nec idcirco blandiloquens aut similis dicar illi de quo Satyricus ait:

flet, si lacrimas conspexit amici,

et iterum:

si dixerit 'estuo', sudat;

sed illi potius qui, ut ait Cicero, de salute populi romani extimescebat, in qua etiam suam inclusam videbat; mea quidem ac multorum salus in tua salute fundata est. [2] Non igitur simulatus est tremor; neque enim alieno periculo permoveor sed proprio; omnes qui de te pendemus et in te speramus, te egrotante sani forte videmur sed non sumus. Verum, quia cum semper tum precipue in hoc statu brevem decet esse sermonem qui in divinas aures humano ore transfunditur, pauca tibi nunc animo affusus et venerabundus loquar. [3] Lectum tuum obsessum medicis scio; hinc prima michi timendi causa est. Discordant enim de industria, dum pudet novi nichil afferentem alterius hesisse vestigiis. «Nec est dubium» ut eleganter ait Plinius, «omnes istos famam novitate aliqua aucupantes animas statim nostras negotiari... et in hac sola artium evenire, ut cuicunque se medicum profitenti statim credatur, cum sit periculum in nullo mendacio maius; non tamen illud intuemur, adeo blanda est sperandi pro se cuique dulcedo. Nulla preterea lex que puniat inscitiam capitalem, nullum exemplum vindicte; discunt periculis nostris et experimenta per mortes agunt, medicoque tantum hominem occidisse impunitas summa est». [4] Horum turbam velut inimicorum aciem, Clementissime Pater, intuere; instruat te illius infausti epygrammatis memoria inscribi iubentis in sepulcro hoc solum: «Turba medicorum perii». In etatem nostram potissime videtur incidisse illud Marci Catonis senis vaticinium: 'quandocunque Greci ad nos literas suas ac presertim medicos transmisissent, omnia corrupturos'. [5] Sed quia iam sine medicis vivere non audemus, sine quibus tamen innumerabiles nationes forte melius atque salubrius vivunt et populus romanus etate florentissima, eodem teste Plinio, ultra sexcentesimum annum vixit, unum tibi de multis elige, non eloquentia sed scientia et fide conspicuum. [6] Iam enim professionis sue immemores et dumetis propriis exire ausi, poetarum nemus et rethorum campum petunt, et quasi non curaturi sed persuasuri, circa miserorum grabatulos magno boatu disputant; atque illis morientibus ypocraticos nodos tulliano stamine permiscentes, sinistro quamvis eventu superbiunt, nec rerum effectibus sed inani verborum elegantia gloriantur. [7] Ac nequid a me hodie fictum medici tui putent, quem sepe nomino Plinium, quod is et de medicinis multa et de medicis plura quam quisquam et veriora diceret, in omnibus fere huius epystole partibus ducem habui, ipsum ergo audiant: «Palam» inquit, «est, ut quisque inter istos loquendo polleat, imperatorem illico vite nostre necisque fieri». [8] Sed ego longius quam destinaveram, metu calamum urgente, provectus sum; ut vero iam desinam, medicum non consilio sed eloquio pollentem velut insidiatorem vite, sicarium aut veneficum vitare debes. Huic quidem iure optimo dici potest quod loquaci coquo plautinus ille senex in Aulularia:

abi,

inquit,

opera hic conducta est vestra, non oratio.

Ad hec et exactam tui custodiam et, que ad salutem corporis miris modis adiuvant, spem bonam ac letum animum habeto, si te, si nos omnes, si tecum egrotantem Ecclesiam salvam cupis.

IV Idus Martias.

[1] "Infelicem invidiam" dixit Maro, nec immerito; quid enim infelicius, quam suis malis alienisque simul bonis affligi? Non ineleganter quidem in Mutium nescio quem, apprime invidum atque "malivolum", lusisse legitur Publius quidam; "cum" enim "tristiorem solito vidisset": «Aut Mutio, inquit, nescio quid incommodi accessit, aut nescio cui aliquid boni». Prorsus ita est; invidus alterius bonum suis ascribit incommodis et, ut ait Flaccus,

alterius rebus macrescit opimis.

Magna miseria, non aliter saturitate alterius quam fame propria torqueri, atque alio pinguescente non secus ac se esuriente macrescere. [2] Sed haud temere diffinierim annon invidia tantum, sed vitiis omnibus infelicior avaritia sit. Invidia enim mesta sepe sed otiosa est, avaritia tristis et occupata; superbia, dum se aliquid magnum putat, falsa licet opinione delectatur, avaritia semper se famelicam et egenam sentit, neque fallitur; verissimum enim est poeticum illud: «Semper avarus eget». [3] Nam si avarus est, cupit, quod ipsum vitii nomen indicat; sane, quod ait Seneca, «non qui parum habet sed qui plus cupit, pauper est». Et hoc inde concluditur, quod non paucitas rerum inopem facit, cum paucis natura contenta sit, cui qui rite satisfecerit dives est et nichil ei deest; sed cupiditas inexpleta, que iudicat tantum sibi deesse quantum cupit; cupit autem omnia, et optando supervacua fecit necessaria. Ita egestatem minimam cuique perfacile succurri poterat, irremediabilem atque immensam fecit. [4] Rursus enim et illud est verum, quod philosophis placet: "avaro tam quod habet deesse, quam quod non habet", nisi quod michi quidem magis videtur avaro deesse quod habet, quam quod non habet. Ex illo enim nil preter solicitudinem perpetuam et veros metus, ex hoc nonnunquam breve falsum gaudium capit, dum sibi arridet et optatum bonum spe fallente preoccupat. Ira nonnunquam satiatur fera quadam, ut aiunt, et inhumana dulcedine; avaritia vero nunquam, nam et successibus inardescit, et satyricum illud verum est:

Crescit amor nummi, quantum ipsa pecunia crescit,

et minus hunc optat qui non habet. [5] Cuius rei causam unam, nam plures excogitari queunt, in epystola quadam ponit Anneus Seneca. «Neminem» inquit, «pecunia divitem facit; imo contra nulli non maiorem sui cupidinem incussit»; et sequitur: «Queris que sit rei huius causa? plus incipit habere posse qui plus habet». [6] Que ratio eo spectat, quod ea que haberi nequeunt, nec optantur temere nec sperantur quidem, et est difficultas rerum ingens impossibilitati proxima. Nemo alas ad volatum nisi amens optat, nemo nisi insanus sperat; at ad iter equum aut vehiculum aut navim multi, ac pedum crurumque incolumitatem omnes cupiunt, que tamen ipsa si forte irreparabiliter amissa sit, et sperari desinit et optari. [7] Ad hanc Senece rationem ego alteram addere soleo; ea vero est huiusmodi. Pauper agros aut pecuniam nonnisi in naturales necessitates appetit, que pauce quidem et exigue sunt, inque eos usus in quos inventa est, de quibus ait Flaccus:

Nescis quo valeat nummus? quem prebeat usum?Panis ematur, olus, vini sextarius, addeQuis humana sibi doleat natura negatis.

[8] His igitur tam angustis in finibus humana cupiditas inclusa restringitur; dives autem necessariis usque ad fastidium abundans, voluptuosa et supervacua, que infinita sunt, insatiabili pervagatur animo, et rura latissima, non ut agros indigentie subventuros sed ut regna suffectura superbie, et, nummorum cumulos ingentes solitus mirari, non iam pecuniam ut pecuniam sed ut auri montes cogitat; in quibus haud dubie latissimum avaritie regnum patet. [9] Neque enim ullus est optandi, cum nullus sit crescendi modus; non si fines usque ad terminum regionis mercando et rapiendo porrexerit, non si "montibus aurum exequaverit", ut Satyricus alter ait, conquiescet. Optare enim restat donec agrorum finibus maria montesque transiverit, donec auri mole alpes excesserit et vertice sidera tangat, Cesare eousque potentior ut non tantum "imperium occeano terminet", sed trans occeanum extendat, Mida demum eousque sit ditior, ut non modo quicquid tetigerit, sed et quicquid aspexerit aurum fiat. [10] Multos vidimus, cum querendo pervenissent quo nunquam cogitassent spesque suas et cupiditates primas omnes a tergo relictas magno spatio superassent, cupiditates novas atque alias spes ordiri et velut ex integro insanire; quibus si ad memoriam antiqua reduxeris, irascantur, et quasi vel plebeium quiddam sit modestia, vel ipsi quo avariores eo et meliores effecti sint creveritque cum pecunia et cupiditate licentia, humilium pudeat votorum. Quem his igitur vel sperandi vel optandi finem speres, nisi ut nichil usquam supersit optabile? nam dum aliquid supererit quod optetur, simul et sperabitur et queretur, et cum proximas spes attigerint, alie apparebunt atque inde alie; ita nullus erit finis nisi mors sola. [11] Quod non ita contingeret, si non semper res querendas, sed aliquotiens et se ipsos et quesita respicerent; sed illa optantibus pretiosa, adeptis vilia evanuerunt, unde fit ut concupiscentia infinita sit, quia fundum non habet quo parta serventur, impleturque non cupiditas quidem unquam, sed propheticum illud Aggei: «Qui mercedes congregavit, misit eas in sacculum pertusum».

[12] Venio ad reliquas pestes, et eius quidem quam accidiam nostri vocant, eadem ratio est que invidie fuit; gula autem ac libido sepe suis fruuntur delitiis, quibus exultant et gaudia fugitiva percipiunt; avaritia nulla re fruitur, nisi curis amarissimis: dum enim querendis inhiat, et illa non habet et quesita non videt, nisi ad supplicium; hinc trepida, inde solicita. Que cum ita sint, iure avaritia sororum omnium pestilentissima dici potest, quam "radicem malorum omnium" vocat Apostolus.

[13] Nec sum nescius te mirari quid hodie tecum hac, ut aiunt, importuna philosophia preter solitum uti velim. Ego autem non te magis quam mortales fere omnes et precipue tuum genus alloquor, inter quos maxime et solium posuisse et vexillum fixisse victrix michi videtur et imperiosa cupiditas; quod eo indignantius miror, quo minor vobis cupidinum causa est.

[14] Cui enim hos auri cumulos acervatis? legitima quidem vobis negata posteritas. Vos parcus et exiguus cultus decet; reliqua pauperum Cristi sunt, quos fraudare predarique non timetis, domino illorum spectante desuper et minitante vindictam. Et nescitis cui vestrum crimen utile sit futurum, quod vobis interim laboriosum pestiferumque et funestum est. Multi se propter filios excusant, et vitio animi velum pietatis obtenditur; sic leena, sic tigris fit, enixa, ferocior, et animalia mansueta nove prolis amor exasperat.

[15] Vobis excusatio nulla, velamen vitii nullum est; ante totius orbis oculos nudi estis digitoque monstramini populorum omnium cum exprobratione mordaci. 'Ecce virtutis' inquiunt, 'precones, qui cum de vita eterna deque animi libertate multa magnifice loquantur, sine causa tamen et temporalibus addicti et avaritie servi sunt'. [16] Re enim vera, etsi de omnibus dicat, nonne de vobis tantum sensisse videtur David, ubi ait: «Universa vanitas, omnis homo vivens; veruntamen in imagine pertransit homo, sed et frustra conturbatur»; et ut rabiem pontificalis avaritie tot post seculis futuram notaret, expressius: «Thesaurizat» inquit, «et ignorat cui congregabit ea»?

[17] Hec utique vobis ante alios, avari pontifices, dicta sunt; parentes quidem thesaurizantes filiis et legimus et videmus, quamvis sepe, fortuna paternis votis obstante, quod aliis partum erat ad alios devolvatur; parentum tamen intentio nota est. Vestra intentio quenam, queso? quid agitis? cui thesaurizatis, nisi dyabolo et angelis eius, qui solicite vos observant, numerant dies et hereditatem vestram avidissime prestolantur, gratissima trophea vestris inscripta nominibus in limine Tartari de manubiis spoliatorum pauperum erecturi? [18] Sed admirans percontabere: 'Cur hodie potius ista quam alias? an vel hactenus nos non avaros, vel avaritiam vitium non fuisse? vel te nunc primum oculos aperuisse crediderim, qui prius ista non videris'? Respondebo admirationi tue. Et sciebam vos avaros, et avaritiam vitium esse, nemo usquam est qui nesciat, et in utrunque non nunc primum oculos aperio; [19] sed cum forte nudiustertiano die venissem ad te, altaria tua, imo vero altaria domini virtutum, argento atque auro et gemmis honusta conspexi, atque insanis fulgoribus percussus obstupui, et dixi mecum: 'Ecce nova avaritie arma, novum pereundi genus; avaritia nobis nostra non sufficit, nisi avarum quoque Cristum facimus et

divos, ipsumque vocamusIn partem predamque Iovem,

ut Virgilius ait'. Vos quidem divitias male partas iustificasse videmini, si prede rapinarumque vestrarum pauperem Cristum cogitis esse participem et auro obsidetis invitum. Non hic placandi numinis modus. [20] Annon legistis apud Senecam deos tunc "propitios fuisse", cum "fictiles fuerunt"? atqui deos nunquam propitios fuisse nec esse potuisse certum est; quomodo enim propitius aliis esse potest, qui miserrimus est sibi? Placet igitur non hec Senece sententia, sed verba, que feliciori materie licet inserere. [21] Profecto Cristus semper propitius humano generi; sed tunc presentior fuit cum fictilis fuit. Nunc aureus atque gemmatus irascitur et preces nostras iustissima indignatione non audit. Non aurum odit ille sed cupidos, quibus optandi querendique nullus est finis. Primi hominum quod erant, aperte profitebantur: querebant divitias ut abundarent; vos queritis ut ornetis Cristum: pium opus, si spoliis Ille miserorum et non potius virtutibus ac devotione fidelium vellet ornari, et si non fictioni iuncta cupiditas odiosior Deo esset. [22] Animadverti olim tale aliquid in principibus dominisque terrarum, qui omni studio libros querunt petunt rapiunt mercantur, non literarum amore quas ignorant, sed avaritia inducti, nec animi sed thalami querentes ornatum, nec scientiam sed nomen, neque librorum sententias sed pretia cogitantes. Verum his colorata excusatio, licet falsa, non deerit; dicent enim sobolem se ac posteros cogitare; et verbo quidem nondum natis aut quod vite genus eligant prorsus incertis, vere autem avaritie proprie atque ignorantie ingens bibliotheca congeritur.

[23] Vobis congerendarum opum quis est color? respondebitis ut Cristi templa farciatis auro. Sed quid Persio dicitis exclamanti:

O curve in terris anime et celestium inanes,Quid iuvat, hoc templis vestros immittere mores?

Neve hoc aliis dictum crederetis, audite ut statim vestro nomine vos appellat:

Dicite, pontifices, in sancto quid facit aurum?

Respondete, pontifices; vobis enim loquitur. Respondete tot senes uni iuveni, tot theologi uni poete, tot cristiani uni pagano. [24] Quid dicitis? "in sancto quid facit aurum"? si respondere negligitis poete, annon saltem respondebitis prophete, qui non aurum, sed alia quedam a vobis ornamenta templorum exigit? Apud Malachiam legitis: «Filius honorat patrem, et servus dominum suum timebit; si ergo pater ego sum, ubi est honor meus? et si dominus ego sum, ubi est timor meus? dicit dominus exercituum»; et ut noscatis quia vobis dicit, sequitur: «ad vos, o sacerdotes, qui despicitis nomen meum». [25] Nisi forte quisquam est qui putet ulla unquam etate dignius hoc quesitum, quam nunc queritur. Video quidem, ut dixi, vulgus avaritia ardere, et fateor, nichil excusat: nulla est enim excusatio peccati, nam si excusatio iusta est, peccatum utique non est; sed natorum caritas multiplexque necessitas et vulgaris ignorantia crimen levant. Vos vero, pontifices, dicite, oro: quid sibi vult hec rabies habendi inter divitias tam certas, in tanta rerum divinarum humanarumque notitia, in vita solitaria et celibe et de crastino cogitare prohibita? [26] Illud michi forte notissimum ingeretis: 'Aurum habet Ecclesia'. Bene si habet, pessime si habetur; placere possunt divitie virorum, viri divitiarum penitus non placent, qui cum "somnum suum dormierint, in manibus suis nichil invenient". Verior igitur illa responsio quam percontationi proprie Persius ipse subiecit; cum enim secundo quesisset: «In sancto quid facit aurum?», intulit:

Nempe hoc, quod Veneri donate a virgine pupe.

[27] Facessat, oro, iantandem aurum templis inutile, et in alia templa Dei, hoc est in usus hominum egentium, conferatur; sit Cristi caritas, que seculi pompa est; nec semper, sub obtentu devotionis, ydolatrie serviatur. Nescitis "quod avaritia est ydolorum servitus"? nulla tot ydolis gens abundat, nulli convenientius dicitur: 'cavete a "simulacris"'. Credite michi, pontifices, aurum potuit Cristus habere sed noluit; dives esse potuit dum inter homines agebat, paupertatem maluit; Chorintiis vasis uti potuit, fictilibus usus est. [28] Nolite, pontifices, excusationes frivolas aucupari, aut sub Cristi nomine avaritie pabulum et vestris alimenta furoribus aggregare: Cristus vestro auro non eget, nec vestris superstitionibus delectatur; puri ac nudi cordis est appetens, piorum actuum, honestarum cogitationum et humilium voluntatum. [29] Quis inter hec auro locus? nolite, miseri, curare quam superbe sacrificetis, quam ornate, quam splendide, sed quam pie quam humiliter quam caste quam sobrie; sacrificate quod "diruptis vinculis suis" liberatori suo rex propheta sacrificat, "hostiam" scilicet "laudis, et nomen domini invocate"; sacrificate, inquam, sacrificium laudis, "sacrificate sacrificium iustitie et sperate" non in auro sed in "domino". [30] Audite Psalmistam, surdi, diebus ac noctibus clamantem: «Sacrificium Deo, spiritus contribulatus». Quid hic opus est auro? spiritu opus est, eoque nonnisi contribulato; opus est "corde", sed "contrito et humiliato". Hoc est sacrificium Deo gratum, atque homini sine terrarum effossione parabile; submisso et immaculato opus est animo, contra nec terso nec rudi auro opus est. [31] Nescio quid amplius dicam et vereor verba iactare; sed si post prophetam, ipsum quoque Persium poetam audire non piget, videte quid ibidem paganus homo pontificibus suis dicat:

Quin damus id superis, de magna quod dare lanceNon possit magni Messale lippa propago?

Et ne dubium foret quid est hoc superis offerendum, quod genere atque opibus superbi, ceci divitum filii, non possunt, subsecutus expressit:

Compositum ius fasque animi sanctosque recessusMentis et incoctum generoso pectus honesto.

Preclarum verbum, dignumque quod de Cristo dictum esset. Tu vale et equam fidelibus convitiis aurem prebe.

[1] Deambulabamus Rome soli. Meum quidem obambulandi perypateticum morem nosti. Placet; nature moribusque meis aptissimus est; ex opinionibus quedam placent, alie autem minime; non etenim sectas amo, sed verum. Itaque nunc perypateticus, nunc stoicus sum, interdum achademicus; sepe autem nichil horum, quotiens quicquam occurrit apud eos, quod vere ac beatifice fidei adversum suspectum ve sit. Ita enim philosophorum sectas amare et approbare permittimur, si a veritate non abhorrent, si nos a nostro principali proposito non avertunt; quod ubi forte tentaverint, seu ille sit Plato seu Aristotiles seu Varro seu Cicero, libera contumacia contemnantur omnes atque calcentur. [2] Nulla disputationum argutia, nulla verborum lenitas, nulla nominum nos tangat autoritas: homines fuerunt, quantum humana inquisitione fieri potuit et notitia rerum docti et eloquio clari et naturali ingenio felices, sed supremi et ineffabilis obiecti privatione miserabiles et, ut qui viribus suis fiderent veramque lucem non requirerent, cecorum in morem sepe lapsi, sepe ad lapidem offendentes.

[3] Itaque sic illorum miremur ingenia, ut ingenii veneremur auctorem; sic illorum compatiamur erroribus, ut nostre gratie gratulemur, et cognoscamus nos gratuito, sine ullis meritis, honoratos prelatosque maioribus ab Illo qui archanum suum, quod "sapientibus abscondit, parvulis revelare" dignatus est; denique sic philosophemur, ut, quod philosophie nomen importat, sapientiam amemus. [4] Vera quidem Dei sapientia Cristus est; ut vere philosophemur, Ille nobis in primis amandus atque colendus est. Sic simus omnia, quod ante omnia cristiani simus; sic philosophica, sic poetica, sic historias legamus, ut semper ad aurem cordis Evangelium Cristi sonet: quo uno satis docti ac felices; sine quo quanto plura didicerimus, tanto indoctiores atque miseriores futuri sumus; ad quod velut ad summam veri arcem referenda sunt omnia; cui, tanquam uni literarum verarum immobili fundamento, tuto superedificat humanus labor, et cui doctrinas alias non adversas studiose cumulantes, minime reprehendendi erimus; etsi enim ad summam rei modicum forsan, ad oblectamentum certe animi et cultiorem vite modum plurimum adiecisse videbimur. Hec incidenter, quantum locus iste capere visus est, dixerim. Procedo.

[5] Vagabamur pariter in illa urbe tam magna, que cum propter spatium vacua videatur, populum habet immensum; nec in urbe tantum sed circa urbem vagabamur, aderatque per singulos passus quod linguam atque animum excitaret: hic Evandri regia, hic Carmentis edes, hic Caci spelunca, hic lupa nutrix et ruminalis ficus, veriori cognomine romularis, hic Remi transitus, hic ludi circenses et Sabinarum raptus, hic Capree palus et Romulus evanescens, hic Nume cum Egeria colloquium, hic tergeminorum acies. [6] Hic fulmine victus victor hostium artifexque militie Tullus Hostilius, hic rex architector Ancus Martius, hic discretor ordinum Priscus Tarquinius habitavit; hic Servio caput arsit, hic carpento insidens atrox Tullia transivit et scelere suo vicum fecit infamem. [7] Hec autem Sacra Via est, he sunt Esquilie, hic Viminalis, hic Quirinalis collis, hic Celius, hic Martius Campus et Superbi manibus decussa papavera. Hic miserabilis Lucretia ferro incumbens, et in mortem fugiens adulter, et lese pudicitie vindex Brutus. [8] Hic minax Porsenna, et etruscus exercitus, et infestus erranti dextre Mutius, et tyranni filius cum libertate concurrens, et hostem urbe depulsum ad inferos sequens consul, et fractus a tergo viri fortis Pons Sublicius, et Horatius natans, et Tyberis revehens Cleliam. Hic erat Publicole nequicquam suspecta domus, hic Quintius arabat dum fieri meruit de aratore dictator, hinc abductus Serranus ad consulatum venit. [9] Hoc est Ianiculum, hic Aventinus, ille Sacer Mons, in quos ter irata patribus plebs secessit; hic libidinosum tribunal Appii fuit, et ferro patris iniurie subducta Virginia, et decemviri luxurie dignus finis. Hinc Coriolanus, armis forte victurus, suorum pietate victus abscessit; hoc saxum defendit Manlius, hinc excidit; hic Camillus inhiantes auro Gallos subito repulit interventu et desperantes cives amissam patriam ferro docuit recuperare, non auro. [10] Hic descendit Curtius armatus; hic inventum sub terram caput hominis et immotus terminus presagium summo et stabili imperio fuere. Hic fallax virgo armis obruta et suis circumventa fallaciis; hec Tarpeia arx, et romani populi census toto orbe collectus; hic anser argenteus; hic custos armorum Ianus; hoc Statoris, hoc Feretrii Iovis templum; hec fuerat cella Iovis, hec domus omnium triumphorum; huc compulsus est Perses, hinc repulsus est Hanibal, hinc impulsus est Iugurtha, ut quidam opinantur, alii vero in carcere illum necant. [11] Hic triumphavit Cesar, hic periit. Hoc Augustus in templo reges affusos et tributarium orbem vidit; hic Pompeii arcus, hec porticus, hoc Marii Cimbrum fuit. Hec Traiani columna, ubi ille unus omnium imperatorum, ut ait Eusebius, "intra urbem est sepultus"; hic eiusdem pons, qui Sancti Petri nomen invenit, et Hadriani moles, cui ipse quoque subiectus est, quod Sancti Angeli Castrum vocant. Hoc est saxum mire magnitudinis eneisque leonibus innixum, divis imperatoribus sacrum, cuius in vertice Iulii Cesaris ossa quiescere fama est. [12] Hec Telluris edes, hec Fortune domus, hoc templum Pacis, adventu vere pacifici regis eversum; hoc opus Agrippe, quod falsorum deorum matri veri Dei mater eripuit. Hic ninxit Nonis Augusti; hinc rivus olei fluxit in Tyberim; hinc, ut fama est, monstrante Sibilla senex Augustus Cristum vidit infantem. [13] Hec Neronis insolentia et in edificiis fervens luxus; hec Augusta domus, via Flaminia, ubi sepulcrum ipsius domini quidam tradunt; hec Antonini columna; hoc eiusdem proximum Appie palatium; hoc Severi Afri Septizonium, quam tu sedem Solis vocas, sed meum nomen in historiis scriptum lego. Hoc Praxitelis Phidieque extans in lapide tot iam seculis de ingenio et arte certamen; hic Cristus profugo vicario fuit obvius; hic Petrus in crucem actus; hic truncatus est Paulus; hic assatus Laurentius; hic sepultus venienti Stephano locum fecit. Hic sprevit fervens oleum Iohannes; hic Agnes post obitum vivens suos flere prohibuit; hic Silvester latuit; hic lepram deposuit Constantinus; hic gloriosam Calixtus exercuit Libitinam. [14] Sed quo pergo? possum ne tibi in hac parva papiro Romam designare? profecto, si possim, non oportet; nosti omnia, non quia romanus civis, sed quia talium in primis rerum curiosissimus ab adolescentia fuisti. Qui enim hodie magis ignari rerum romanarum sunt, quam romani cives? invitus dico: nusquam minus Roma cognoscitur quam Rome. Qua in re non ignorantiam solam fleo — quanquam quid ignorantia peius est? — sed virtutum fugam exiliumque multarum. Quis enim dubitare potest quin illico surrectura sit, si ceperit se Roma cognoscere? sed hec alterius temporis est querela.

[15] Solebamus ergo, post fatigationem quam nobis immensa urbs ambita pepererat, sepius ad Termas Dioclitianas subsistere, nonnunquam vero supra testudinem illius magnificentissime olim domus ascendere, quod et aer salutaris et prospectus liber et silentium ac votiva solitudo nusquam magis. Ibi de negotiis nichil omnino, nichil de re familiari nichilque de publica, quam semel flevisse satis est. Et euntibus per menia fracte urbis et illic sedentibus, ruinarum fragmenta sub oculis erant. [16] Quid ergo? multus de historiis sermo erat, quas ita partiti videbamur, ut in novis tu, in antiquis ego viderer expertior, et dicantur antique quecunque ante celebratum Rome et veneratum romanis principibus Cristi nomen, nove autem ex illo usque ad hanc etatem; multus quoque de ea parte philosophie que mores instruit, hinc nacta cognomen; interdum vero de artibus et de earum auctoribus atque principiis. [17] Itaque die quodam, dum in eam mentionem incidissemus, flagitasti ut dicerem explicite unde putarem liberales et unde mechanicas initium habuisse, quod carptim ex me audieras. Feci quod iubebas haud duriter, quod hora diei et vacuitas inutilium curarum et ipse locus hortabatur ut sermonem longiusculum ordirer, et attentio tua rem tibi admodum placere inditio erat. Testatus sum tamen me nichil novum, nichil fere meum dicere, imo vero nichil alienum: omnia enim undecunque didicimus, nostra sunt, nisi forsan abstulerit ea nobis oblivio.

[18] Queris nunc ut quod illo die dixi, repetam ac literis mandem. Multa, fateor, dixi que si non mutatis verbis dicere cupiam, non possim. Redde michi illum locum, illud otium, illam diem, illam attentionem tuam, illam ingenii mei venam: potero quod unquam potui. Sed mutata sunt omnia; locus abest, dies abiit, otium periit, pro facie tua mutas literas aspicio, ingenio meo relictarum a tergo rerum fragor officit, qui adhuc in auribus meis tonat, quamvis ob hoc ipsum in primis inde diffugerim, ut tibi liberius responderem. Parebo tamen ut potero. [19] Possem te ad antiquos et ad modernos mittere, a quibus quod poscis acciperes; sed ne ita me liberem providisti, dum rogas ut dicam meis verbis quicquid id est, quod, ut ais, tibi omnia ex ore meo cum gratius tum clarius sonent. Gratiam habeo, sive ita se res habet, sive ut accendas animum, dicis. Accipe igitur quod tunc dixi, verbis forte aliis sed eadem profecto sententia.

[20] Verum, quid agimus? nam et non parva res est et epystola hec abunde crevit, et nondum cepimus et diei huius extremum est. Vis parumper digitis meis atque oculis tuis parcam? differamus que restant in proximum diem, et laborem et epystolam partiamur, nec eadem papiro res diversissimas involvamus. [21] Sed quid rursum cogito, quid ve polliceor tibi diem proximum epystolamque alteram? nec diei unius opus est nec epystolare negotium; librum exigit, quem non prius aggrediar — si tamen curis maioribus non retrahor atque disturbor — quam in solitudinem meam me fortuna revexerit. Ibi enim, non alibi, meus sum; ibi meus est calamus, qui nunc passim rebellat et recusat imperium, molestissimis occupationibus meis fretus. Ita ille, qui ex otio meo iuge negotium habet, ex negotio sibi otium querit, et quasi impius servus ac contumax, domini laborem in requiem suam trahit. [22] Ubi vero primum fines meos attigero, suum ipse iugum subeat cogam, et de eo quod queris, seorsum singulari libro, quid aliorum scriptis, quid meis coniecturis assequor, scribam: sane, ut familiares epystolas ludens et in ipso maxime viarum discursu tumultuque rerum scribere soleo, sic ad scribendum libros solitaria quiete dulcique otio et magno nec interrupto silentio opus est. Vale.

II Kal. Decembris

, ex itinere.

[1] Una michi tecum lis est, cum ceterarum rerum omnium sit tanta concordia: nimis es querulus, nimis indulges tibi sortem propriam deflere, miserari res tuas, excusare te ipsum, accusare fortunam; denique nimis molliter humana toleras, cum sis homo. [2] Movit michi, fateor, lacrimas epystole tue principium; quid enim occultare cogitem affectus meos, et ubi constantiam tuam requiro, illic propriam dissimulare mollitiem? certe, ubi te letum esse iubeo, mestum me fuisse non infitior. Sed est quod michi interblandiar: honestiores lacrime sunt in alienis calamitatibus quam in nostris, quanquam usque adeo sint nostra comunia, ut nil proprie alienum dici possit ab altero, quod alterius nostrum sit. [3] Idque non modo in tanta amicitia, sed ne in comuni etiam societate hominum dici posse Satyricus ait, ubi viro "bono nullum alienum malum", et "humano generi" pietatis ad indicium "datas a natura lacrimas" docet. Quod tanto ante Comicus dixerat:

Homo sum, humani a me nichil alienum puto.

Enimvero licet id verum esse non negem, tamen hauddubie, in hoc publico diligendi debito, gradus sunt, quibus ex amplissima, ut ita dixerim, humanitatis area, cognationis amicitieque redigimur in angustum, et universalis amor omnium singulari quadam caritate paucorum ac benivolentia coarctatur. [4] Sed quid rursus occultem tibi quod sequitur? ut lacrimas epystole principium, sic risum michi finis movit. 'Adversa sunt' inquies; scio, licet interdum uno de fonte prodeant risus et lacrime. Non minus forsitan mestus erat Democritus, qui

Perpetuo risu pulmonem agitare solebat,

ut ait ille, quam madens perpetuo lacrimarum rore, Dyogenes; nec letior Hanibal in calamitate patrie solus ridens, quam populus qui lugebat; sicut ex diverso, si Lucano credimus, non mestior in morte generi flens Cesar, quam exercitus qui plaudebat. [5] Sed ad te revertor. Prima igitur epystole tue pars id egit, ut multarum ac prope omnium congeriem erumnarum uni tibi incubuisse diceres, sicut miserabili sic magnifico quidem stilo. Legens lacrimas non tenui, et tuarum lituris, ut dixeras, lacrimarum, novas addidi. Nescio enim quomodo, casus suos viriliter quam muliebriter lamentantem virum profundius miseramur. Prosequebar intentus animo atque oculis, et ipsa stili dulcedo blandiebatur ut legerem, quamvis longiuscula esset epystola. [6] Ecce autem, dum cetera humentibus oculis perlegissem, expectans quid insolite et tantis querelis eque miserie patereris, totam malorum summam tribus in finem aut quattuor verbis incluseras: esse te Tibure, senem pauperem podagricum; quibus in malis ferre te illud egerrime, quod tibi nostre spes ablata presentie videretur: neque enim te morbo vinctum loco moveri posse, neque ausurum de tam longinquo ad te amicum evocare, occupationum suarum non ignotis tibi ponderibus irretitum. Hoc flebilem epystolam fine concludis. Hic, fateor, risi.

[7] 'Et quid', dixerit quispiam, 'pauca tibi hec videntur an levia?' Neutrum quidem; sed sunt adeo vulgaria omniumque comunia, ut pene inhumanum sit penitusque ridiculum talibus incommodis indignari hominem vel mirari.

[8] Quis enim, ut a primis ordiar, quis hominum unquam vixit, qui non vivendo senuerit? Priscos illos patres multis seculis protendisse vite spatium legimus: nunquid tandem et senuisse non legimus? Omitto autem illos qui in mundi primordio memorantur, quos, velut in ipsius seculi iuventa editos in lucem, vegetiores atque vivaciores fuisse ac prope ad millesimum vite annum pervenisse confirmant, sed eosdem, licet serius, tamen senuisse non negant. Hos, inquam, omitto, de quorum etatibus magna inter magnos solet esse contentio, que presentis nostri propositi non est; ad illos venio, quibus ut minus mira sic sensibus nostris accommodatior est etas. [9] Senuit Abraham, senuit Isaac, senuit Iacob, de quorum primo scriptum est: «Erat autem Abraham senex dierumque multorum», et iterum: «Deficiens mortuus est in senectute bona provecteque etatis et plenus dierum»; de secundo: «Senuit autem Isaac, et caligaverunt oculi eius, et videre non poterat», et rursum: «Consumptusque etate mortuus est, et appositus populo, senex et plenus dierum»; de tertio: «Oculi Israel caligabant pre nimia senectute, et clare videre non poterant». Audis, ecce, nec senectutem modo, sed oculorum quoque caliginem ac defectum. [10] Moyses fortasse robustior, de quo cum centum viginti esset annorum et moreretur, ita legimus: «Non caligavit oculus eius, nec dentes illius moti sunt». Nunquid ideo tamen non senuerat, quia solidior senex esset? Cuius successor Iosue, bellator insignis, qui tot reges occidit, tot populos stravit, senio obstare non potuit, quin audiret Dominum dicentem sibi: «Senuisti, et longevus es»; et ipse, congregato populo, diceret ad eos: «Ego senui, et progressioris etatis sum». Ille vir, cuius voci Deus paruit, qui inaudita fiducia soli ac lune precepit ut starent, et steterunt, nunquid unum fugacissime diem vite continere potuit ne properaret, aut obviam senectutem retardare? [11] Quid David rex? nonne et ipse «senuerat, habebatque etatis plurimos dies, cumque operiretur vestibus, non calefiebat»? is, cuius et inter homines et erga Deum tantus ardor fuerat, brevi adeo refrixerat senectute, ut accubantis puelle patrocinio uteretur; qui de se ipso loquens: «Iunior fui» inquit, et confestim addidit: «etenim senui». Habes cui forte dierum numerum invideas, at non perpetuam iuventutem. Omne quod est ortum, necesse est aut immaturum occidat aut senescat mox maturius occasurum.

[12] In secularibus historiis non equam humane vite mensuram invenies, et siquid ibi tale deprehenderis, irrisive nonnunquam potius quam historice dictum scito. Quippe "supra Ninum" Assyriorum regem, qui Abrahe contemporaneus videtur, "de excellenti rerum gestarum memoria", ut Macrobio placet, "ne greca quidem extat historia". Omnes igitur historici qui longissime retrocedunt, a Nino initium scribendi faciunt; multisque post illum temporibus, nostrorum senum incipimus exempla colligere. Itaque minime mirandum putant quidam; nam alii litigant, ut dixi, si senescente iam mundo et vita brevior et fragiliora sunt corpora. [13] Et apud exteros quidem, ut pauca de multis sed illustriora perstringam, diutissime vixit Nestor, qui, ut scriptum est, "tertiam iam etatem hominum vivebat"; quamvis huius etatem Seneca ad annos novem et nonaginta restringat; sed Ovidius ultra ducentos extendit, quod magis et Ciceroni consentaneum et Homero. Vixit et diu Hiero Siracusius, diu etiam Masinissa, Numidarum rex; quorum alter nonagesimum annum attigit, alter excessit. [14] Laudata Solonis nec illaudata Sophoclis senectus, quorum primus nunquam intermisso studio semperque aliquid addiscens senuit, secundus morti proximus nobilissimam tragediam ea quidem scripsit etate, qua vix sui compotes esse solent qui ad illam veniunt. [15] Ysocrates orator eadem prope etate, quarto scilicet et nonagesimo vite anno, cum volumen eximium edidisset, quinque annos supervixit, seram voluptatem sui operis percepturus. [16] Homeri non tantum senectutem, sed et oculorum cecitatem lego; sed an senectus an alia cecitatis causa sit, nescio an tu legeris, michi enim non occurrit. Qualem autem et quam iocundam credimus homericam senectutem, omnibus suis accumulatam et instructam curis? quarum parve reliquie, post annorum milia, tanta me dulcedine afficiunt atque perfundunt — puto idem aliis accidere — ut sepe, mearum immemor curarum oblitusque presentium malorum, totus in illius ceci senis memoria conquiescam. [17] Carneades ad nonagesimum, Xenophanes Colophonius ultra centesimum, Democritus et Cleantes ad undecentesimum, Gorgias Leontinus ad centesimum ac septimum vite annum tranquilla senectute pervenit. Crisippus nono ac trigesimo anno ceptum miri opus acuminis, octuagesimo moriens reliquit; qua etate Simonides in carminum se certamen descendisse commemorat. [18] Etate provectum Socratem legimus, et ibat ulterius nisi venenatus obstitisset calix. Cuius preclarissimus ille discipulus Plato, uno et octuaginta annis expletis, eodem ipso natalis sui die obiit, et in eo ipso cui diutissime animum intenderat, exercitio literarum, a se ipso statutum humane perfecteque vite legitimum terminum consecutus. Ad quem multi quidem philosophorum illustrium pervenere, inter quos Dyonisius Eracleontes, Dyogenes Cynicus, Eratosthenes, Xenocrates Platonicus atque, omnium princeps, ut diximus, Plato ipse.

[19] Cuius discipulus Aristotiles nonnisi ad tertium et sexagesimum accessit; quem periculosum numerum annorum et humano generi vel morte vel insigni calamitate terribilem ferunt, et cur ita sit, rationes quidam, alii observationem solam experientie longioris afferunt: utrunque sane quid virium habeat, ipsi qui attulere discutiant. [20] Hunc, si vera memorant, vite scopulum humane ne transire posset noster Cicero, non senectute sua sed Antonii crudeli ac nefario imperio effectum est. [21] Et quoniam ad nostros, obvio Cicerone, perventum est, venerabilis apud nos romani regis Nume Pompilii senectus, sed venerabilior Catonis, Camilli, Fabii, Metelli ac Valerii Corvini, quorum fere omnium una est etas: centum anni; Appii quoque illius Ceci, de cuius cecitate omnium civium oculi et universa respublica consilium expectabant. [22] Gloriosissime senuit Augustus, Pompeius infelicius; verum non de fortuna, sed de etate nunc agitur. Certe Augustus ipse, omnium maximus ac potentissimus monarcha, post inceptum, ut quibusdam placet, et, quod nemo negat, diutissime summaque cum pace gubernatum imperium, inter multas Romanorum lacrimas interque castissime coniugis amplexus, sexto ac septuagesimo etatis anno placida morte subtractus est. [23] Eandem metam tenuit Augustinus, ut nomine sic et vite termino imitatus Augustum; Ieronimus vero, ad *** ac nonagesimum vite annum perveniendo, vivacior fuit; Origenes, similiterque Ennius poeta, ad septuagesimum annum venit; tertium et sexagesimum Bernardus implevit; de Ambrosio Gregorioque non ita compertum teneo. Omnes tamen proculdubio senuerunt, providente Illo apud quem vite fons est, ne hi parum viverent, quorum vita multum profutura erat Ecclesie. [24] Ad octuagesimum annum venit Asinius Pollio; Marcus Varro vivendo et scribendo seculi unius sortitus est spatium. Multa de sua senectute locutus est Seneca quamlibet senex, aliquanto senior futurus nisi ferox discipulus vetuisset.

[25] Permitte michi, oro te, indulgentissime pater, permitte michi ut narrationem que valde animum meum premit, huic loco inseram, te favente; et senectutis adhuc unicum exemplum, humile quidem ac recens sed honestum, et cuius michi dulcis ac veneranda recordatio est, tot gloriosorum senum illustribus exemplis adiciam, nunquam id, si apud alium loquerer, ausurus. [26] Fuit michi proavus paternus, vir sanctissimus et ingenio, quantum sine cultura literarum fieri potuit, clarissimo, usque adeo ut eum, non tantum de re familiari, de negotio, de contractu, de natorum nuptiis, vicini, aut de republica, magistratus — quod de Appio Ceco traditum accepimus— , sed de rebus etiam altissimis et ad philosophiam spectantibus, literati homines presentes absentesque consulerent, omnesque in illius responsis et equitatem iudicii et acumen ingenii mirarentur. [27] Viro nomen fuit Gartius, eis moribus eaque pietate predito, ut ad consecrandam viri memoriam nichil ei preter promotoris auxilium defuerit. Nuper me iam adolescentiam egresso, multi supererant de illo mirabilia narrantes, que sponte pretereo, hoc ipsum non dicturus, nisi ne fastidires exemplum. [28] Is ergo, post innocue ac feliciter actam vitam, ut audiebam senes nostros dicere, quarto ac centesimo etatis anno, ipso etiam, ut Plato, natalis sui die, sed trium et viginti annorum spatio vivacior quam Plato, et preterea eodem in thalamo in quo natus fuerat, longe ante predicta multis transitus sui hora, in gremio filiorum ac nepotum, nulla corporis aut animi molestia, nil nisi de Deo et de virtutibus loquens, inter loquendum quadammodo consopitus est. Quod ex eius ore sonuit extremum, illud daviticum fuisse ferunt: «In pace in id ipsum dormiam et requiescam»; quibus vix verbis explicitis, quiescens obdormivit in pace. [29] Gratias tibi, pater amantissime, quod me hactenus passus es proavi mei memoriam repetere, et nomen eius his ad te literulis occulere, quod nescio an usquam dignius quam inter egregios senes collocandum esset.

[30] Sed quid ago? brevis consolatio in longam historiam versa est. Dabis autem veniam, si scias quanta cum delectatione versatus sum cum his optimis atque lectissimis senibus, quibus te iam nunc meque non multo post ascriptos cupio, etsi ceteris in rebus impares, at equanimitate et patientia saltem pares. [31] Ne enim me propositi prorsus oblitum putes, quis egre ferat se senem fieri, dum tales viros senes factos esse meminerit? imo vero, quis non magno cum gaudio participet sortem beatissimorum hominum, et alacri animo comunem sibi cum talibus excipiat senectutem? quis enim horum, seu quis omnino hominum diu vixit et non senuit? cuius longam vitam legimus non in senium desinentem? At nos, voto contrario secumque pugnante, diu, imo semper, vivere cupimus, nunquam senescere, nunquam interire. [32] Scio autem quid responsurus es: horum te omnium non ignarum, illud dolere quod ante tempus senueris. Comunis omnium senescentium querela; et Numa Pompilius, cuius supra mentionem feci, prima etate canus fuit, et Virgilius poeta; tota etas nostra his lamentis abundat. Ego ipse non tam queri soleo quam mirari, quod canos aliquot ante vigesimum quintum annum habui; cum illud non exciderit, quod genitor quondam meus, in reliquis neque me sanior neque validior, quia post quinquagesimum etatis sue annum, consulto speculo, supra verticem sibi unum forte capillum ambigua canitie albescentem viderat, plenus stuporis et querelarum, totam non modo familiam sed viciniam excitavit. [33] Hoc est quod evum nostrum dolet, hoc quod iuventus nostra conqueritur: multum brevi tempore variasse vivendi senescendique modum. Equibus forte secundum fatear, primum negem: senescunt solito citius. Nec id forsan usquequaque verum est; sed, quod incuntanter affirmem, solito citius canescunt, sive id latens causa, sive curarum multitudo efficit. [34] Profecto enim nostri maiores melioribus, nos pluribus curis involvimur; nichil est autem quod magis precipitet iuvente florem, quam curarum anxietas et labor animi. Ceterum vite modus, nisi eum casus aut culpa presecuerit, idem propemodum permanet, qui psalmographo prescriptus est carmine. [35] Sed quoniam tua me religiosa modestia certum facit non te canos conqueri, quos potius amplecti, etsi intempestivi essent, ac gaudere non dubito si, quod Stiliconi suo Claudianus attribuit,

vultus factura verendos,Canities festina venit;

verum alia quedam senectutis incommoda lamentari, que plura apud alios, apud Tullium sunt quattuor: imminutio virium, avocatio a rebus gerendis, ademptio voluptatum mortisque vicinitas; [36] multa quidem hoc loco in tuam consolationem dici possent, sed rem a Tullio ex intentione tractatam refricare, temeritas. Habes eius de senectute librum, qui inscribitur Cato Maior, quo lecto nichil erit quod requiras amplius, ut reor, nichilque quod non modo molestam, sed non plane gratissimam senectutem faciat tibi.

[37] Nam quantum ad celeritatem anticipatumque tempus attinet, hoc unum dixerim: sicut enim ubicunque mors occurrit, senectus est nostra — quod doctissimis viris placet —, sic ubivis debilitas corporis affuerit, senectus nostra est. Nam ut vite terminus est mors, sic floride valideque iuvente terminus est, quandocunque incidens, mansura debilitas; sive igitur totius, sive robustioris vite finis dici senectus debet, qualibet etatis parte se offerat, datum tempus implevimus et legitima est senectus.

[38] De paupertate quid putas dicam? Quis non est pauper, nisi qui nichil cupit? Hi qui ditissimi videntur, eo ceteris pauperiores sunt, quo pluribus egent, cum necessariis egere ea demum sit paupertas; at isti, procul a vero falsis opinionibus acti, sibi necessaria fecerunt que apud minus insanos voluptuosa quidem, apud sanos vero supervacua, postremo autem apud doctos damnosa etiam atque omni studio fugienda sunt. Vere itaque sunt omnium pauperrimi, innumerabilium egeni et vel assecutione rerum optatarum accendentes indigentiam vel expectatione torquentes. [39] Nec sum nescius quid ad ista respondeant: contemni paupertatem aliquanto difficilius re quam verbo. Non obluctor; dura res est, fateor; sed, dii boni, quam tuta quam "secura" quam "expedita" quam libera quam denique, si amare illam in animum induxerimus, iocunda! Sed desinamus paupertatem laudare, ne iure optimo rideamur a populo; dicunt enim — atque utinam mentiantur — nos paupertatem laudare sed amare divitias; et revera quotus hominum invenitur, qui cum paupertatem valde laudaverit, laudatam tota intentione non fugiat? victa erit et in eternum ab animis hominum relegata vel potius extincta cupiditas, si quot laudatores habet paupertas, totidem habeat amatores; habebit autem multo plures, si innotescere ceperit quid boni habeat, quid quietis ac felicitatis adducat. [40] Hactenus tamen, ut etate Lucani erat, "munus Dei" est, "nondum" mortalibus "intellectum" nisi admodum raris. In quibus sunt exempla illa clarissima— Valerius, Cincinnatus, Curius, Fabritius, Regulus — non diutius quam dum leguntur audiuntur ve, et tunc quoque nonnisi superficietenus, animos cecos avaritia et cupiditate tangentia; sed multo maxime sacratissimi senes nostri, qui circuierunt orbem terrarum veritatem ingerendo pectoribus hominum, in fame et nuditate letissimi, victisque et calcatis necessitatibus triumphantes, quorum nudis pedibus non erat tellus digna calcari. [41] Aude te ipsum talibus exemplis inserere,

Aude, hospes, contemnere opes.

Non fortuito neque indeliberate «aude» inquit; plures ad contemptum vite et ad effundendum proprium sanguinem proiciendasque animas, quam ad contemnendas divitias fuere magnanimi. Aude igitur et tu, "hospes", qui non habes hic mansuram stationem, deponere sarcinam, libertatis amatoribus importunam, tanto tutior ad patriam perventurus, quanto expeditior incesseris. "Aude", inquam, "contemnere opes et" (quod sequitur)

te quoque dignumFinge Deo.

Quis enim dubitet opes potentiamque contemnere, dum meminerit, ut sileam ceteros, Cristi sacram atque humilem paupertatem, precipue si huic cogitatio illa succreverit, quantum calamitatum quantum ve discriminum iste omnibus votis exoptate expetiteque divitie secum ferant? [42] Certe Salomon is, qui apud Hebreos sapiens habetur — ut Lycurgus apud Lacedemonios, Solon apud Athenienses, Cato vel Lelius apud nostros— "non divitias neque paupertatem" optat a Deo, superbiendi scilicet desperandique materiam. Quid ergo? «Tantum victui tribue» inquit, «necessaria», quem secutus Apostolus: «Habentes victum» inquit «et quibus tegamur, his contenti simus». [43] At nos non modo divitias optamus, sed in his ipsis nichil magis appetimus quam quod nocet, luxum scilicet et excessum. Quid est enim, oro te, quid est in avaritia quod delectet? nempe nil aliud quam querendi labor, quam servandi pavor; nil, inquam, aliud quam timere ruinas, incendia, rapinas, domesticos et externos fures, ad extremum mures ac tineas; esse semper occupato animo et mesto, omnes curas ipsumque cor viventis in auro sepelire, cum sit scriptum: «Ubi thesaurus tuus, ibi cor tuum». Vere ergo

misera est magni custodia census!

Sed hec nobis accidunt nescientibus, ut ait Flaccus, quid

valeat nummus, quem prebeat usum.

[44] Sic affectis si honestus divitiarum modus accesserit, paupertas dura videbitur. Sint sine ulla difficultate fortune illi duo divitiarum gradus a Seneca descripti: «Habere quod necesse est, habere quod sat est»; accedat et tertius, quod abunde est, et quartus accrescat, quod multum est: nichil actum putabitur, donec ad id anhelando et estuando pervenerimus quod nimium est. Ita nisi nocere ceperint, nisi causas miseriarum et laborum et forsitan festinate mortis attulerint, divitie non erunt. [45] Sed quid rursus ago, qui tibi adversus paupertatem arma conquiro? quecunque de hac re non tantum dici sed cogitari possunt, nota sunt tibi. Unum erat in animo, preter vulgata hec, quod tibi non subtraham: equidem, ut evacuatio pregravato corpori, sic tibi necessaria est paupertas. Tergiversentur licet, ut audio, quidam ex vestris et cavillentur, paupertatem tamen vel expresse vel tacite vovisti. Bene habet: tu illam fugiebas, illa te sequitur; iamque attigit arripuitque votis optanda necessitas, que te cogat implere quod debeas. Cristi servus es, scis quid illi conveneris.

[46] Sile, patientiam habe; non te possum equis auribus audire; perinde michi paupertatem defles, quasi nescias nudum te intrasse in hanc vitam, nudum egressurum; et quasi non paupertatem Cristi, sed Cresi divitias sis professus. Crede michi, pater, paupertas multis sepe utilis ad salutem fuit, nulli unquam inutilis, nisi his qui eam impatientia et lamentis exasperant; tibi quidem adeo non tantum utilis, sed necessaria et salutaris est, ut sine illa neque salvus esse neque creatori tuo potueris pacta servare. [47] Hec in presens de honesta et sobria paupertate perstrinxerim; illa enim importuna et sordida, que «turpis egestas» apud poetam dicitur, Deo gratias, te non tangit; ad quam leniendam maioris eloquentie viribus opus esset.

[48] Iam hinc ad podagre remedia veniendum est. O siquis eo morbo tentus in hanc epystole partem forte oculos coniecerit, quam putas spem concipiet fomenti cuiuspiam aut pulveris aut lenitivi cuiuscunque consilii? Desinat ex me talia sperare: volo labori suo parcere; si ex his literis hoc sperat, ulterius non legat. Huius enim generis remedia medicorum eruditiores magna ex parte desperant; reliquos si consulas, nichil homini diviti desperandum, nichil inopi sperandum dicent, cum tamen sepius divitum domos hec pestis inhabitet. [49] Si hos igitur audire volueris, prestabunt tibi ut inter angustias presentium dolorum et future sanitatis spem semper ligatus ulules, semper oleo tristitie unctus atque unguentis madidus ingemiscas; ego vero te siccum solutumque ac liberum dolere maluerim, dieta exercitio laboribus adversus novum hostem solidare corpusculum, hac in re nichil a medicis sperare preter verba. [50] Siquid adversus podagram auxilii est, totum a paupertate, vel si id frustra sit, ab animi moderatione poscendum. Podagre medicina optima paupertas est, seu illam necessitas seu voluntas attulerit; ultimam hanc frugalitatem vocant, quam diffiniunt voluntariam paupertatem. [51] De his autem alia ad te olim epystola satis dixisse videor, quando nondum ad me nisi podagre solius fama pervenerat, si unum, quod tunc me latebat, illis addidero: credere me divinitus permissum ut podagre paupertas accesserit, ut, sicut ex quibusdam venenosis animantibus fit remedium veneni, et sicut apes ex quibusdam herbis amarioribus dulcissima mella conficiunt, ita tu malis tuis non aliunde quam ex tuis malis possis conflare remedia. Et de paupertate quidem remedioque quod illa secum habet, hactenus. [52] De animi autem moderatione patientiaque longior sermo est, autoritatibus rationibus et exemplis instructus. Hic occurrit Marius, hic Marcus Atilius, hic integre romane legiones; nulla enim gens in hac gloria par est. Hic, ex alio genere hominum, Possidonius, Anaxarchus et — quo vilius, eo, nisi fallor, efficacius exemplum — servus Afer ultor domini, a Tito Livio relatus, qui "tormentis laceratus" non modo non ingemuit, sed "superante letitia dolores, speciem" quoque "prebuit ridentis". [53] Innumerabilia sunt id genus, e quibus non modo epystolam impleas, sed librum; veruntamen, ut dixi, post Ciceronem verecundum modestumque silentium videtur. Est secundus illius inter Tusculanas disputationes liber, quem sepe salubrem in meis doloribus expertus, aliquot insignes viros audivi de libri illius efficacia similia memorantes. Illum tibi familiarem facias velim, illum in manibus habeas quotiens notis indiciis adventare podagricum senseris dolorem. [54] Quanquam est alia multo dulcior multoque suavior et docto ac religioso viro dignior medicina in omnibus laboribus ac doloribus nostris, quibus carere nequit vita mortalis: meminisse laborum ac dolorum quos pro nobis Cristus pertulit, meminisse vulnerum quibus vulnera nostra sanata, nosque periculo sempiterne mortis erepti sumus; meminisse clavorum ac lancee preciosissimique sanguinis, quo lavacro, sordibus ablutis, recreati et clementer admoniti sumus temporales alto animo calcare molestias, nichilque nisi eterne damnationis et penarum immortalium supplicia formidare. [55] Illud insuper meminisse profuerit, non modo Cristum, cui propter deitatem suam, propter incomparabilem gloriam inacessibilemque potentiam omnia prona erant atque facilia, sed "candidatum" quoque quem vocant "martyrum exercitum", multosque, ut nos sumus, mortales homines, et quod miraculi clarioris est, non modo viros fortes, sed sepe etiam mulierculas ac puellas divino spiritu afflatas illa pertulisse, in quorum comparationem quicquid pateris, quies atque solatium dici possit. Trita hec et tibi in primis professionis tue debito notissima; ideoque diutius non insisto, ad secretiora festinans.

[56] Est remedii genus quod tu forte non cogitas, quod, cum legenti michi literas tuas subito occurrisset, risum movit, ut dixi. Nolo autem indigneris me, quod in meis sepe soleo, in tuis malis etiam iocari; non in doloribus tantum sed in morte iocari solitos viros fortes doctosque comperimus: testes sunt Vespasianus princeps et Socrates philosophus. Patere me in pedum tuorum doloribus idem facere, quamquam non merus sed veritate conditus iocus est meus. [57] Quid enim putas? recense, pater, ab adolescentia cursus tuos et animum stare nescium; videbis, ut frenum equo indomito, sic tibi necessariam podagram. Esset necessaria forsan et michi, ut iantandem stare loco discerem ac mecum habitare; tibi tamen proculdubio, ante omnes quos ego noverim, necessaria est. Isses extra nostre habitabilis zone terminos, transisses occeanum, adisses antipodas; nullum tibi discurrendi finem, qua polles in reliquis, ratio fecisset. Quid multa? non alio quam podagre auxilio sisti quibas; illa tibi frenum stringit iubetque consistere. [58] Quid ais? parebis, velis nolis. Noli autem iniuriam arbitrari: nichil cuiquam tempestivius accidit, nichil unquam oportunius; fluitantem carinam magister puppis fune vel anchoris regit, et tibi prope terram, unde primo in altum es evectus, anchora iacta est. Permisit tibi tua sors vagam ac laboriosam iuventutem; nec senectuti daturus ferias videbaris; podagre beneficio quiescet. [59] Vagum et instabile iumentum cautus pastor alligat, ubi, discursu vetito, quiescendi pascendique sit facultas. Agnosce pastoris tui providentiam: non te in Perside, non in Arabia vel Egipto, ubi velut in suburbano vagabaris tuo, sed in patriam, integro membrorum obsequio, reversum post peregrinationes innumeras et — si te novi — nunquam tuo iudicio desituras, uberrimis et amenissimis alligavit in pascuis. [60] Ad cumulum enim gratie celestis accedit, quod non te Rome clausit, ubi et propriis et familie tue titulis es clarior quam quieti tue expedit, sed nec procul et extra prospectum dilecte urbis amovit. Quid ergo? Tibur tuo senili otio deputatum est, provisumque ne fugias. Doles, et non potius Deo gratias agis, qui te tot terrestribus maritimisque periculis, totque tam longis anfractibus ereptum, hac demum voluit "consistere terra", ut ait Maro, ubi scilicet anime simul et corporis alimenta non desint; [61] libri tui, fervor tuus, ingenium tuum et purissimi aeris et nitidissimarum species aquarum et pulcerrime telluris amenitas tetricum licet et agrestem animum mulcere queant; ubi semper adsit patrie predulcis aspectus, amicorum moderata propinquitas, submotis tediis, absente fastidio, que tibi vel immense urbis strepitus vel iugis fortasse tot notorum conversatio peperisset? Fruere bonis tuis gratanter equanimiter pacifice. Melius tibi accidit quam putabas; commodiorem toto orbe locum nequivisses eligere, quam quem tua tibi sors obtulit. [62] Sed instabis et 'Cur non' inquies 'sine hac corporis iniuria?' Iubes respondere quod sentio: animus tuus vinclis egebat. Id non ad infamiam sed in partem laudis accipias, precor; quo enim fertilior est ager, eo pluribus abundat compescendis extirpandisque, ut seges utilior coalescat; et sepe, quo generosior atque validior, eo ferocior est equus et tenacioribus vinclis egens. Esses nunc, ut auguror, in aliquo mundi angulo: iam Nilum, iam Indum aut Tanaim transnatares, iam Ripheos montes aut Hercynii saltus dumeta transcenderes, "vagus" semper "et profugus super terram". Occurrit pietas Illius qui solus morbos nostros et morborum nostrorum medicamenta cognoscit, non idcirco minus utilia quod amariora sunt.

[63] Illa magis ingenua videri potest et humanitate tua dignior querela, quod presentiam atque convictum meum valde suaviter requiris, et in quo unice tibi complacebas, ut dicis, tum cum maxime delectaret, ablatum luges. [64] Enimvero hic nichil negotii est; si es amicus, imo vero si pater — neque enim alium te pietate eximia et paternis semper affectibus comprobasti —, nullus tibi me locus, nullum tempus eripiet. Pone me in supremo Atlantis meduseis luminibus durato vertice, te in rupe Caucasea, ubi vinctus Prometheus de Iove conqueritur; simul sedebimus, simul ambulabimus, simul cenabimus, simul fabulabimur, simul seria tractabimus; nichil unquam interveniet quod nos vicissim cernere et audire prohibeat. [65] Volucer est amor, non terras tantum sed celum transit et maria; nec podagram novit ille nec compedes; liberrimus est, et fortuna licet obluctante, ubi voluerit presens. Miraris? mortis quoque nescit imperium et quod illa videtur abstulisse, complectitur. Itaque versos in cinerem apud illum integros invenies; et natum Octavia, virum Arthemisia, amicum Lelius invita morte et effractis, ut ita dixerim, tumulis, vivos habent ac presentes. Habe igitur me, nam et ego te habeo; nulla michi sine te dies agitur, nulla nox, nullum iter nulla consessio; ubique tecum sum. [66] Quodsi forte — quoniam negare non possum dulce quiddam et iocundum in se habere presentiam amicorum, modo illud michi non negetur sepe dulciorem esse memoriam et, quod nollem, sepe delicatam esse presentiam —, si ergo ad solatium vite tam tibi utilem presentiam meam putas, duplex ad id via est: nam et ego supra spem tuam ad te venire, tuumque et Horatii vatis estivum habitaculum videre, quantumque desiderio tuo sufficiat manere non renuo; et tu, si ad me videndum venire malles — humanus enim animus his dulcius frui solet que laboriosius quesivit —, monstrabo tibi viam, in qua nec pedum vitio tarderis, nec terram cogaris plantis attingere. [67] Inter servorum manus ad Anienem, Tiburtina menia prelabentem, perges; ibi navicule impositus prono alveo descendes, donec ad dexteram Tybris occurrerit; inde, iam latiori amne, per ipsius urbis Rome menia, ad mare pervenies; inde etiam dextrorsum, sed fortiori alno creditus, Thirreni sinus equoris obibis; donec, longe relicta Massilia, rursus ad dexteram, rate fluminea Rodani ostio subvehare, qua vetus Arelas palustribus vadis et lapidosa planitie, mox in rupe horrida tristis sedet Avenio olim, nunc Avinio, ubi nunc Pontifex Maximus Romanus, propriis sedibus desertis, obstante, ut arbitror, natura, caput orbis efficere nititur, et Laterani immemor et Silvestri; [68] inde, semper adverso flumine, tribus passuum milibus aut paulo amplius ascendens, argenteum gurgitem obvium habebis ad dexteram; flecte iter: Sorgia est, placidissimus fluviorum; cuius aquis quindecim aut circiter passuum milia conscendens, nulli secundum fontem, lucidissimi amnis originem, videbis, et incumbentem scatebris prealtam rupem, ut iam transiri ulterius nec possit nec oporteat. Ut enim dextera et secunda sint omnia, illic tandem in terram depositus, ad dexteram me videbis.

[69] Ubi enim procul ab Italia possim esse tranquillius? videbis autem modicis sed umbrosis ortulis angustoque contentum hospitio, sed quod tanti hospitis adventu factum putes angustius; videbis quem desideras, optime valentem, nullius egentem rei, nil magnopere de fortune manibus expectantem; videbis a mane ad vesperam solivagum herbivagum montivagum fontivagum silvicolam ruricolam; hominum vestigia fugientem, avia sectantem, amantem umbras, gaudentem antris roscidis pratisque virentibus, execrantem curas curie, tumultus urbium vitantem, abstinentem liminibus superborum, vulgi studia ridentem, a letitia mestitiaque pari spatio distantem; [70] totis diebus ac noctibus otiosum, gloriantem musarum consortio, cantibus volucrum et nimpharum murmure, paucis servis sed multis comitatum libris; et nunc domi esse, nunc ire, nunc subsistere, nunc querula in ripa nunc tenero in gramine lassatum caput et fessa membra proicere; et que non ultima solatii pars est, neminem accedere nisi perraro, qui vel millesimam vaticinari possit suarum particulam curarum; ad hec, modo obnixum defixumque oculis tacere, modo multa secum loqui, postremo se ipsum et mortalia cunta contemnere. [71] Ecce, pater, dum te voco, veniendi laborem abstulisse videor: si enim hec perlegis et fidem habes, abunde me vides. Vale iantandem; dum enim colloqui videor, epystolam me scribere sum oblitus.

Ad fontem Sorgie,

III Kal. Iunias.

[1] Exemplis abundo, sed illustribus, sed veris, et quibus, nisi fallor, cum delectatione insit autoritas. Possem, aiunt, paucioribus uti. Fateor, possem et sine exemplis agere; nec istud infitior, quippe cum et tacere possem, et forte consultius. [2] Sed in tot mundi malis, inter tam multa dedecora tacere difficile est; satis patientie prestitisse videor, quod nondum satyre calamum applicui, cum, diu ante hec monstra, scriptum videam:

difficile est satyram non scribere.

Multa passim loquor, multa etiam scribo, non tam ut seculo meo prosim, cuius iam desperata miseria est, quam ut me ipsum conceptis exhonerem et animum scriptis soler.

[3] Verumtamen si ratio queritur cur exemplis interdum affluam, curioseque in his videar immorari, dicam: puto lectorem eo animo esse quo sum ego. Me quidem nichil est quod moveat quantum exempla clarorum hominum. Iuvat enim assurgere, iuvat animum experiri an quicquam solidi habeat, an generosi aliquid atque adversus fortunam indomiti et infracti, an sibi de se ipse mentitus sit. [4] Id sane, preter experientiam que certissima magistra rerum est, nullo melius modo fit, quam si eum his quibus simillimus esse cupit, admoveam. Itaque, sicut omnibus quos lego, gratiam habeo, si michi sepe propositis exemplis hanc experiendi facultatem dederint, sic michi gratiam habituros spero qui me legent. Fallor forsan in hac spe; tu tamen in hac narratione non falleris; hec enim una vera rei causa est. [5] Altera est, quod et michi scribo, et inter scribendum cupide cum maioribus nostris versor uno quo possum modo; atque hos, cum quibus iniquo sidere datum erat ut viverem, libentissime obliviscor; inque hoc animi vires cuntas exerceo, ut hos fugiam, illos sequar. Sicut enim horum graviter conspectus offendit, sic illorum recordatio magnificique actus et clara nomina incredibili me afficiunt atque inextimabili iocunditate, que si omnibus nota esset, multos in stuporem cogeret, quid ita cum mortuis esse potius quam cum viventibus delectarer. [6] Quibus veritas responderet, illos vivere qui cum virtute et gloria diem obierunt; hos inter delitias et falsa gaudia exultantes, luxu somnoque marcidos, vino graves, etsi vivere videantur, esse tamen adhuc quidem spirantia sed obscena iam et horrenda cadavera. Verum hec inter doctos et indoctos eterna lis maneat; ego sequar inceptum. [7] Habes ergo quod interrogationi tue, quodque quorundam qui tecum sunt, admirationi modo responsum velim, cur exemplis abundem veterum illustrium: quod et aliis profutura spero, et michi scribenti ac legenti profuisse admodum certe scio. Deinceps, quoniam nichil ab uno homine quod omnibus hominibus placeat fieri potest, mirentur improbentque, si libet; certe ego, ne propter alienum murmur intermisisse videar morem meum, inserere huic etiam epystole aliquot exempla non desinam et quid exempla possint, exemplis ostendam.

[8] Omnes qui ante Marium a medicis secabantur, vinciri mos fuerat; quia enim dolorem corporis animi robore superari non posse persuasum erat, vinculorum auxilio utebantur. Primus Marius solutus sectus est, sed post eum plurimi; cur, queso, nisi quia exemplum viri constantissimi atque fortissimi ad imitandum animos erexit, et ut compatriote sui verbo utar, "valuit autoritas"? [9] Bello latino, ad Veserim Decius consul se ipsum pro legionibus et pro populi romani victoria devovit; res dictu quam executione facilior, sponte tua mortem appetere ut alteri victoriam queras; tam efficax tamen exemplum fuit et tam validum, ut bello samnitico ac gallico filius Decius, et ipse consul, patris imitator existeret, et nomine patrem vocans, securus iret ad mortem, quam pro salute suorum civium contemnere illo autore didicerat; quos bello tarentino adversus Pyrrum imitatus nepos, tertia tandem uno de grege victima, etsi non eodem infularum habitu, pari tamen animi virtute eademque reipublice pietate, procubuit. [10] Nunquam talis vir Themistocles fieret, nisi Miltiadis exemplis accensus, fieri illi par in animum induxisset; nunquam Iulius Cesar in illud glorie culmen ascenderet, nisi mirari et imitari Marium ab adolescentia didicisset; quin et Alexandri profuit imago in templo Herculis Gadibus conspecta, qua mox ad cupiditatem magnas res agendi non exarsit modo, sed, ut ait Tranquillus, "ingemuit". [11] Profecto autem, si statue illustrium possunt nobiles animos ad imitandi studium accendere, quod Q. Fabium Maximum et P. Cornelium Scipionem dicere solitos Crispus refert, quanto magis ipsa virtus hoc efficit, claro dum proponitur non marmore sed exemplo? corporum nempe liniamenta statuis forsan expressius continentur, rerum vero gestarum morumque notitia atque habitus animorum haud dubie plenius atque perfectius verbis quam incudibus exprimuntur; nec improprie michi videor dicturus statuas corporum imagines, exempla virtutum. Quid de ingeniis loquar? [12] imitatio unum insigne par siderum lingue latine, Ciceronem ac Virgilium, dedit, effecitque ne iam amplius Grecis ulla in parte eloquentie cederemus; dum hic Homerum sequitur, ille Demosthenem, alter ducem suum attigit, alter a tergo liquit. [13] In omni hominum genete licet idem ostendere, sed in eo quod in me reprehenditur a tuis, nolim hodie nimius videri. Unum etiam nunc exemplum tibi notissimum quominus interseram, temperare nequeo. Siquidem, quem vite callem arriperet diutissime fluctuanti Augustino, et Antonii Egiptii et Victorini rethoris ac martyris profuit exemplum, nec non et illorum duorum in rebus agentium apud Treveros repentina conversio; quam cum sibi Pontianus miles imperatorius enarrasset — ipsius Augustini verba tenes, octavo, nisi me memoria frustratur, Confessionum libro posita —, «Exarsi» inquit, «ad imitandum; ad hoc enim et ille narraverat». [14] Hec ergo consilii mei ratio est, propter observatores ac miratores meos sepius iteranda; video enim quam multis exempla contulerint ad virtutem, et quid in me agant sentio, et de aliis idem spero. Si fallor, res periculo abest; quibus exempla non placent, non legant; neminem cogo; et si me rogas, a paucis legi malim. Vale.

Avinione, VII Kal. Octobris.

[1] Heu quam violenti, quamque inevitabiles sunt fortune exitus, vel previsi! Sepe quidem, ut nosti, Barbate amantissime, de fortuna deque aliis quibusdam loqui soleo ut vulgus, ne in sermone comuni singularis appaream; si seorsum interroger, responsurus fortasse longe aliter. Sed transeo, ne si heream acturus aliud de hac re, supervacuis disputatiunculis implicer abstraharque. [2] Ut autem ceptum sequar, et

Fortuna omnipotens et ineluctabile fatum,

non cum vulgo solum, sed cum maximis atque doctissimis quibusdam viris et in primis cum Virgilio videri posset, nisi et unus Omnipotens, et fati nomen in ore catholico suspectum foret. At quecunque vis illa sit, seu Dei iudicio seu permissu, res hominum versans, hauddubie magna vis et prorsus ineluctabilis est, et adversus quam frustra imbecillitas nostri conatus accingitur. Nam incursu facili consilium humanum opprimit mali moles et mortale remedium discutit invicta necessitas. [3] Id si unquam alias, nunc maxime intellectum conspectumque clarissime est. Rogo, quid novi, quid inopini accidit? quis non ista previderat? et previdisse quid profuit? tam profunde enim totis regni precordiis se nequitie dirum virus infuderat, ut iam nisi mortiferum esse non posset; tantum audacie tantumque licentie reproborum, tanta piorum desperatio, tantus meror incesserat. Erant crebra undique velut instantium procellarum signa, graves frontes turbida nubes obduxerat, et turgida pectora pugnaces urgebant venti, fulgurabant oculi ardentes, flabant ora minacia tonabantque, prope erat ut manus impie fulminarent; equor aulicum iam tumebat, iamque estus horrisonus et reciproci fluctus et obscene aves et peregrina prodigia vestris late litoribus recursabant.

[4] Morte regis mutata regni facies, et cum unius viri anima omnium vigor et consilium evanuisse videbantur. Spectabamus hec omnes futurisque non secus ac presentibus angebamur malis; loqui autem quis auderet, ubi vix liberi cogitatus erant et non tantum vocibus sed nutibus parata supplicia? Quamobrem in triviis muti omnes, in thalamis murmur ambiguum, mesta presagia et impendentium nuntii malorum — taciti augures — metus ac dolor; denique sic apertis oculis torpuerant animi quasi quos vicini fulminis lux horrenda prestringeret. [5] Nemo, nisi fallor, unus hominum me apertius timuit doluitque liberius; nemo illa curie portenta et introspexit acutius, et contumacius aut lingua percussit aut calamo. Heu quanta quamque evidens proverbiorum fides! «Mala vaticinetur» inquiunt, «qui vates veridicus fieri vult»; et iterum: «Raro ulla calamitas sola venit». Sic est, sic ab antiquis audivimus, sic videmus; magna semper erumnarum acies; incomitate non prodeunt miserie; in multas incidisse se noverit, qui in unam incidit. [6] Equidem, ut in tanta malorum copia miseros multos esse necesse est, sic in tanta bonorum inopia felices paucos, et sane miseris miserorumque gemitibus ac querelis referta sunt omnia. Contra autem quam sit mortalibus rara felicitas, quis non videt, cum et in hoc vite tramite si acriter intueare fortuneque faleras diligenter excutias, nemo usquam vere felix aut votorum plene compos occurrat, et apud scriptores rerum vix comitem unum, procul in ultimis Archadum latebris, felix ille habitus Metellus invenerit?

[7] Quibus ita se habentibus, quis miretur, ut in hominum turbam coniecta spicula, sic in congeriem malorum missa vaticinia non errare, utque ad vivum illa, sic ad verum ista pertingere? Meministi, amice, ut olim presens verbis vivo adhuc, mox extincto rege — illo inquam rege, cui soli suum hoc et proprium nomen fuit— absens literis, nec multo post presens iterum viva voce, non sine suspiriis quid sentirem quid ve in posterum presagirem, quasi iam tunc venturi certus, explicui; videbam enim subtractum regni fastigio fundamentum, erantque sub oculis corruentis regie graves casus. [8] Caput adolescentis innocui primum omnium hac ruina oppressum iri, fateor, non videbam; nescio quid obstabat feralibus coniecturis, id unum quod in malis pessimum erat abscondens; quanquam, ut meminisse videor, iam inde primis ad te literis agnum lupis obiectum, utinam non tam certo dixerim augurio! Et profecto luporum morsus ac rabiem et illa comunia perditorum hominum — contemptum odium invidiam dolum rapinam carcerem exilium — cogitabam; talis hominis talem mortem nec cogitare didiceram nec vereri, quippe qui nullis ex tragediis tam nefarias et tam truces insidias meminissem. [9] Tulit ecce feracissima scelerum etas nostra, quo glorietur antiquitas, quo se posteritas consoletur; utque omne evum fiat excusabile, hoc in tempus summa sevitie ac totius inhospitalitatis erupit. O brevi multum mutata Neapolis, o infelix Aversa! vere Aversa, nomen ex re sumptum: aversa, inquam, prorsus ab humanitate ac fide, quarum prima homini, secunda regi et iusto domino debebatur; in te utriusque spreta reverentia, utriusque in te sacrum gentibus fractum fedus; in te enim fraude impia periit rex tuus, ferro utinam aut virili morte alia, ut hominum manibus interfectus, non ferarum dentibus atque unguibus laceratus videretur. [10] O iniquo condita sidere, infausto signata vomere, cementis extructa sanguineis et vipereis habitata cultoribus, magistra urbs crudelium exemplorum; abunde impietatis et criminum erat, animantium principis sacrosanctam effigiem ad imaginem Dei factam violare tam atrociter tam superbe; nunc id scelus non in homine quolibet ausa es, sed mitissimum innocentissimumque hominum, et dominum tuum, et ante annos tui solicitum, tui amantem, rare indolis puerum, magne spei regem, truculentissime laniasti.

[11] Imo non tu, sed in te acres et immites, dicam homines, an belue, an quod adventitii genus monstri?, qui orbem italicum barbarica feritate maculantes, tuum suumque regem non gladio, non veneno, dura licet at solita regum morte, sed velut incendiarium aut latronem, infami laqueo peremerunt, et cuius vertici debitum ac speratum dyadema diu perfida tergiversatione distulerant, eius collo restem et nodos miserabiles iniecerunt; ut exequiarum genere alio et vita longiore dignissimi corporis ludibria indigna preteream, si nostro forte silentio posterorum notitie subtrahantur. [12] Tu quidem, misera civitas, hec perpessa tuis in penetralibus, que omnes terras et omnia secula tristi sint inquinatura memoria; ceterum et culpe expers, nisi quod patientia criminum sepe consensui proxima est, et, si nec obstare poteras nec ulcisci, miseratione potius digna quam odio.

[13] At tu, Criste, "sol iustitie", cunta videns et eternis radiis universa collustrans, ut quid hanc infamie nebulam passus es terris nostris incumbere, cum posses tam facile — nisi delicta hominum obstarent — vapores noxios odiorum, caliginose noctis algore concretos, fervido tui amoris splendore perrumpere? [14] Tu autem, summe regum nostri temporis, Roberte, quem ex aliqua celi parte res nostras et miserari crediderim et spectare, quibus hoc nefas luminibus aspexisti? et hanc tantam tui sanguinis iniuriam quo animo pertulisti? annon poteras piis precibus impium scelus avertere? an poteras, sed nolebas? Subdifficilis coniectura: etsi enim simillimum veri sit te celesti gaudio repletum terrenis doloribus non moveri, nunquid tamen tuorum caritate atque ingenita pietate non tangeris? [15] Utcunque est, felicem te, qui hunc diem in corpore habitans non vidisti! quamvis te superstite nunquam tam flebilis illuxisset dies, nunquam tantum invidie licuisset. Fuit enim vere frons regia regni salus, conciliatrix animorum, iustitie allectrix expultrixque perfidie ac velut quedam salubris umbra gregibus tuis, ut iocunda pastoribus sic funesta serpentibus. Quodsi humana virtus obstare decretis ethereis non valebat, optanda utique et penitus oportuna mors fuit, que oculos tuos, illos scilicet oculos, quibus adhuc nature legibus horror et lacrime inerant, tam mesto spectaculo liberaret. [16] Proh dolor, tuum illud eximium carum pium dulce depositum, quibus servandum colendumque commiseras perdiderunt, non somno aut ignavia victi, sed flammanti odio et invidia stimulati! O ultrix scelerum iustitia! neque illi aut innocentia aut sanguis aut maiestas profuit, non hominum quisquam aut deorum, non, que efficacissima sperabatur, tui recordatio opem tulit. Voces illas monitusque novissimos pii patris et regis optimi, quibus moriens, quantum mortali consilio datum erat, in longum et familie tue prospexeras et regno, prerupte desperateque nequitie ventus tulit, atque omnis divini et humani iuris contexit oblivio. [17] Sed iam fletuum satis est, modo ne ubi finem fingimus, initium sit; cum enim, ut dicebam, et crebra et comitata veniant mala, cum rara et solitaria bona sint, ex hoc malo nescio quid malorum sequi video, quod ne iterum certior quam velim, mali nuntii vates sim, silentio premam. Meliora cunta proveniant quam spero, nec reipublice noceat paucorum furor, qui in illis quorum est, inultus, ut auguror, non erit; etsi enim divina iustitia sepe misericordie succumbat, in his tamen h