Cum res fortunasque hominum cogito incertosque et subitos rerum motus, nichil ferme fragilius mortalium vita, nichil inquietius invenio. Ita cunctis animantibus naturam miro remedii genere consuluisse video, ignorantia quadam sui, nobis solis memoriam, intellectum, providentiam, divinas ac preclaras animi nostri dotes, in perniciem et laborem versas. Tam supervacuis enim semper nec inutilibus modo, sed damnosis atque pestiferis curis obnoxii et presenti torquemur et preterito futuroque angimur, ut nichil magis metuere videamur quam nequando forte parum miseri simus, tanto studio si quidem miseriarum causas et dolorum alimenta conquirimus, quibus vitam — que, si rite ageretur, felicissima prorsus ac iocundissima rerum erat — miserandum ac triste negotium effecimus, cuius initium cecitas et oblivio possidet, progressum labor, dolor exitum, error omnia; quod ita esse quisquis vite sue cursum acri iudicio remetietur intelliget. Quem quietum, queso, quem tranquillum, quem non laboriosum magis atque anxium diem egimus? Quod unquam tam securum aut tam letum mane vidimus, ut non ante crepusculum sollicitudo merorque subreperet? Cuius mali, etsi ipsis in rebus multa insit occasio, nisi tamen nos fallat amor nostri, causa maior sive, ut ingenue fateamur, culpa omnis in nobis est. Ut vero sileam reliqua, quibus undique trudimur, quod illud est bellum quamque perpetuum, quod cum fortuna gerimus? Cuius nos facere poterat virtus sola victores, nos ab illa volentes scientesque descivimus: soli igitur, imbecilles, exarmati, non equo Marte cum implacabili hoste congredimur, quos illa vicissim ceu leve aliquid attollit ac deicit et in gyrum rotat ac de nobis ludit. Vinci tolerabilius foret; nunc ludibrio etiam habemur. Id vero quid aliud quam levitas ac mollities nostra fecit? Idonei visi sumus, qui pile in morem huc illuc tam facile iactaremur, animalia evi brevissimi, sollicitudinis infinite, quibus insciis cui puppim litori, cui animum consilio applicemus, pro consilio interim sit pendere ac preter presens malum et a tergo quod doleat et ante oculos semper habere quod terreat; quod preter hominem animantium nulli accidit, quibus presentia evasisse plenissimam securitatem tribuit. Nobis ob ingenium et acumen animi semper quasi cum Cerbero tricipiti hoste luctandum est, ut ratione caruisse prope melius in nosmetipsos etherea nature prestantioris arma vertentibus. Huic malo obstare subdifficile est, vetustate iam et consuetudine radicato: enitendum tamen, in quam rem preter generosi animum conatum — cui nichil est arduum, nichil inexpugnabile — et sapientum hominum crebra colloquia — quamvis id genus iam rarescat — et multo maxime iugis lectio ac pervigil scriptorumque nobilium monumenta profuerunt, modo salubribus monitis consensus animi non desit, quem unum in terris sani consilii vivum fontem asseverare non verear. Quamobrem, si vel plebeis scriptoribus pro affectu nudo gratiam aliquando habitam scimus, siue pro eo quod iter aperuisse sequentibus visi erant, quanta, oro te, gratia, claris et probatis scriptoribus est habenda, qui multis ante nos seculis in terram versi, divinis ingeniis institutisque sanctissimis nobiscum vivunt, cohabitant, colloquuntur interque perpetuos animorum fluctus, ceu totidem lucida sidera et firmamento veritatis affixa, ceu totidem suaves ac felices aure, totidem industrii ac experti naute et portum nobis quietis ostendunt et eo voluntatum nostrarum lenta carbasa promovent et fluitantis anime gubernaculum regunt, quoad tantis procellis agitata consilia tandem sistat ac temperet? Hec est enim vera philosophia, non que fallacibus alis attollitur et sterilium disputationum ventosa iactanctia per inane circumvolvitur, sed que certis et modestis gradibus compendio ad salutem pergit. In hoc te studium hortari, amicum forte, sed profecto necessarium non est. Natura te varie lectionis multiplicisque notitie avidum fecerat; fortuna, que, ut aiunt, magne rerum partis imperium tenet, turbido quodam ac profundo negotiorum et curarum pelago iactandum dedit. Ceterum non ut legendi otium, sic noscendi desiderium eripuit, quo minus semper litteratorum hominum delectatus amicitia et convictu et occupatissimis diebus otiosas horas quotiens licuit furatus, quotidie instructior, quotidie rerum memorabilium doctior fieri velles, ubi illa, qua nulli cedis, memoria sepe te pro libris uti solitum ipse tibi sum testis. In quod si ab ineunte etate pronus eras, eo nunc putandus es pronior, quo serotinus matutino viatore ferventior atque animo saltem promptior esse solet, quandoquidem hec vulgaris est querela: crescere iter diemque decrescere; quod utique nobis in hoc vite tramite accidit, ad vesperam propinquantibus et vie multum superesse cernentibus. Non michi igitur es hortandus, ut facias quod semper avidissime fecisti: admonuisse suffecerit, ut intendas animum ne qua te hinc humanarum rerum cura dimoveat, que plerosque mortalium post egregios labores in ipsa consummatione maximorum operum avertit, hoc adiecto ut, quia simul omnia vel legere vel audire et meminisse non potes, utilissimis quidem et, quoniam brevitas est amica memorie, brevissimis quoque te fulcias, non quod ego suadeam operosiora illa et maiora sapientie consulta negligere, quibus te in ordinario, ut ita dicam, fortune certamine tueare, sed ut his interim brevibus ac precisis sententiis, quasi quibusdam expeditis atque continuis armis contra omnes insultus omnemque repentinum impetum hinc illinc iugiter sis instructus. Duplex enim nobis est duellum cum fortuna et utrobique quodammodo par discrimen, cuius non nisi partem unicam vulgus novit, eam scilicet que vocatur adversitas. Philosophi, etsi utranque noverint, hanc tamen ipsam difficiliorem arbitrantur; itaque notum illud Aristotelis in Ethicis suo iure diffinientis: "Difficilius esse tristia sustinere quam a delectabilibus abstinere", quem secutus Seneca ad Lucilium scribens "maius est" inquit "difficilia perstringere quam leta moderari". Quid dicam? Ausimne tantos inter viros hiscere? Durum quidem, et temeritatis parata suspitio novo homini vetusta tangenti. Hinc auctoritate igitur, hinc etate permoveor; sed alterius magni cuiusdam et antiqui viri succurrit auctoritas: "Neque enim impetrari potest, quin quale quidque videatur ei, talem quisque de illo opinionem habeat". Marci Bruti verba sunt scribentis ad Atticum, quibus vix aliquid verius dici reor. Quid enim de re qualibet iudicare possum nisi quod sentio? Nisi forte compellar ut iudicio iudicem alieno; quod qui facit iam non ipse iudicat, sed iudicata commemorat. Ego itaque reverenter tantorum hominum omniumque sic sentientium iudicia pretervectus, si de proprio loqui velim, scio quidem alias varie de virtutibus disputatum neque semper difficilioribus principatum dari neque fortuito ultimum inter virtutes locum obtinuisse modestiam, sive eam temperantiam dici mavis; quantum tamen ad id de quo agitur attinet, difficilius prospere fortune regimen existimo quam adverse aliquantoque, fateor, apud me formidolosior et, quod constat, insidiosior est fortuna blanda quam minax. Quod ut sic opiner, non me scribentium fama, non verborum laquei nodique sophismatum, sed rerum experimenta viteque huius adigunt exempla et, magnum difficultatis argumentum, raritas. Nam qui damna, qui pauperiem, qui exilium, qui carcerem, qui supplicium, qui mortem et peiores morte graves morbos equo animo tulerint, multos vidi; qui divitias, qui honores, qui potentiam, nullum. Ita sepenumero me spectante contra omnem adverse fortune violentiam invictos ludo facili prosperior stravit humanique robur animi, quod mine non fregerant, inflexere blanditie. Nescio enim quomodo, mox ut mitior ceperit esse fortuna, incipit mens emollita tumidior fieri et sue sortis oblivionem adiuncta prosperitate concipere. Neque de nichilo dictum est iamque apud nostros homines in proverbium venit magni laboris esse ferre prosperitatem neque casu Flaccus ait:

Bene ferre magnam disce fortunam;

difficilem nempe censebat artem, que nisi studio adhibito nesciretur. Ceterum Seneca ipse fortune partem illam, que sibi difficilior visa erat — et est haud dubie prima fronte rigidior — brevi admodum sermone perstrinxerat. Is libellus passim in manibus est vulgi, cui ego nichil addere, nichil detrahere meditor, quod et magno ingenio conflatum opus nostram dedignatur limam et michi meis rebus intento nec comere aliena nec carpere est animus. Sed quoniam et virtus et veritas publice sunt neque studium antiquitatis obesse debet posteritatis industrie, cui excitande atque adiuvande noscitur institutum, de hoc ipso loqui tecum aliquid quodque ille tunc Gallioni suo prestitit, id Azoni meo nunc, quantum hoc defesso iam et occupato semper ingenio dabitur, prestare propositum est michi, insuper et partem alteram, ab illo seu oblivione seu iudicio pretermissam, attingere. Utrique autem sciens pauca permiscui, non fortune cuiuspiam sed virtutis aut vitii excellentie aut defectus, quod, etsi extra propositum, ipsa quidem effectu tamen haud dissimili et letos quoque mestosque animos factura viderentur. Quibus in rebus quo me gesserim ingenio tu censebis, occupationum memor ac temporis, qui paucissimis diebus ceptum perfectumque opus admirans videris; ego solius fidei iudex sum. Studui hercle non ut unumquodque michi speciosius, sed ut tibi atque aliis — si tamen alius quisquam hec attigerit — utilius visum est conquirere; denique finis meus is, qui semper in hoc genere studiorum fuit, non tam scilicet scribentis laus quam legentis utilitas, si qua ex me percipi aut sperari potest: ad id maxime respexi, ne armarium evolvere ad omnem hostis suspitionem ac strepitum sit necesse, quin mali omnis et nocentis boni atque utriusque fortune remedium breve sed amica confectum manu, quasi duplicis morbi velut non inefficax antidotum, in exigua pixide omnibus locis atque temporibus ad manum, ut aiunt, et in promptu habeas. Nam, ut dixi, utraque fortune facies metuenda, veruntamen utraque toleranda est et hec quidem freno indiget, illa solatio: hic animi elatio reprimenda, illic refovenda ac sublevanda fatigatio. Hanc ergo varietatem cogitanti michi, non modo cum de hoc vellem aliquid scribere, tu occurrebas dignus eo munere, quo uterque nostrum communiter uteretur, ut ait Cicero, sed etiam tu me solus ut scriberem excitabas, non quidem verbo, ut qui ceptorum nichil conscius sis tantorum, sed rebus ipsis et in utranque partem abundante materia. Multos in eculeo fortune habitos, multos in delitiis scimus, multos magno impetu rotatos; nec scandentium desunt exempla nec ruentium, nec sum nescius quosdam ex altiore fastigio prolapsos. Quot Romani imperatores, quot externi reges, vel hostium vel suorum manibus e summo solio detracti, vitam simul et imperium amisere? Ac, ne omnia a vetustate mutuemur, et exules nuper et captivos et in acie cesos, domi et capite truncos quodque durissimum vel relatu, et laqueo enectos fedeque laniatos reges novimus. Tibi, cui cor regium natura dederat, nec dedit regnum fortuna nec abstulit: at quem in ceteris illa tam varie egerit, vix, quod sciam, nostra etas inveniet. Iam in primis valitudine prosperrima et corporis viribus dudum fretus usque ad stuporem omnium qui te norant, intra non multos annos ter desperatus a medicis, ter vitam ac salutem tuam in solo medici celestis auxilio posuisti: sic ab illo tandem sanitati redditus, ut penitus tuum illud pristinum robur amiseris, non inferiore miraculo dexteritatis eximie atque insolite gravitatis, ut qui olim pene eripes fueris, nunc acclinis aut servorum manibus equi tergo impositus aut humeris nixus lentis terram passibus metiaris. Patria tua uno prope tempore te dominum vidit atque exulem, ita tamen, ut nichil obscurior exilio viderere. Nulli fere nostrorum hominum par principum favor, nulli par fuit iniuria ut, cum paulo ante certatim in amicitiam tuam niterentur, idem ipsi, de nulla alia re concordes, in tuum mox exitium quasi communicato consilio conspirarent et pars quidem tuum caput insidiis peteret, auro prius ac gemmis largifluisque muneribus tot per annos propitie ac faventis fortune et — que his omnibus gravior iactura est — amicis atque clientibus universaque familia, duris equidem sed diversis tormentorum ac mortium generibus, spoliatum, pars que clementior fuit illud ingens patrimonium, terras, homines, domos, oppida invaderet, ut qui modo te viderant mox e summis opibus ad inopiam redactum ceu aliquod fortune prodigium mirarentur. Amicorum, ut dixi, pars periit, in superstitibus periit fides fugitque, quod adsolet, cum prosperitate favor hominum, ut dubitare posses an amicorum prius an fidei fleres interitum. Accessit in medio rerum estu egritudo pene ultima et tam morti proxima ut quem vivere amplius non posse persuasum esset, extinctum fama vulgaret. Et hic morbus, hec paupertas, hic laborum cumulus, pulsum patria, procul domo, in alienis terris ac laribus circumtonante bello semiobsessum oppresserant, ne quid omnino interim tibi cum his amicis, si quos aut virtus fecerat aut fortuna dimiserat, seu colloqui seu litterarum posset esse commercium. Nichil omnium preter carcerem defuit ac mortem, quamvis nec carcer defuerit, dum fidissima coniunx et pars tuorum viscerum nati omnes nateque ab hostibus capti essent, nullo prorsus tibi relicto solatio tante prolis, nec mors quidem, dum et tu secum adsidue luctareris et unus ex filiis iam tunc teneram et insontem animam in carcerem posuisset. Quid multa? Impletum in te uno vidimus quod de duobus summis viris Gaio Mario Magnoque Pompeio legimus, quid boni scilicet et quid mali possit, haud unquam leta tristibus miscentem, in te tuisque pignoribus secretim explicuisse fortunam. Cuius olim cum blanditias non tam insolenter ut plerique felicium, tum vero minas nuper atque impetum tam forti tamque invicto animo tulisti, ut vel ob hoc unum, multis qui antea tuum nomen oderant te amandum mirandumque prebueris —habet enim hoc proprium virtus, ut in amorem sui bonos erigat, in stuporem malos idque cum omnis virtus habeat, tum precipue fortitudo, cuius inter fortune turbines ac tenebras rerum terribilium et tranquillitas gratior et lux ipsa conspectior est —, michi vero non solum ad antiquum tuum amorem, quod impossibile factu rebar, multum nove benevolentie adieceris, sed alio festinantem calamum ad hec non suo tempore scribenda deflexeris, ut et in scriptis meis animi tui vultum velut in speculo contempleris. Et si quid ibi minus excultum apparuerit, quod bona fide displiceat, ad hunc modum formes atque ita te instituas, ut seu solitis seu novis artibus, que innumerabiles ei sunt, tecum posthac fortuna variaverit, nulla te species rerum turbet, sed paratus ad omnia, promptus ad singula, dulcia pariter et amara despicias, fidentissime ab adverso Maroneum illud exclamans:

Non ulla laborum,o virgo, nova mi facies inopinave surgit:omnia precepi atque animo mecum ante peregi.

Nec me fallit, ut in corporibus hominum sic in animis multiplici passione affectis, medicamenta verborum multis inefficacia visum iri, sed nec illud quoque me preterit, ut invisibiles animorum morbos, sic invisibilia esse remedia. Falsis opinionibus circumventi veris sententiis liberandi sunt, ut qui audiendo ceciderant, audiendo consurgant. Ad hec qui quod habuit egenti libens obtulit amico, quantulumcumque est, pleno amicitie functus est munere. Animum enim spectat amicitia, non rem, que parva licet magni amoris indicium esse potest. Ego quidem, ut magnificum quodque tibi opto, sic quid aptius hoc tempore largiar non habeo. Quod si validum senseris, ipsa que pretium rebus facit utilitas commendabit; sin invalidum, excusabit amor noster. Sic autem ad legendum venies, quasi quattuor ille famosiores et consanguinee passiones animi, spes seu cupiditas et gaudium, metus et dolor, quas due sorores equis partubus prosperitas et adversitas peperere, hinc illinc humano animo insultent: que vero arci presidet ratio, his omnibus una respondeat clipeoque et galea, suisque artibus et propria vi, sed celesti magis auxilio circumfrementia hostium tela discutiat. Ea michi de tuo ingenio spes est, ut unde victoria stet facile iudices. Non te diutius traham, sed ut propositum meum nosses, index operis epistola premittenda erat, quam si ascribendam duxeris, utrunque metiens videto ne longior prefatio libellum brevem non aliter quam pregrande caput exiguum corpus premat. Nichil est enim sine mensura ac partium proportione formosum.

FRANCISCI PETRARCHE V.C.

"DE REMEDIIS UTRIUSQUE FORTUNE", LIBER I.

G. et S.

Etas florida est, multum superest vite.

R.

En prima mortalium vana spes, que multa hominum milia et fefellit et fallet!

G. et S.

Florida est etas.

R.

Inane gaudium et breve! flos iste, dum loquimur, arescit.

G. et S.

Etas integra est.

R.

Quis integrum vocet cui et multum deest et quantulum sit quod restat incertum est?

G. et S.

Atqui lex est certa vivendi.

R.

Quis hanc legem tulit, aut quod istud legitimum tempus est vite? Iniquissima vero lex, que non omnibus una est, immo tam varia, ut nichil incertius in hominum vita quam ipsius vite modus sit.

G. et S.

Est tamen et modus aliquis et vite meta, quam sapientes statuerunt viri.

R.

Metam vite statuere, non qui accipit, sed qui dat illam Deus potest. Intelligo autem: septuagesimum aut, si natura potentior est, octogesimum cogitatis annum atque ibi metam figitis quo provectos maneat labor et dolor; nisi forte longius spem promovit is qui ait: "Numerus dierum hominum, ut multum, centum anni": quo quam rari veniant videmus. Sed, ut sit omnium quod paucorum est, quantulum tamen nunc etiam id est?

G. et S.

Multum sane! Est enim iuvenum vita securior et a senectute remotior et a morte.

R.

Falleris: etsi nichil tutum homini, illa tamen periculosior vite pars quam securitas nimia reddit incautam. Nichil est alteri vicinius quam mors vite: cum distantissime videantur, contigue sunt. Semper illa prelabitur, semper hec instat: quocunque fugeritis, presto est et cervicibus imminet.

G. et S.

Iuventa nunc saltem presens est et senectus absens.

R.

Nichil mobilius iuventa, nichil insidiosius senectute; illa non stat mulcendoque fugiens abiit, ista per tenebras atque silentium pedetentim subiens improvidos ferit et, dum longinqua fingitur, in foribus est.

G. et S.

Etas in ascensu est.

R.

Insidiosissime rei fidis: ascensus iste descensus est; vita brevis, tempus instabile furtim, nullo pedum strepitu, inter somnum et iocos effluit. Et o si hec temporum celeritas viteque brevitas ut in fine sic in principio nota esset! Nunc intrantibus infinitum quiddam, exeuntibus nichil; et quot secula videbantur, vix totidem sunt momenta: tum demum fraus noscitur dum vitari nequit. Unde est, quod sepe frustra huic consulitur etati: incredula simul et inexperta est, et contemptrix alieni consilii, inops sui. Itaque iuveniles errores, licet innumerabiles et immensos, his ipsis tamen occultos et incognitos quorum sunt, nichil melius quam senectus detegit et dissimulantium conniventiumque luminibus ingerit, nec prius quod esse debuistis advertitis quam quod esse voluistis effecti estis fierique iam aliud non potestis. Quod si quis in tempore aut per semetipsum intelligere posset aut docenti credere, ille michi unus ex milibus preclarus ac felix surgeret adolescens nec tam multis anfractibus ageret vitam, cuius unica tuta et recta per virtutem via est.

G. et S.

Etas indecerpta est.

R.

Quomodo indecerpta est que, ex quo esse ceperit, assidue carpitur et que minutissimis portiunculis dum datur eripitur? Si quidem motu perpetuo celum rotat, momenta horas, hore diem rapiunt, is alium diem trudit, isque alium et numquam quies. Sic menses pretereunt, sic anni, sic it etas, sic currit et properat et, ut Cicero ait, volat quodque ait Maro:

Celeres neque commovet alas.

Ita ceu navi iter agentibus nec sentientibus qui vehuntur, sepe nec cogitantibus finis adest.

G. et S.

Etas incipiens ab extremo procul abest.

R.

Intra brevis vite spatium nichil est procul.

G. et S.

At nulla pars a fine distantior quam principium.

R.

Nulla quidem; sed tunc recte diceretur, quando omnes equis spatiis viverent. Nunc pluribus viis et sepius prima etas in mortem incidit, quo fit ut plerumque vicinior sit extremo qui remotior videbatur.

G. et S.

Certe florentissima est etas.

R.

Etsi ad hoc pauci animum advertant, tamen ex quo loqui cepimus, mutatio aliqualis incessit et modo per singulos syllabarum tractus vite aliquid excidit, aliquid de caduco etatis flore subtrahitur. Quid autem, queso, plus habet hic mollis et nitidus adolescens quam ille durus et squamosus senex preter hunc, quem loquimur, etatis brevem scilicet et caducum, immo assidue cadentem florem? Ubi quid tam dulce, tam iucundum non intelligo, cum sciat dicto citius se futurum quod ille nunc est vel, si nescit, insaniat; nisi forte e duobus capitali simul supplicio addictis ille felicior est habendus, qui novissime iussus est dare colla securibus, qui michi quodammodo ipsa dilatione miserior videatur; quamquam non est par horum conditio et illorum: huic enim intervenire aliquid potest, unde college supplicium evadat et vivat, iuvenem senio eripere sola mors potest. Ad summam, parvo temporis in spatio non stat magna felicitas et ingentibus animis breve nichil optabile est. Expergiscimini consopiti, tempus est, caligantesque oculos aperite, assuescite iam tandem eterna cogitare et amare et optare, simul autem peritura contemnere, condiscite ab his sponte discedere, que vobiscum diu esse non possunt et animo illa relinquere ante quam relinquamini.

G. et S.

Etas est stabilis virensque.

R.

Mentiuntur, qui nescio quam etatem stabilem dicunt. Nil volubilius tempore, tempus vero vehiculum est etatum omnium: hoc stabile fingitis? O vanitas! Nichil est stabile: nunc maxime raperis.

G.

Forma corporis eximia est.

R.

Nichilo firmior est illa quam tempus; cum eo veniens, cum eodem fugit. Siste si potes tempus: poterit forsan et forma consistere.

G.

Forma corporis egregia est.

R.

Fragili niteris fundamento. Corpus ipsum umbre in morem preterit: tu momentaneum corporis accidens tibi mansurum spondes! Ruere queunt accidentia stante subiecto, nequeunt illo ruente non ruere. Atque cunctis ex qualitatibus que mortali cum corpore fugiunt nulla velocior quam forma, que mox ut amenum flosculum ostenderit, ipsos inter oculos mirantium atque laudantium evanescit: brevis hunc pruina perusserit, levis hunc aura decusserit, subito vel inimice manus ungue decerpitur vel pretereuntis morbi calce deprimitur. Denique gloriare et exulta ut libet: venit ecce magnis passibus, que te velo tenui latentem detegat. Quanti esset forma vivi hominis mors ostendit; nec mors sola, sed senectus et paucorum spatium annorum, immo vel unius lucis repentina febricula. Postremo, ut nichil externum incidat, per sese stando durandoque consumitur et in nichilum redit neque tantum gaudii veniens tulit quantum fugiens fert doloris. Hec, ni fallor, expertus erat aliquando formosus ille Romanus princeps, qui amico scribens "scias" inquit "nec gratius quicquam decore nec brevius"; quamvis, etiamsi durabile perpetuumque nature donum esset, non intelligo quid tantopere expetendum habeat iste non solidus nec in ipso homine nisi superficie tenus fulgens decor multaque feda contegens et horrenda levissimoque cutis obtentu sensibus blandiens et illudens. Veris igitur ac mansuris bonis delectari convenit, non falsis atque labentibus.

G.

Forma corporis elegantissima est.

R.

Habes velum oculis, laqueum pedibus, alis viscum; haud facile seu vera discernere, seu virtutem sequi poteris, seu in altum evolare animo: multos enim ad honesta pergentes forma detinuit detorsitque contrariam in partem.

G.

Forma corporis mira est.

R.

Bene ais: "mira". Nam quid hac vanitate mirabilius? Quot delectabilibus abstinent formosi iuvenes, quos suscipiunt labores, quanta sibi inferunt supplicia, ut formosiores non sint quidem sed appareant, unius forme studio et valitudinis et voluptatis immemores! Quantum vero inter comendum tempus effunditur, quot honesta interim, quot utilia, quot postremo necessaria negliguntur! Tuum igitur breve caducumque bonum et inane gaudium sine invidia tibi habeto. Habes hostem tuum domi quodque est peius, delectabilem ac blandum, habes raptorem quietis ac temporis perpetuumque tortorem, habes et materiam laboris uberrimam, discriminum causas, fomenta libidinum nec minorem querendi odii quam amoris aditum. Fies mulierculis forsan amabilis, odiosus viris aut certe suspectus. Nulla re magis quam forma corporea coniugalis zelus accenditur. Nulla enim res ardentius appetitur quam forma, nulla animum movere potentior atque ideo nulla suspectior.

G.

Forma corporis magna est.

R.

Solet hec stultos adolescentes quo non expedit urgere, dum bono suo ut libitum sic licitum frui putant neque quid deceat attendunt, que sepe iam multis acerbi ac turpis interitus causa fuit.

G.

Forma corporis rara est.

R.

At brevissimum tempus erit, quando oris habitus hic colorque mutabitur: cadet flava cesaries, reliquie albescent, teneras genas et serenam frontem squalentes arabunt ruge, letas oculorum faces et lucida sidera mesta teget nubes, leve dentium ebur ac candidum scaber situs obducet atque atteret, ut non colore tantum, sed tenore alio sint: recta cervix atque agiles humeri curvescent, guttur lene crispabitur, aridas manus et recurvos pedes suspiceris tuos non fuisse: quid multa? Veniet dies quo te in speculo non agnoscas et hec omnia que obesse multum extimas, ne quid improvisis monstris attonitus non predictum dicas, hic iam tibi, si vivis, dicto citius eventura denuntio, qui si michi nunc credis, tunc te parcius miraberis transformatum.

G.

Forma interim clara est.

R.

Quid hic dicam brevius quam illud Apuleii Madaurensis: "Expecta paulisper et non erit"?

G.

Forma corporis hactenus excellens est.

R.

Quam mallem formam anime excellentem! Est enim et sua anime pulchritudo, multo suavior certiorque quam corpori et ipsa quoque suis legibus decore ordinis atque apta suarum partium dispositione subsistens. Illam optare, illi operam impendere dignum erat, quam nec dies longa detereret, nec morbus extingueret nec mors ipsa; nunc caduca miramini.

G.

Certe nunc saltem insolita forma est.

R.

In hac ut in aliis multis optanda mediocritas. Sin hac tali forma nec tibi placueris nec nisi qua decet aliis placere curaveris ususque fueris caste, sobrie, modeste, non exigua tue laudis accessio est futura.

G.

Preclara facies animum honestat.

R.

Immo quidem exprobrat et sepius in periculum trahit. Quid vero attinet gloriari eo, quod neque tuum sit neque diutius servare possis, quod habuisse nulli, proiecisse multis gloriosum fuit? Mitto alios: Spurinam non naturalis forma nobilitat sed accersita deformitas.

G.

Ut virtus animi corporis forme iuncta sit studeo.

R.

Si id effeceris, tum demum vere michi, tunc undique fortunatus fueris formaque clarior videbitur et virtus gratior. Quamvis eum errare sibi visum esse, qui ait:Gratior est pulchro veniens e corpore virtus scribat Seneca, michi tamen iure reprehensus videretur, si dixisset "maior" aut "perfectior" aut "altior"; nunc, quia dicendo "gratior" non rem ipsam, sed spectantium iudicia respicit, non michi visus est errare Virgilius qui hoc ait. Et ad summam, ut nichil in se solidum habet forme gratia, nichil optabile, sic, si ultro obvenerit virtuti addita neque utriusque de pretio error sit, hanc illius ornamentum dici patiar, non inamenum visui, breve tamen ac fragile: solam vero pondus anime dixerim atque infaustum, tristis insigne ludibrii.

G.

Quid quod valitudo prospera est?

R.

Quicquid de forma modo diximus, repetitum puta.

G.

Valitudo corporis firma est.

R.

En senectus ab adverso, mille morborum armata generibus! Contra valitudinem interea voluptas militat: familiare certamen!

G.

Valitudo corporis leta est.

R.

Inconsulta iucunditas queque negligentes et incautos facere soleat possessores suos et sepe morbos arcessere, quos valitudini proprie diffidentis intentio declinasset!

G.

Valitudo corporis bona est.

R.

Bene utere; alioquin leve bonum, quin et grave malum si, ut solita est, culpe cuiuspiam causa sit. Multis periculosa et pestilens sanitas fuit, qui tutius egrotassent.

G.

Valitudo corporis optima est.

R.

Res pergrata multumque utilis, seu corpore quid agendum seu animo est. Sed, ut quarundam radicibus herbarum inest vis veneni que, dum aliarum rerum immixtione purgata est, salubre poculum e pluribus fit, quod ex uno pestiferum fuisset, sic corporea sanitas, ne noxia sit habenti, non aliter quam adiuncta animi prospera valitudine temperanda est. Nusquam peius quam in sano corpore eger animus habitat.

G.

Longa egritudine liberatus gaudeo.

R.

Gratiorem, fateor, sanitatem redditam quam retentam. Ingratissimi mortales bona vestra vix aliter quam perdendo cognoscitis; et perdita ergo vos cruciant et recuperata letificant.

G.

Gravissima febris me destituit.

R.

Gravissimas febres medici dicunt que ipsis in ossibus et medullis estuant. Quanto ille sunt graviores, que in anima intus latent! His te maxime liberatum velim.

G.

Egritudo abiit.

R.

Egritudo presens sepe profuit, dum debilitatis viribus corporis anime sanitatem peperit. Consequenter igitur et digressa nocuit et anime lumen imminuit et corporis auxit insolentiam. Quamvis mala, quamvis pessima egritudo videatur, optabile malum tamen, quod mali remedium sit maioris.

G.

Tandem egritudo longior finem habet.

R.

O stultissime, sic tu reris mortem effugisse, ad quam curris assidue? Nunc propinquior morti es quam dum illi contiguus videbaris: irremeabile vobis est iter neque ulla eius in parte subsistitur, neque diversorium, neque lentior usquam gressus; et somnus et vigilia et labor et requies et morbus et sanitas eque sunt gradus ad mortem.

G.

Ancipiti egritudine absolutus sum.

R.

Creditricem habes infallibilem: dilata dies solutionis est, sed non cassa ratio; habes egrotare iterum et mori.

G.

Virium satis, immo multum contigit.

R.

Que de forma ac valitudine dicta sunt relege: similium similis disciplina est.

G.

Multum est virium.

R.

Vide ne quid aggrediare virium fiducia, quo imbecillis appareas.

G.

Abunde est virium.

R.

Taurina gloria est.

G.

Plurimum est virium.

R.

Plusculum elephanti.

G.

Virium est nimis.

R.

Facile crediderim id quidem; superexcessus autem in vitium vergit, seu ipsum est vitium.

G.

Nimis est virium.

R.

Nimietas hec, si ad mediocritatem redeat, bene erit; quid si ad defectum transeat, quid si hoc robur fragilitas insignis excipiat? Crede michi, nulle tante usquam corporum vires, que vel labore immodico vel morbo acri vel cuncta vincente senio non frangantur; infatigabilis et invicta vis animi est.

G.

Ingens robur corporis est.

R.

Nemo Milone robustior, clariores multi.

G.

Vastum et prevalidum corpus est.

R.

Prestantissima rerum virtus mole corporea non eget, in animis habitans.

G.

Nichil his viribus difficile.

R.

Immo impossibilia permulta atque illud in primis ut qui in corpore spem posuit in alto scandat.

G.

Iam supra hominem vires sunt.

R.

Hac in re qui superior cunctis hominibus evaserit, tamen animantibus inferior erit.

G.

Nichil his viribus metuendum.

R.

Immo nunc maxime! In magnam enim virium fiduciam magnis viribus accingitur fortuna et interdum ex equo congredi indignans, ut ostendat quam fragile animal est homo, dum sibi etiam robustissimus videtur, giganteos viros leni prelio confecit: Herculem ab hominibus invictum vis latentis mali vicit, Milonem ipsum cunctis celebratum et cognitum palestris arbor una detinuit lacerandumque feris obtulit. Sic robur illud eximium sine exemplo fisse quercus robori impar inventum est: tu viribus tuis fidis!

G.

Vires immense suppetunt.

R.

Omne immensum laborat mole sui.

G.

Vires in augmento sunt.

R.

Natura ferme rerum omnium hec est, ut cum ad summam pervenerint descendant idque non equo gressu: ascensus enim lentior, descensus preceps. He quoque vires, cum crescere desierint, non consistent et primo quidem clanculum, post apertius tandem ruent. Omnes res mortalium preter animum solum eque fugiunt, sed non eque omnium fuge vestigia apparent, nisi forte minus eunt animalia, que vel tenebris vel tacito repunt nisu vel, quoniam id quoque traditur, itineris indicium caudis premunt.

G.

Corporis mei viribus glorior.

R.

Quid faceres tuis? Cogita vero quantarum ipse sis virium; iste enim non tue sunt, sed hospitii, immo carceris tui vires. Vanum est autem, cum ipse sis fragilis, forti habitaculo, dicam melius, forti adversario gloriari.

G.

Viribus meis letor.

R.

Quid hic dicam, nisi poeticum illud:

Non longum letabere,

inque letitie locum venient querele? Meministi ut is ipse tam validus, quem bis modo memoravi, de suis viribus in senectute conqueritur.

G.

Sed pernicitas multa est.

R.

Refert quonam cursus intendatur: multos sua velocitas in exitium tulit.

G.

Pernicitas mira est.

R.

Currite mortales ut libet: celi velocitas vos precurrit et ad senium et ad mortem applicat; illud vobis cursum eripiet, motum illa.

G.

Pernicitas summa est.

R.

Eo tendit ubi desinat.

G.

Pernicitas inaudita est.

R.

Illo properat ubi tarditas multa erit.

G.

Pernicitas infinita est.

R.

Sit quanta libet: ubi se exerceat non habebit, si quidem puncti vicem terra omnis obtinuit.

G.

Pernicitas inextimabilis est.

R.

Hec ingenii laus est, cui maria et celum et eternitas et nature spatia recessusque et arcana rerum omnium patent: corpus puncti momentique ambitu circumscriptum quo sua pernicitas latura atque ubi depositura est? Nonne enim, ut latissime pateat hoc spatium seu temporum seu locorum, nichilo minus, quocunque sese flexerit, ad sepulchrum currit? Ille saltem angustie sine ullis aut astrologicis coniecturis aut geometricis demonstrationibus note sunt; ita eo curritur, ubi profecto non curritur.

G.

Incredibilis modo michi pernicitas est.

R.

Cum omnes homines excesseris, lepusculum non equabis.

G.

Pernicitas stupenda est.

R.

Hec plerosque pendentibus et preruptis locis comitata plano calle destituit, quosdam per propugnacula turrium, per antennas navium, per confraga montium innocue volitantes, post levi pedis offendiculo in via publica prolapsos extinctosque novit etas nostra. Anceps est contraque naturam insueta gravium corporum hec levitas volucremque hominem non diu factura; nam etsi inoffensa processerit, fessa tamen cito desinet: breve robur hominis, brevior pernicitas.

G.

Valde nunc agilis sum.

R.

Et asellus agilis iuventa et senio piger pardus. Spatio levitas ingravescit. Prima etas stimulos habet, frenos ultima; quicquid es, non eris diu et, si esse cupis, cura ut sis bonus: senium virtus sola non metuit.

G.

At ingenium velox est.

R.

Ad virtutes utinam! Alioquin quo velocius, eo propius ruine.

G.

Ingenium expeditum est.

R.

Si et bonis artibus applicabile pretiosa animi suppellex; si minus, onerosa, periculosa, laboriosa!

G.

Ingenium peracutum est.

R.

Ingenii non acumen, sed equabilitas atque constantia veram laudem atque perpetuam merentur. Quorundam acumen tenui cuspide frangitur primoque molimine deficiet: validissima etiam, si ad ultimum extenuentur, infirma sunt. Sic robur omne tenuitas atterit.

G.

Acutissimum ingenium est michi.

R.

Nichil sapientie odiosius acumine nimio, nichil vero philosophanti molestius quam sophista: ideo invisam Palladi finxere veteres araneam, cuius subtile opus ac tenues tele sunt, sed fragiles nullique usui. Ut mucronis ergo, sic ingenii acies sit: non penetret modo, sed subsistat.

G.

Promptum ac versabile ingenium est.

R.

Hoc Marco Catoni censorio tributum est, quod litteris simul atque armis, bellicisque omnibus et urbanis ac rusticis artibus eque foret idoneus, quod ex parte Greci suo tribuunt Epaminonde, Perse autem Cyro. Tuum hoc versabile quonam vergat, neu versutum sit neve aliquid non agile, sed leve potius et inconstans habeat caveto. Aliud est enim non posse consistere, aliud facile ire posse quo velis.

G.

Ingenium est excellens.

R.

Multum refert quo in genere excellas: huius enim quoque verbi significatio vaga est verumque est ubi intenderis ingenium valere. Malo igitur ingenium bonum quam excellens, quod illud in malum flecti nequit, hoc in diversa volubile est. Nam et Crispus Lucium Catilinam magni vi animi fuisse ait, sed ingenio malo pravoque.

G.

Ingenium magnum est.

R.

Bonum cupio et modestum: magnitudo sola suspecta est; sepe magnum ingenium magnorum initium malorum fuit. Raro autem magni errores nisi ex magnis ingeniis prodiere.

G.

Memoria ingens data est.

R.

Ampla ergo domus tedii et atrium fumosarum imaginum ubi multa displiceant.

G.

Memoria est multarum rerum.

R.

Multis in rebus pauca delectant, plurima cruciant et sepe delectabilium mesta recordatio est.

G.

Rerum adest variarum memoria.

R.

Si bonarum, bene; si malarum, quid hinc gaudes? Parumne triste est vel tulisse mala vel vidisse, nisi vel quotidie recursent vel sub oculis sint semper?

G.

Memoria diversarum rerum suppetit.

R.

Et culparum et delictorum et scelerum et ignominiarum et repulsarum et dolorum et laborum atque discriminum, quamvis huic ultime voluptas quedam, ut aiunt, sit adiuncta memorie; in quo tamen intelligitur non tam preteritorum malorum cogitatio quam presentis boni delectatio iucunda esse. Itaque neminem laboris ac periculi meminisse iuvat, nisi quietum ac securum. Paupertatem lete meminit, sed dives; morbum, sed incolumis; servitutem, sed liber; carcerem, sed solutus; exilium, sed reversus. Sola ignominie memoria in mediis licet honoribus tristis est: adeo nichil delicatius, nichil incurabilius est quam fama.

G.

Memoria multiformis est et multorum temporum.

R.

In recordatione multiplici multiplex molestia. Quedam nempe conscientiam vellicant, quedam pungunt, quedam vulnerant, alia confundunt, alia exterrent, alia deiciunt; unde fit ut memorantium ora rubor pallorque vicissim in silentio occupent, quod pessimis hominum plerumque accidit, incessusque sit varius, vox incerta et que sunt eiusmodi animi memoria laborantis indicia.

G.

Memoria prompta est.

R.

Mallem voluntas pia castumque desiderium et honesta consilia et actus innocui et vita probri nescia.

G.

Memoria apprime tenax est.

R.

Unde hec igitur oblivio celestium preceptorum, que tam pauca sunt numero, unde oblivio Dei unius, unde oblivio suimet?

G.

Memoria admodum tenax est.

R.

Terrenarum et inutilium rerum credo; quenam vero et quo vaga hec volatilisque memoria, que cum celum terramque peragraverit, in se ipsam nesciens reverti, quod unum necessarium ac salubre erat obliviscitur? In qua etsi forte aliquid delectationis interdum, sepe tamen anxietatis est plurimum. Nec immerito Themistocles, cum ei quidam memorandi artem a Simonide tunc inventam polliceretur, malle se ait oblivionis artem quam memorie discere; et licet hoc ille suo quodam iure respondisse videatur, ut qui nature dono illo supra fidem excelleret cuiusque memoriam innumere quidem rerum atque verborum imagines pregravarent, fere tamen omnibus convenit, ita omnes et dediscenda discitis et discenda dediscitis, in his tantum quorum utilis esset oblivio memoriam exercentes inque id nature finibus non contenti insaniam arte laxatis.

G.

Memoria omnipotens est.

R.

Titulus hic uni suus est Deo: multipotens dicere voluisti; si qua tamen insignis memorie vis est, quod omni curiositate melius fuerit, damnosa reiciat, stringat utilia, neque tam sedulo que delectent aggreget quam que prosint.

G.

Memoria optima est.

R.

Optimo nichil est melius. Quod si fidem dicto queris, ut in optimis te memorem prebeas oportet, memento peccati tui ut doleas, memento mortis ut desinas, memento divine iustitie ut timeas, memento misericordie ne desperes.

G.

At preclarum est eloquium.

R.

Magnum, fateor, instrumentum glorie, sed anceps, cuspide gemina; et hoc quoque qualiter uti scias refert plurimum.

G.

Eloquium torrens est et rapidum.

R.

Haud inepte quidam stulti atque improbi eloquentiam furiosi gladio equiparant: utrunque enim reipublice expedit inermem esse.

G.

Eloquium clarum est.

R.

Clarum aliquid varie dicitur: clarus sol, clarum incendium.

G.

Prefulgidum eloquium est.

R.

Et lugubres comete et infesti gladii et hostiles galee fulgent. Ut fulgor eloquentie gloriosus sit, sanctitate et sapientia temperetur.

G.

Copia eloquii ingens est.

R.

Si quidem iuncta modestie, magnum aliquid supraque communem hominum mensuram non inficior; alioquin mutum esse prestabat.

G.

Eloquentie satis est.

R.

Satis eloquentie, parum sapientie fuisse in homine illo scelestissimo Catilina apud Crispum legis, neque is quidem gloriam eloquentie quesivit ullam — quamquam altiore iudicio non eloquentia, sed loquacitas illa fuit —. Verus enim orator, hoc est eloquentie magister, nisi vir bonus esse non potest. Quod si bonus et sapiens putabas ad oratorias laudes perfectumque munus eloquentie hunc verborum impetum, qui sepe procacibus atque inverecundis uberior est, sive hanc ipsam dicendi peritiam satis esse, fallebaris: lingue volubilitas et verborum copia atque etiam ars quedam sceleratis piisque communia esse possunt; id quod queris bonorum est, non omnium quidem, sed paucissimorum, ita ut mali omnes huius laudis exortes sint, ad quam scilicet animi bona quibus carent, virtus ac sapientia, requiruntur. Quod si sic esse non intelligas, dicam. Sed memineris duarum, de quibus loquor, rerum: diffinitiones in mentem redeant, quarum altera Catonis, Ciceronis est altera. Ille ait: "Orator est vir bonus dicendi peritus"; iste autem "nichil est" inquit "aliud eloquentia nisi copiose loquens sapientia". Ex his vides ad oratoris atque eloquentie essentiam et bonitatem et sapientiam exigi nec tamen sufficere, nisi et peritia adsit et copia. Ita ut prime ille due virum bonum sapientemque duntaxat, he autem sole nec bonum nec sapientem nec eloquentem quidem efficiant sed loquacem, omnes vero coniuncte perficiant oratorem eiusque artificium, quod profecto rarius atque altius est quam putent qui in multiloquio situm sperant. Tu ergo, si oratoris nomen et eloquentie veram laudem queris, virtuti et sapientie primum stude.

G.

Eloquentia plena atque perfecta est.

R.

Pleno atque perfecto nichil deest; deerit autem multum, si premissa defuerint. Ante igitur quam de universo pronunties, hoc unum tacitus tecum volve.

G.

Eloquentia summa est.

R.

Supra summum nichil est. His ergo cessantibus, iam summa non erit sed caducum quiddam et informe, cui fundamentum fastigiumque detraxeris.

G.

Eloquentia dulcis et ornata est.

R.

Dulcedo et ornatus iste nescio quid blandum seu dolosum, non virile nec sincerum prefert; sed non pluris est apud rectos iudices suavis et compta viri fallacis oratio quam vel meretricis fucus vel mellitum virus vel phrenetici robur vel avari aurum: quicquid est, quamvis appareat ac mulceat, si precipuum essentiale defuerit, nichil penitus aut nichilo proximum videri debet.

G.

Eloquentie fiducia magna est.

R.

Magna sepe fiducia magnis periculis viam fecit; ut animum attollat atque adiuvet, frenum accipiat, sese norit, quid agendum instat examinet: absit insolentia pariter et contemptus. Sin progressa liberius virium oblivisci ceperit, non iam fiducia, sed temeritas et audacia est, quo nichil est a sapiente remotius. Hec in rebus omnibus agendis ut aspectu speciosior, sic effectu periculosior ignavia est: illa enim domi pigros et inglorios tenet, hec impellit ardentes et quos extimabatur promotura precipitat, hec sepe bellacissimos viros ostendit imbelles, cautissimos probavit incautos utque ad te redeam, qui disertissimi videbantur, infantissimos patefecit.

G.

Eloquentia ingens est.

R.

Ut sit fides historico inter vitia infinita eloquentiam habitasse verique locum teneat auctoritas neque dubium sit quod eloquentie princeps in Rethoricis scribit, eloquentiam sine sapientia esse non posse, que, ut liquet, superioribus adversantur, ista tamen, quolibet modo sumpta, eloquentia certe quo maior, eo damnosior funestiorque, si sola est.

G.

Eloquentia singularis est.

R.

Hec est que singulares viros et Grecorum et vestros in perniciem traxit, quod ita esse Demosthenes et Cicero et Antonius non negabunt.

G.

Eloquentia plausibilis est.

R.

Si innocenter et absque iactantia utare, vix ulla re citius multitudinis amorem tibi concilies et gloriam queras, si quo nisi mere virtutis artificio queri potest; sin arroganter atque improbe, perfacile tibi discrimen et multorum odia conflaveris. Sapientis dictum est cuiusdam: "Mors et vita in manu lingue", non unius vero tantum hominis, sed multorum. Quorundam lingue totas everterunt respublicas evertentque; pessimum nocentissimumque mali hominis membrum lingua est: nichil hac mollius, nichil hac durius.

G.

Eloquentia sonora est.

R.

Et sonorum fulmen.

G.

Eloquentia florida est.

R.

Et floridum aconitum. Denique versa ut libet et reversa: et glorie viam habes arduam et invidie pronam valde.

G.

Nunquid non saltem de virtute licet gloriari?

R.

Ut liceat, in illo tantum licet qui virtutis et omnis boni auctor solus atque largitor est.

G.

Magna est animi virtus.

R.

Vide autem ne quo maior creditur minor sit.

G.

Spectata virtus in rebus dubiis est.

R.

Proprium est virtutis non quid actum sed quid agendum sit, nec quid adsit sibi sed quid desit attendere; unde est ut sepe illam non de quesito gloriantem, sed de querendo sollicitam videamus. Dicerem, si liceret, avaram aut certe avaritie similem esse virtutem: iugiter sitit, quotidie inardescit; quo plus quesierit, eo sibi pauperior videtur et plus appetit; nullus illi desiderii modus est, nullus sat magnus cumulus meritorum.

G.

Virtus supra humanum morem est.

R.

Vereor ne superbie sit ista professio, non virtutis.

G.

Virtus longe clarissima est.

R.

Fundamentum vere virtutis humilitas, nec tanta claritas ulla est quam elatio non obscuret: scit ille qui clarissimus creatus seque ipsum efferens non obscurus tantum, sed princeps fieri meruit tenebrarum. Quod si illi accidit, quid alii de se sperent?

G.

Virtus eximia est.

R.

Non solet virtus esse iactatrix aut miratrix sui, sed imitatrix alieni. Itaque semper anhelans semperque altius aspirans, dum se comparat parvi pendit.

G.

Virtus consummata est.

R.

Nunquam hoc virtus de se iudicat: non confidit, nichil arrogat, scit hoc tempus esse militie, non triumphi atque ideo nunquam torpet et semper in actu est, semper quasi nunc incipiens accingitur. Que omnia perfecisse seque undique consummatam credit, crede michi, non est virtus, error est virtuti obvius atque adversus. Quisquis ad summum pervenisse credit, in hoc primum fallitur, quod ubi credit esse non est; deinde quod illuc ferentem viam aberrando deseruit dumque quod non habet anticipat, quod habere potuisset sponte sua negligit. Si quidem nil tam profectui adversum quam perfectionis opinio: nemo studet agere quod peregisse se putat. Error hic sepe magna parantibus obsistit iamque alta prensantibus.

G.

Virtus pro humana capacitate plena est.

R.

Si omnem vitam ante oculos ponis perque dies singulos actuum ac verborum et cogitatuum rationem a te ipso exigis, incorruptus rerum arbiter tuarum videbis quantum vacui in anima sit, quantum vitia occupent.

G.

At saltem communis et mediocris est virtus.

R.

In rebus altissimis vix mediocritas locum habet; verum habeat, non tamen hec gaudii materia sed laboris ac studii est. Nam qui ad summa disponitur, donec eo pervenerit non quiescet.

G.

Aliqua est virtus.

R.

Huius quoque iudicium linque aliis. Et, si qua est virtus, non ibi finis gaudii sed in illo ad quem vera per arduum virtus ducit; eam nempe philosophiam profitemur que non fruendum virtutibus, sed utendum docet. Nondum plene igitur gaudendi tempus est, tot nunc etiam vite periculis circumfusis, sed optandi potius sperandique; gavisurum te sperare potes, sic tamen ut metuas doliturum.

G.

Si quid boni est, sentio unde sit et in illo gaudeo; quicquid autem deest, scio unde poscendum sit et de illo spero.

R.

Hec est virtus et iam tuum iter ad verum gaudium invenisti.

G.

Quisquis ego sum, opinio de me hominum bona est.

R.

Opinio rem non mutat.

G.

Bonum me communis habet opinio.

R.

Quid si malus tu? Nonne opinio falsa est? Scientem certe falso gaudere dementia est.

G.

Opinione vulgari bonus dicor.

R.

Nichil est quod non sibi fingere possit opinio; bonum autem seu malum quod in animis habitat neque diversis opinionibus neque sermunculis variatur. Non si cuncti igitur te mortales bonum dixerint, bonus fies.

G.

Bonum michi saltem est nomen.

R.

Melius esse nomen bonum quam divitias multas Hebreorum sapiens ait, idemque alibi: "Melius est nomen bonum quam unguenta pretiosa". Et valorem boni nominis et odorem fame his verbis expressit, comparatione scilicet auri et unguenti. Quomodo autem seu nomen seu aliud quicquam esse potest bonum, si sit falsum? Qualecunque igitur sit nomen impii, non sit ideo minor impietas. Non inani igitur nomine glorietur, sed illud eiusdem sapientis audiat: "Nomen" inquit "impiorum putrescet" et illud alterius: "Gloria nostra hec est, testimonium conscientie nostre". Illa si intus tibi obstrepit, quid tibi proderunt adulantium susurri, quid blanditiis aut fictionibus partum nomen? E radice mala nichil boni oritur; neque hinc igitur ortum nomen bonum dixeris, cum verum dicere non possis.

G.

Bene de me sentiunt cives mei.

R.

Non refert quid de te alii sentiant, sed quid tu.

G.

Bene de me loquuntur cives.

R.

Noli credere: quid loquantur nesciunt et cupide mentiuntur pruritu quodam lingue in utranque partem nimio et consuetudine in naturam versa.

G.

Bene de me plurimi loquuntur.

R.

Ignorantibus credere quid est aliud quam volentem falli?

G.

Bene de me loquitur vicinia.

R.

Dulciloquio forsan aut muneribus delinita aut de te aliquid sperans; nunquam vel amanti credideris vel speranti.

G.

Vicini mei nomen meum celebrant.

R.

Alter alterum decipit, omnes te.

G.

Bonum michi testimonium cives dant.

R.

Est intus in anima testis incorruptior certiorque: conscientiam tuam interroga, illi crede.

G.

Bene de me homines opinantur.

R.

Opinio ambigue nomen est rei, certissima res est virtus.

G.

Ego ipse michi vir bonus videor.

R.

Ergo es malus: boni enim sibi displicent seque accusant.

G.

Et michi videor et aliis bonus.

R.

Quid si tu malus, illi autem stulti?

G.

Bene de me sperant cives.

R.

Cura ne spes civium falsa sit; turpe est de se sperantes, cum possis aliud, frustrari.

G.

Credo, sim de quo non frustra sperent multi.

R.

Si id esses, id non crederes; malum est alios, pessimum autem se ipsum fallere.

G.

Omnes me virum bonum putant.

R.

Quid si tu contrarium scis?

G.

Omnes me virum bonum dicunt.

R.

Et tu credis omnibus: num te autem dici pudet quod non es? Sed est hoc vobis insitum inter cuncta mirabile, de vobis vestrisque de rebus quamvis occultis plus cuicumque quam vobis credere iuxtaque Flacci sententiam et mendacem timere infamiam et falsa gloria delectari.

G.

Totum vulgus una voce me laudat.

R.

Nulla pronior ad errorem atque ad precipitium via est quam per vulgi vestigia: quicquid pene vulgus laudat, vituperio dignum est.

G.

Cunctis hominibus placeo.

R.

Placentes hominibus Deus spernit et placere hominibus displicere est Deo: contraria contrariis gaudent.

G.

Viri boni nomen habeo.

R.

Vite constantia et honestate servandum est, alioquin facile evanescet; ventus est enim.

G.

Multe sunt in populo laudes mee.

R.

Sevisti in agro arido arbores caducas.

G.

Magne inter doctos etiam laudes mee sunt.

R.

Si vere, durabunt et, ut ait Cicero, radices agent et propagabuntur; at si ficte, celeriter tamquam flosculi decident.

G.

Omnes uno ore meam predicant virtutem.

R.

Non in hominum flatu neque in propria virtute quamvis vera, sed in ipso virtutum omnium auctore gloriandum. Qui contrarium facit, non modo non assequitur assertione hominum quod non habet, sed id ipsum quod habet vel imminuit vel amittit.

G.

Vulgus omne me predicat.

R.

Dixi et repeto: quicquid vulgus cogitat vanum est, quicquid loquitur falsum est, quicquid improbat bonum est, quicquid approbat malum est, quicquid predicat infame est, quicquid agit stultum est. I nunc, insanorum sermunculis gloriare!

G.

Sapientiam consecutus sum.

R.

Rem magnam, si vera esset, et inseparabilem a virtute: si illam igitur approbasses, hec probata esset. Sed utraque opinione aliquanto facilior est quam re.

G.

Sapiens sum.

R.

Crede autem michi, numquam, si vere esses, hoc diceres. Sapiens enim quantum est quod sibi desit intelligit; non gloriatur itaque sed suspirat.

G.

Sapientem me profiteor.

R.

Bene irent res, si tot essent sapientes, quot sapientie professores; nunc illud perdifficile est, hoc vero facillimum.

G.

Sum sapiens.

R.

Si vere sapiens esse vis, noli id quidem opinari. Credere se sapientem primus ad stultitiam gradus est, proximus profiteri.

G.

Studio ad sapientiam perveni.

R.

Utique sic ad illam pervenitur; sed an tu perveneris recogita. Non est enim res studii brevis, egens aliquot annorum ut relique artes: tota vel longissima opus est vita. Si quis, ut aiunt, tota die currens pervenit ad vesperam, satis est. Notum est illud Platonis, ut alia multa, preclarissimum, quod Ciceroni placet et michi: "Beatum, cui etiam in senectute contigerit ut sapientiam verasque opiniones assequi possit!". Has tu an calle medio obvias habueris an nescio quo pennato equo vectus ante tempus attigeris, incertum: tam cito sapiens evasisti!

G.

Sapientie perfectionem celitus accepi.

R.

Est, fateor, celeste donum sapientia; sed magnus certe vir erat et celi amicus qui dicebat: "Non quod iam acceperim aut perfectus sim".

G.

Sapientiam cupida mente comprehendi.

R.

Ut pecunie rerumque multarum mala, sic sapientie cupiditas bona est. Sed an tu tante rei capax sis videto: certe ille idem "ego me" inquit "non arbitror comprehendisse". Et ille quoque permagnus erat, qui cum Deo se ipso loquens sic aiebat: "Imperfectum meum viderunt oculi tui". Hoc est proprium sapientis, imperfectionem suam nosse ac fateri.

G.

Sapiens dicor.

R.

Non te tue neque aliene umquam voces sapientem fecerunt, sed res ipsa.

G.

Sapiens vulgo dicor.

R.

Vulgus insanos sapientes dicere et sapientes insanos iure suo didicit, quod est ut falsa pro veris veraque pro falsis habeat. Nichil est a virtute vel a veritate remotius quam vulgaris opinio.

G.

Omnes predicant me sapientem.

R.

Ad famam fortasse aliquid, ad sapientiam nichil omnino. Sentio autem: superscriptionibus inniteris litterarum, quibus nichil est liberalius; non satis est facere sapientes qui non sunt, sed egregios et insignes faciunt ac verendos, serenissimos insuper et inlustres, ut iam simplex sapientie titulus sit pudori, qui quam paucis conveniat stupor est; obsolevit tamen inter titulos clariores, quos qui scribendo sic accumulant sciunt se mentiri, sed urbani vel mendacio fieri volunt. Vos qui legitis non veros modo, sed citra verum sistere illos rati, publico errore fallimini. Nemo est qui se de suis rebus interroget, omnes aliis de se credunt. Vis autem noscere quam sis sapiens? Verte oculos retro, recordare quotiens in hoc vite cursu cespitaveris, quotiens oberraveris, quotiens offenso pede cecideris, quot pudenda, quot dolenda, quot penitenda commiseris: tunc, si audes, te dicito sapientem; credo autem, non audebis.

G.

Scio me sapientem.

R.

Literatum forsan vis dicere. Sunt enim plane literati aliqui, verum licet pauci; sapientes autem pene nulli. Aliud est sapienter loqui, aliud sapienter vivere; aliud dici, aliud esse sapientem. Fuere qui dicerent sapientem nullum; id quam verum falsumve sit non disputo: certe nimis prerupta sententia est et ad desperationem prona et studio adversa sapientie. Hebrei sapientem Salomonem suum predicant — qui quam sapiens esset turba coniugum pellicumque testatur multoque maxime diis alienis cultus exhibitus —, Romani sapientem Lelium et Catonem. Grecia ipsa dum floruit septem habuisse dicitur sapientes: hi quoque hoc titulo indigni sequentibus visi erant. Qui excusant, dicunt non eos illum sibi titulum absumpsisse, sed ab errantibus populis traditum possedisse. Unus tantum fuit sua professione suoque sapiens iudicio, stultissimus omnium Epicurus, quem titulum cum Metrodoro participare voluit; nec honorificum amici donum ille respuit seque etiam sapientem dici equanimiter tulit, ut sua illa qualisqualis gloria error esset alterius. Unus quoque sapiens Socrates oraculo dictus Apollinis, forsan ideo ut virum illum sapienti proximum falso testimonio falsus deus ad amentiam atque insolentiam irritaret. Hec de antiquis sapientibus dixerim. Felicior etas vestra, que non unus duosve vel septem, sed in singulis urbibus ceu pecudum greges numerat sapientum! Nec mirum sane multos esse, qui tam facile fiant. Venit iuvenis stultus ad templum, preceptores illum sui predicant, celebrant seu amore seu errore; tumet ille, vulgus stupet, plaudunt affines et amici, ipse iussus in cathedram scandit, cuncta iam ex alto despiciens et nescio quid confusum murmurans. Tunc maiores certatim ceu divina locutum laudibus ad celum tollunt, tinniunt interim campane, strepunt tube, volant anuli, figuntur oscula, vertici rotundus et niger pannus imprimitur. His peractis descendit sapiens qui stultus ascenderat. Mira prorsus transformatio nec Nasoni cognita! Sic fiunt hodie sapientes; verus sapiens fit aliter.

G.

Sapiens sum.

R.

Solent qui de se magnifice sentiunt prefidenter maiora viribus aggredi inque nisu medio prolapsi suo vel periculo vel pudore condiscere quam iusti rerum extimatores fuerint suarum. Prestat igitur, michi crede, falsas opiniones abicere, insolentiam deponere, insipientiam circumspicere et optare ne qua experiende sapientie necessitas incidat, que declaret de te nichilo gloriatum. Hec rectior tutiorque querende sapientie via est.

G.

Credo ego ad sapientiam pervenisse.

R.

At si michi obsequeris, ad illam potius assurgendo nitendoque pervenies quam credendo. Nichil altius ascendit quam humilitas operosa.

G.

Religione glorior perfecta.

R.

Religio optima ac perfecta una est, supra Christi nomen supraque petram firmissimam fundata. Relique omnes superstitiones vane et devia et errores sunt, quibus est iter ad tartarum atque ad mortem, non hanc momentaneam sed eternam. Et quot putas quantique viri huius vere religionis inopiam miserabilem passi sunt, cunctis in rebus aliis altiores? Habent illi quod eternum gemant, habes tu unde glorieris et gaudeas, non in te quidem, sed in eo, qui te summa in re tanto maioribus preferre dignatus est, qua nil maius, nil melius tibi tribui poterat in hac vita, de qua loqui aliquid uberius non gravarer, nisi res ipsa celesti lumine pene iam omnibus nota esset.

G.

Piis sacris initiatus sum.

R.

Pia sacra religionis huius sunt tantummodo, reliquarum omnium sunt furores ritusque sacrilegi. Neque tamen initiatum esse sufficit; maius est forte quam putas, devoto licet animo dulce negotium. Non enim Deum nosse satis est, quod et demones faciunt qui oderunt; amor et cultus exigitur, his ex rebus constans que utinam tam bene implerentur ab hominibus quam sciuntur!

G.

De vera religione michi placeo.

R.

Placere sibi superbire est. Hec autem vera religio, que te Deo religat, Deum tibi, humilitatem piis mentibus inserit, insolentiam extirpat. Sic tibi igitur gaudere permissum, ut quanto letior quantoque religiosior, tanto sis humilior et operibus bonis affluentior, illi gratias agens qui tibi ex hac mortalitate rectum iter ostendit ad eternam vitam.

G.

Veram religionem (Deo gratias) sum adeptus.

R.

Bene ais: "Deo gratias". Custodi autem illam bene ab erroribus, a negligentia, a peccatis et sic habe, si hanc assecutus es et in ea te exerces ut dignum est, cessare controversiam, de qua modo litigavimus, cum sit scriptum sacris in literis: "Pietas est sapientia" et per alium "Initium sapientie est timor domini". Neque id ipsum tacitum in prophanis, cuius rei Lactantius meminit, Institionum II: affirmat, inquit, Hermes eos qui cognoverunt Deum non tantum ab incursibus demonum tutos esse, verum etiam ne fato quidem teneri. Una, inquit, custodia pietas. Et enim pius homo neque demoni pessimo neque fato subiacet; Deus enim liberat pium ab omni malo namque unicum atque solum bonum est hominibus pietas. Quid sit autem pietas ostendit alio loco his verbis: pietas enim scientia est Dei, eandemque sententiam Asclepium in sermone quodam regio latius explicasse confirmat. Vides ut obstinatissimi duo pagani nostram circumvolant veritatem? Tanta est veri vis, ut linguas sepe hostium ad se trahat.

G.

In libertate natus sum.

R.

Non qui nascitur, sed qui moritur liber est. Multum fortune licet in nascentem, in extinctum nichil. Expugnat urbes munitissimas, armatos fundit exercitus, potentissima regna subvertit; inexpugnabilis arx sepulchrum: illic regnum vermibus, non fortune; itaque limen illud ingressi soli mortalium vite huius ab insultibus tuti sunt. Tu te liberum iactas et ignoras, non dico ad sepulchrum, sed an liber hodie in cubiculum sis iturus! Libertas vestra tenuissimo nitens filo, sicut alia quibus fiditis omnia, tremula semper et caduca est.

G.

Liber sum.

R.

Idcirco te, ut reor, liberum dicis, quia dominum nullum habes: sed Anneum audi Senecam: "Bona" inquit "etas est; forsitan habebis. Nescis qua etate Hecuba servire cepit, qua Cresus, qua Darii mater, qua Plato, qua Diogenes?" His ille te admonet exemplis; multa sunt alia vel tacita Senece vel ignota. Nunquid non Attilium Regulum meministi, indignum prorsus hoc ludibrio, passum tamen? Nunquid tibi recentior annis Valerianus excidit? Quorum ille modo dux, hic autem princeps populi Romani moxque ille Carthaginensium, hic Persarum servus, ille truci supplicio peremptus, hic longa et misera contabuit servitute. Quid Macedonie Numidieque reges, hinc Persen, hinc Syphacem, memorem atque Iugurtham, regni omnes e culmine Romana lapsos in vincula? Mitto veteres regum casus; etas tua quosdam e regia trusit in carcerem, eundemque una hora et primum regem et ultimum servum vidit, si quidem eo quisque miserior servus est, quo felicior liber fuit. Noli igitur libertate tumescere, quoniam non ex liberis modo, sed ex regibus tam subito servi fiunt. Nec miraberis, cum secundum Platonis sententiam non minus ex servis etiam reges fiant; mutantur assidue res humane, nichil sub celo stabile. Quis in tanta vertigine firmum aliquid ac mansurum speret? Neque vero te liberum hinc dixeris, quod esse dominum tibi non vides, quod parentibus ortus ingenuis nec in acie captus nec venundatus sis; sunt vobis invisibiles animorum domini et in ipsa hominum origine latens pestis est: nascendi genus obnoxium peccato, qua nulla gravior servitus fingi potest. Sunt occulti hostes et bella clandestina, sunt que miseras animas nundinentur, quas, heu!, vili pretio venditis, voluptates fedissime dominarum, que vos inenodabili laqueo vinctos tenent. Ite nunc et libertate gloriamini! Sed vos ceci nichil nisi corporeum videtis, unde eum qui uni mortali subest domino servum dicitis, illum vero qui mille immortalibus tyrannis opprimitur liberum iudicatis: eleganter, ut reliqua! Profecto autem liberum non facit fortuna, sed virtus.

G.

Liber sum.

R.

Plane si prudens es, si iustus, si fortis, si modestus, si innocens, si pius; horum si quid abfuerit, pro ea te parte servum scito.

G.

In libera patria natus sum.

R.

Urbes quoque tu liberas tua etate pro exiguo flexu rerum post paululum servas nosti. Quod si vel notiora vel clariora sunt vetera, Lacedemon et Athene liberrime urbes, civile primum, mox externum passe sunt iugum. Hierosolyma, sancta urbs et libertatis eterne mater, temporaliter et Romanis servivit et Assyriis, nunc servit Egyptiis. Roma ipsa non solum libera, sed domina gentium, suorum primum civium, post etiam vilissimorum hominum serva fuit, ut nemo unquam libertati, nemo vel imperio suo fidat.

G.

Gloriosa in patria natus sum.

R.

Plus negotii habes ut in lucem venias. Fulgent minutiora etiam astra per noctem, et Bootes ad solis radios hebet et Lucifer.

G.

Clarissime patrie civis sum.

R.

Bene si virtutum hospes, vitiorum hostis. Fortune enim est illud, hoc tuum.

G.

Patria michi felix ac nobilis est.

R.

Refert qua nobilitate. Hanc numerus incolarum, hanc insignis opum magnitudo, hanc spectata fertilitas, hanc situs ipse nobilitat, salubris aer, clari fontes, mare proximum, tuti portus, opportuni amnes. Nobilis patria vulgo dicitur vini ferax, olei, frumenti, frequens armentis ac gregibus, auri scatebris et argenti. Bonam terram dicitis ubi fortes equi, ubi pingues boves, ubi teneri hedi, ubi dulcia demum poma nascuntur: ubi autem boni viri, id nec queritis quidem nec quesitu dignum ducitis: extimatores egregii! Atqui summa patrie laus sola virtus est civium. Recte ergo Virgilius gloriam ac felicitatem cum describeret Romanam, nichil horum ad que sola respicitis dignatus attingere, unam urbis et imperii magnitudinem atque altitudinem attigit animorum. Felicem denique prole virum dixit; ea est enim vera urbium felicitas, vera nobilitas.

G.

Preclara civibus bonis patria est.

R.

Quid si tu obscurus? Quid si claritas ipsa te prodet eque latebris eruet et in apertum trahet? Promptius in luce notaberis.

G.

Famosissima est patria.

R.

Non tam infamis esset Catilina nisi tam famosa in patria natus esset. Gaio etiam et Neroni alter infamie acervus imperium accessit et mundi: natos in vertice fortune favor extulit, quo latius noscerentur.

G.

Nobilissima in patria vivo.

R.

Multorum aut contemptui patens aut invidie: sine altero in magna urbe vix vivitur. Illud tutius, hoc clarius malum, utriusque autem hec ipsa quam predicas natalis soli nobilitas causa est. Tot inter oculos nulle sunt latebre.

G.

Notissima ex patria sum.

R.

Malim per te patria quam tu propter patriam notus sis. Nisi vero per te fulseris, quid tibi lux patrie preter tenebras allatura est? Multos habuit claritas magne urbis obscuros, quos abunde claros parvi ruris obscuritas habuisset.

G.

Inclita michi patria est.

R.

Est que suas sibi laudes habeat tuasque participet: quicquid bene gesseris, prima quodamodo patrie laus erit. Fuit qui Themistoclis gloriam Athenis ascribere niteretur, qui plane pergraviter et ut talem virum decuit respondit: cum enim sibi Seriphi anguste et ignobilis insule quidam incola inter iurgia obiecisset non eum sua, sed patrie gloria clarum esse, "Neque hercle, ait, aut ego obscurus si Seriphius, aut tu si Atheniensis clarus esses": non splendori patrie, sed virtuti proprie fidebat, virilius plane quam Plato, maior licet ille philosophus. Sed existunt interdum in magnis etiam ingeniis magni et mirabiles errores; is ergo inter cetera magne sue felicitati claritatem patrie ascribebat. Ut enim totum noris hac in parte excellentis viri animum, aiebat Plato se pro multis gratias agere; recte id quidem, modo intelligat cui quibusve pro donis gratie sint agende: ille vero nature gratias agebat primum quod hominem eum et non mutum animal, quod marem et non feminam, quod Grecum et non Barbarum, quod Atheniensem et non Thebanum, denique quod etate Socratis, non alio tempore genuisset, ut scilicet esset a quo doceri posset atque instrui. Vides inter gratulandi gloriandique causas ut Atheniensem quoque ponat originem. Quid hic dicam, forsan expectas. Ego vero, etsi de hoc uno sermo sit institutus, quando tamen tanti viri mentio incidit, quid de hoc toto illius sermone et aliis sit visum et michi etiam videatur dicam simul. Scio quosdam claros ac disertos viros incunctanter asserere nichil unquam ab aliquo esse dictum delirius, quorum in sententiam quin, ut dici solet, eam pedibus parum abest. Nam quid, queso, attinet his gaudere? Quero enim: quid si barbarus, quid si mulier natus esset? An non multi barbari multis Grecis et virtute et ingenio meliores extiterunt? An non femine alique et rerum gloria et inventione artium quibuslibet viris optabiliores? Quid denique si bos, quid si asinus nasceretur? Quid ad hunc ipsum de quo loquimur Platonem, qui iam non Plato esset, sed id potius quod natura parens edidisset? Nisi forte pythagorice credebat insanie, e corpore in corpus animas commigrare, quo nichil unquam certe stultius, nichil impudentius, non dicam a philosopho, sed ab homine dictum fuit, nichil magis veritati dissonum ac pietati, nichil demum a quo religiose aures magis abhorreant. Quid deinde? An Atheniensem nasci clarum adeo, ut non eque clarum esse posset alibi, Thebis etiam, natum esse? An non Homerus et Pythagoras ipse et Democritus et Anaxagoras et Aristoteles et mille alii alibi quam Athenis nati clarique habiti, non minus quam qui nati sunt Athenis? Ac ne a Thebis abeam, quas spernere Graii solent, an non, si ingenium queratur, Thebis natus est Pindarus, quem imitatione prorsus inaccessibilem Flaccus ait? si rerum claritas gestarum, Liber pater atque Hercules tam famosi, ut Alexander Macedo contemptor omnium ferme mortalium illos duos ut altissimum atque ultimum signum glorie sibi proponeret imitandos? sin utrunque, nonne recenti memoria et pene ante oculos erat Thebanus Epaminondas summus philosophus, summus dux Grecorumque omnium recto sub iudice omnis evi princeps? Hic est qui Lacedemones pene funditus evertit et Athenienses Platonis sic exterruit, ut eo mortuo, quasi summo terrore liberati, illico se in luxum ignaviamque resolverent. Quo adhuc etiam apud Thebas florente, quot Athenis inertium et stultorum milia fuerint quis facile animo metiatur? Non igitur quod Athenis, sed quod talis natus esset ac genitus, hoc est tali ingenio talique animo, tali denique et parentum indulgentia et rerum temporalium facultate ut erudiri posset et ad omne bonum opus institui, gratias agere decuit tam anxie doctum virum illi Deo qui hec ei dederat, non Socrates, non Athene, cuius in schola et in qua urbe quot et iniqui fuerint et indocti opinari promptius sit quam nosse. Et ut urbem sileam, habuit schola illa inter multos Alcibiadem et Critiam, illum patrie hostem, hunc sevissimum tyrannorum, quibus quid preceptor Socrates contulerit Plato ipse respondeat, vel sic intelligens quam inane est quod terreni doctrina preceptoris discipulorum auribus instrepit, nisi gratia magistri celestis aspiret, sine qua nichil omnino Socratem potuisse fatendum, quanquam Dei mendacis oraculo, ut predictum est, sapientissimum iudicatum, inter duas tamen simul uxores procacissimas anus — ipse vel alius quantumlibet rem excuset — ineptissime conversatum. Sed hec et reliqua incidenter, preter unum illud quo Platonem talem virum hac eadem vanitate gloriose patrie implicitum fuisse cognosceres, non ut magni comitis clipeo tuum tegas errorem, sed ut accuratius illum vites cui succubuisse summa etiam cernis ingenia.

G.

Ampla in patria vitam ago.

R.

Multa sunt ample urbis incommoda: distat templum, distat forum — illud animo nocet, hoc corpori —, distant opifices atque amici, qua quidem nulla durior distantia, quos laboriosum visere, negligere inhumanum; audis ut de hoc queritur Flaccus:

Cubat hic in colle Quirini,hic extremo in Aventino, visendus uterque.

Quocunque ire decreveris, ceu peregre profecturus domui tue dispone, quando et an redeas incertum et ipse reditus cum labore est, sepe etiam cum errore; ferro ac magnete iter agitur: hac eas facilius, hac rectius, hac curiam, hac theatrum vites, hac balneum effugias, hac macellum. Hi et mille alii sunt urbium scopuli, inter quos navigans domum tuam quasi alterum orbem petis, vix te ad illam perventurus sperans. Et hoc quoque apud ipsum Flaccum legis ut Philippus orator, domum

dum redit foro, nimium distare Carinasiam grandis natu queritur.

He parvo in oppido molestie cessant omnes, quicquid queritur iuxta est.

G.

E parvo oppido in immensam urbem commigravi.

R.

E tranquillo portu procellosum sponte pelagus ingredi temeritas est, nec minor ideo quia leti eventus. Fecit hoc tamen et gens Claudia e Sabinis Romam petens, e Tusculo Marcus Cato, ex Arpino Marius ac Cicero successitque feliciter. Sed ubinam tales viri? Non tuto quidem in exemplum trahitur quicquid raris et summis ingeniis attemptatum est. Postquam tamen solvisti funem, omni studio inter difficultates enitere, inter alta consurge, consilio ceptum regens; quod hic boni dixerim, plures erunt ad virtutes stimuli. Erunt forte quos ad gloriam sequi velis, erit ubi te exerceas, ubi cum paribus possis de laude contendere pudebitque testium tantorum. Multis sepe quod vis animi non dabat, contulit vis pudoris, et ad ignaviam profligandam sepe plus spectator valuit quam virtus. Et hi hercle quorum proxime memini et accitus Curibus Numa Pompilius, Corduba profectus Seneca Leptique veniens Severus multique alii ex aliis locis, ubique futuri magni viri, ut aliquanto maiores Rome essent emulatio virtutis et illustrium copia exemplorum prestitit. Stude ergo quod unicum bonum est in hac tua commigratione ne pereat, neu nil aliud migrando quesieris quam ut te coram pluribus nove patrie fulgor nudet.

G.

Origo generosa est.

R.

Rursum michi redis ad ineptias: quid ad te?

G.

Propago vetus et gloriosa est.

R.

Alieno gloriari ridiculosa iactantia, avorum merita nepotum degenerantium note sunt nec aliud magis posterorum maculas aperit quam maiorum splendor ac gloria. Sepe alteri commodum virtus alterius tulit; veram laudem nisi de proprio sumpseris, ab alio non expectes.

G.

Magna est nobilitas antiquorum meorum.

R.

Mallem per te alii quam tu per alios noscereris: verum age aliquid et tu unde sis nobilis. Nam et illi nisi aliquid egissent laude dignum nunquam nobiles fuissent.

G.

Multa sanguinis est claritas.

R.

Omnis propemodum sanguis est concolor; sicubi forte alter altero clarior inventus sit, non id nobilitas efficit, sed sanitas.

G.

Magna est claritas parentum.

R.

Quid si maior obscuritas tua est? Corpus semper et patrimonium sepe a parentibus accipitis, claritatem et qui habet raro in filium transfert et qui non habet aliquotiens in filio illam videt. Quantum patre clarior Cesar? Quantum oscurior Africani filius? Qui, si per manus tradi claritas posset, quam clarus futurus esset intelligis; sed amare illum potuit pater, illustrare non potuit, infinitam sue lucis eclypsim passus in filio. Sic quod pretiosissimum habet hereditas iudicio testantis eximitur nec nisi de vilissimis rerum est tanta illa solemnitas testamenti. Mille ego nunc tales clarissimorum hominum obscurissimos heredes enumerem, si vacet et si expediat. Summam tenes.

G.

Ingens claritas gentis est.

R.

Nil tibi amplius ea claritas prestabit quam ut latere nequeas si velis. Ita in primis iucundissimum tibi vite latibulum et secretus rerum trames eripitur: quicquid ages erit vulgi fabula, qualiter domi vivas et quid cenes nosse vicinorum studium. Et veluti exploratores ad te pater avusque remiserint, sic totum rei familiaris arcanum et quotidiani victus ratio, quid cum filiis, quid cum servis, quid denique cum uxore et ad unum actus omnes ac verba de rebus licet minimis inquirentur quoque altius stomacheris, ab his maxime quorum nichilo intererit. Hic igitur tue claritatis est fructus utque, si vel modicum aberres, dedecus gentis et monstrati desertor itineris longe inexcusabilis habeare. Hoc est enim suum ac perpetuum gentilitie claritatis, reliqua illa communia undecunque partum decus infestant, quoniam difficile est clara recondere.

G.

Clarissime natus sum.

R.

Stulte, claritas non nascendo queritur, sed vivendo; sepe etiam, quod miraberis, moriendo.

G.

In multa luce natus sum.

R.

Turpitudinem cave que obiectu lucis insignior sit atque conspectior; id ni feceris, in tenebris natum esse melius foret. Adulteri et fures et omnis turpium cohors tenebras querunt, sola lucem non refugit feda hec et falsa nobilitas cognoscique appetit, cui unum vitande infamie consilium sit nesciri.

G.

Antiqua nobilitas est generis.

R.

Antiqua igitur virtus fuit, sine qua vera nobilitas non est.

G.

Pervetusta nobilitas est.

R.

Vetustas nimia claritatem rebus eripit et parit oblivionem. Quot fuerunt nobiles familie, quarum hodie memoria nulla est? Quot tu ipse florentissimas vidisti, que paucis annis ferme ad nichilum rediere? Unde presagium facias de his modo florentibus deque his nunc primum erumpentibus caputque tollentibus? Omnia tempus imminuit consumitque; senescunt non modo familie, sed urbes: mundus ipse, nisi fallimur, ad extremum vergit. Tu qui vetustate gloriaris, vide ne gloriam ipsa vetustas extinxerit neu iam radix aruerit, cuius floribus vis ornari. Omne quod in tempore oritur cum tempore occidit. Vestra quoque nobilitas tempore incipit, tempore desinit et quam longa dies peperit longiorque auxerit, longissima subruit. Fieri potest ut quo te nobilem fingis esse desieris; esses forte nobilior, si serius incepisses.

G.

Inveterata nobilitas est.

R.

Inanis ambitio nec suo merito sed aliorum oblivione subnixa! Confusa nempe sunt omnia et perplexa successionum series; hec inter tibi accidit, non nobilior ut esses sed ignotior. Origo cunctorum una est, unus parens humani generis, unus fons universorum, qui vicissim modo turbidus, modo nitidus ad unumquemque vestrum pervenit, ea lege, ut quod paulo ante clarum erat, mox obscurum fiat et quod oscurum, clarum. Ita non de fonte dubitatio est, sed quibus alveolis hec clari sanguinis (ut dicitis) ad vos unda profluxerit. Hinc est ut qui heri arabat hodie militet et qui per urbes medias ardentem cornipedem aureis habenis regere solitus superbus incesserat, per squalentem campum pigros boves humili pugione sollicitet verumque platonicum illud: "Libet opinari neminem regem non ex servis oriundum, neminem servum non ex regibus". Ita vero vicissitudo hec et conditio statuum humanorum variabilis atque inconstans est. Ut iterabilis quoque sit semel et pluries, ne mireris si vel arator ad militiam vel miles redeat ad aratrum. Ingens rerum mortalium rota est et, quia tractus est longior, brevis hunc vita non percipit; quod nisi sic esset, et ligones regum et agrestium diademata cernerentur. Nunc hominum memoriam occupatam intentamque aliis tempus fallit et hec est illa tota vestra nobilitas, qua tumidi elatique inceditis: vanum genus!

G.

Avorum clara prosapia est.

R.

Quousque vagaberis, de te agitur. Tu michi nescio quos in tuum locum substituere niteris, qui pro se forte aliquid, pro te nichil, nisi ipse tuis testibus causam instruxeris, responsuri sint. Proinde avi isti vel proavi clari fuerint, tum scilicet dum e vulgari acie virtutum sese alis attollere ceperant: ea nobilitatis radix ultima. Sed perge altius, exquire acrius, proavorum atavos obscuros invenies et ignotos. Ad summam, hec nominum atque imaginum claritas et perbrevis est et, quantulacunque est, tua certe non est. Desine igitur tuum nomen alienis obumbrare virtutibus, ne unoquoque suum reposcente nudus ipse de proprio rideare.

G.

Nobilis sum.

R.

Quantum sit nobilior rusticus vir fortis quam ignavus nobilis scies cum libraveris. Quanto sit melius nobilitatem fundare quam evertere, si exemplis eges, domi militieque affluunt passimque legentibus occurrunt, ut per te ipsum mensor censorque reliquorum fias. Ex omnibus duo paria hominum expendisse suffecerit; altera igitur in lance Marium et Tullium, in altera horum adversarios, Aulum et Clodium, constitue: quo examen vergat et quantum Roma cedat Arpino, quis tam cecus ut non videat?

G.

Nobilis natus sum.

R.

Iam dixi: verus nobilis non nascitur, sed fit.

G.

Insignis nobilitas saltem ista vulgaris a parentibus est relicta.

R.

Ipsa claritas non nascendo queritur, sed vivendo. Unum hic quoque bonum video: familiaria virtutum exempla non deerunt et domestici duces, quorum pudeat deseruisse vestigia. Id si labi sinis, quid nisi famosum et difficile malum est nobilitas? Nescio autem quomodo difficilior est suorum imitatio quam exterorum, forte ne videatur hereditarium bonum virtus. Non libens dico, sed res ipsa loquitur: raro excellentis viri filius excellens fuit.

G.

In magna genitus sum fortuna.

R.

Vitam ab inquietudine auspicatus es; haud equidem improprie tempestatem fortunam vocant naute. Magna ergo fortuna magna est tempestas, magna vero tempestas et consiliis magnis eget et viribus. Habes non letitie materiam, sed curarum.

G.

In amplissima fortuna natus sum.

R.

Tunc forte felicius censes magno in mari quam exiguo in flumine natum esse: quod si nemo sanus dixerit, quid perinde felicius habet nasci in palatio quam in casa? Ubique ortos terra parens excipit.

G.

In magna fortuna natus sum.

R.

Adverso sidere solvisti funem; quod si in tempestate dies acta est, cura ut nox te inveniat in portu.

G.

In alto natus sum.

R.

Turbinibus rerum pates, latitandi spe prerepta: scitum est illud lyrici poete:

Sepius ventis agitatur ingenspinus et celse graviore casudecidunt turres feriuntque summosfulgura montes.

Ut clarum fatear, in alto nasci nec tranquillum certe nec tutum est. Altitudo quantalibet humana per seipsam inquieta est perpetuoque fremens tonitru, unde miror quid ita Senece displiceat Mecenatis illud: "Ipsa enim altitudo attonat summa". Nam cum alii hoc verbo usi sint, cur solus ille reprehenditur? Nil preterea tam altum, quod non et sollicitudini et labori et invidie et pavori et merori et in finem morti pervium sit. Et sane omnem fastum eminentiamque mortalium sola mors in planum redigit.

G.

Alto et magno in statu natus sum.

R.

Iam primum ex alto graves lapsus et magno rara quies in pelago est: nec in immo precipitium metuas, nec naufragium in sicco.

G.

Principium fortunatum fuit.

R.

Finem respice: ut reliquis sic fortune suo multum licet in regno. Quo fortunatius principium, eo finis est incertior: nonne vides ut res hominum turbinis more volvuntur, ut quietum mare tempestas turbida, lucidum mane nubilus vesper insequitur? Ut inter initia planum iter in confragosum desinit, sic prosperitatis insolentiam improvisa calamitas et letissime cursum vite mesta mors claudit et sepe primordio dissimillimus finis est.

G.

In alto cepi.

R.

Vide ubi desinas. Vita omnis a fine describitur et finem plane senties, qui principium non sensisti.

G.

In summa fortuna editus sum.

R.

Et servorum filios in solio vidimus et filios regum in ergastulis.

G.

In lautissima educor familia.

R.

Multum tibi hoc videtur; parum est eritque mox nichil. An ideo magis tibi quam duro agricole vermes parcent? An cibo molliore vescentur avidius? Non iocor tecum nec te terreo. Scis, etsi forte dissimules, te illi convivio preparatam escam et forte iam cene tempus instare, certe autem longius abesse iam non posse. Nam et brevis est lux famelicique convive et que mensam instruit mors impigra: quid tibi nunc lautitie iste profuture sint videris.

G.

Lautissime ab infantia educatus sum.

R.

O pessima pueritie rudimenta! neglectis bonis artibus, exquisitis cibis et peregrinis poculis assuefactus a puero, preclarissimam in spem adolevisti! Sapores atque odores nosse mirarique doctus eximie, opiparas mensas et vasa aurea venerari neque sero, ut virorum fortium mos fuit, famem sitimque communibus lenire, sed ambitiosa semper nausea et damnosis stomachi sarcinis mane illis occurrere, cum tot in heremo sancti viri esurierint, tot in castris gloriosis duces parce, sobrie atque aspere vixerint! An si tibi gemmis atque epulis obsesso hinc Curius, Fabritius, Coruncanius lecta suis manibus olera cenantes fictilibus, atque arantes ad vesperam ieiuni Quintius ac Serranus aut post hos Cato censorius consul in Hispaniam navigans, unde triumphator rediit, non alio quam quo remiges vino usus, omnes notissimi hostes voluptatis occurrerent, illinc Paulus atque Antonius fontis ad ripam missum celitus partientes panem, non verecundia ac dolore faucibus hereret iners cibus et attoniti gustus titillatio illa lentesceret cogitantis ab his viris victu tam tenui tanque humili labore gaudentibus et servatam patriam subactosque nobilissimos reges ac populos et, que victoriarum difficilissima est, carnem propriam ac mundum et invisibiles hostes anime debellatos, te inter amplas dapes ac superbam requiem vili perdomitum voluptate?

G.

Laudatissimus victus est.

R.

Sentio: omne studium in eo est, ut ad fundum miserie curiositas feda perveniat. Nichil est actum, cibi ac potus elegantia nisi accedat et copia, immo vero redundantia atque fastidium. Nec succurrit ut Augustus Cesar, qui fortassis paululum te lautior esse potuerat, cibi — sic enim de illo traditur — minimi fuit et vulgaris fere. Sileo quibus vesci solitus, ne quasi rusticanus pater familias contemptui tibi sit interque phasianos et ficedulas ac pavones tuos illius principis secundinus panis et caseus bubalus et minuti pisciculi rideantur. At quanto melius phasiani isti vestri, et mensarum decus eximium et gule summa felicitas, apud Colchon semper et Phasidem latuissent, quam huc ad corrumpendum orbem nostrum et irritandas illecebras advolassent! Quanto fuit honestior etas illa de qua Naso ait:

Piscis adhuc illis populis sine fraude natabat,ostreaque in conchis tuta fuere suisnec Latium norat quam prebet Ionia dives,nec que pygmeo sanguine gaudet avis.

G.

Vino fruor electissimo.

R.

Male, sed proprie ais: "fruor"; hic enim est finis vester, ad hoc nati estis; quanto autem tutius sitim vestram vinum debile vel lymphis debilitatum sive purus etiam rivus extingueret! Certe princeps ille, de quo nunc loquebar, vini quoque parcissimus — nam et id scribitur — fuit, ter, non amplius, super cenam bibens, dum in castris esset: vos ter decies ante cenam bibitis et in cena centies, nec numero quantitas cedit et castra ipsis vinosiora sunt urbibus: nulla nisi ab ebriis vel expeditio vel certamen. Non bibebat ille interdiu, vos diebus et noctibus non cessatis; ille, si sitis urgeret, pro potione perfusum aqua frigida panem vel lactucule thyrsum vel succosi pomi morsum vel frustum cucumeris capiebat; at vos sitim omni lenocinio aucupantes, illam vinis ardentibus et bibendo aliam sitim parituris, extinguitis; dicam verius: accenditis. Nec in animum venit bibere vos sanguinem terre ac venenum cicute dum sic vinum bibitis, ut Alexandro Macedoni scripsit Andocides. Quibus si ille preceptis obtemperavisset, profecto amicos in temulentia non interemisset, ut ait Plinius, nec ipse insuper tandem in temulentia periisset. Hec eadem cibi indifferentis ac potus parcitas in cunctis fere claris ducibus atque principibus fuit et in Iulio Cesare singularis. Que quantum vestre sit preferenda libidini, somnus vester illorum industrie et gestarum rerum glorie collatus inditio est.

G.

Lautissimo fruor victu.

R.

Si honestis etiam rebus frui vetitum, quanto magis inhonestis ac turpibus! Nec te pudet: in eo quod ad caduci corporis servitium spectat immortalis anime fructum ponis — Epicureum dogma, sed infame olimque reiectum —; denique cunctis ex voluptatibus que corporeis sensibus obrepunt anime illas esse fedissimas diffinitum est, que tactu gustuque sese ingerunt, quod ille maxime vobis cum beluis sint communes et in beluinos mores rationale animal incurvent, quo nichil abiectius humana sors patitur.

G.

Lautis et variis cibis delector.

R.

Et delectare et fruere, si nil melius nosti; si nil peius, pudeat more pecudis pabulo gaudere aut reconditorium ferculorum fieri et suum dolio munus eripere; denique sic habeto, non posse te hanc quam probas vitam diu pati: fastidio est vicina satietas, ieiunium cibos condit. Nil nisi dulce ac sapidum gustat fames, nil tam lautum, quod non nausea reddat insipidum ac sordidum. Ipsi etiam qui delectationi huic intendunt, appetitu et raritate illam acui fatentur, ut reliquas copia frequentiaque contundi et in nichilum sepe et in contrarium verti. Ipse demum professor voluptatis Epicurus tenuem victum, quasi unicum sue professionis auxilium, et laudavit et coluit quidque sobrietati ac modestie tribuunt honesti viri, hoc ille tribuit voluptati. Ut quamlibet vivendi viam eligas, diversis finibus unum callem convenire noveris, uno victu utendum tenui semper ac modico, nisi quem honestis ex causis rara forte licentia sed illesa sobrietate laxaverit. Victus hic siccos et validos et aspectu placidos facit et odore corporis nec sibi nec aliis molesto: confer his madidos, estuantes, tremulos, olentes et, ut Ciceronis utar verbis, confer et sudantes et ructantes: tunc videbis quid inter frugalitatem intersit et crapulam. Etsi non virtus, at aspectus ipse monstrabit recta quonam vergat electio, ut vix sit quispiam tam gule servus qui acriter re discussa non sobrietatem longe illi preferendam fateatur. Si hec spernis ut levia, nunquid et morbos etiam hinc nascentes mortemque contemnes? Que, licet per seipsam magnis animis contemnenda sit, naturaliter atque honeste seu certe non turpiter invecta, sic turpibus causis accersita morte nichil fedius nilque formidabilius. An vero non audis Ecclesiasticum consultorem: "Noli avidus esse" inquit "in omni epulatione et non te effundas super omnem escam. In multis enim escis erit infirmitas et aviditas appropinquabit usque ad choleram. Propter crapulam multi perierunt; qui autem abstinens est adiciet vitam"?

G.

Lautis et multiplicibus utor cibis.

R.

Asellum tuum si nimis presseris opprimes, si mollius paveris calcitrabit. Venter vero depositarius male fidei est; non inefficax consilium videretur ad omnes, et presertim gule, illecebras comprimendas exitum contemplari.

G.

Conviviis glorior.

R.

Lautus victus voluptatis, convivia sunt furoris. Quid enim nisi pompaticus furor est, multos divites, a negotiis honestioribus fortassis abstractos, honorifico tedio unum in locum cogere et multos ventres aut vacuos melius mansuros aut suo gratius implendos arbitrio exquisitis et nocivis cibis infarcire, ubi ut uni morem gesseris palato, multis tedio fueris atque fastidio? Raro enim inter convivas consensus convenit verumque deprehenditur quod ait ille:

Tres michi convive prope dissentire videntur,poscentes vario multum diversa palato.Quid dem? quid non dem?

Quid des, Flacce? Sed quid facias, nisi ut penitus nichil des et hanc curam illis linquas, quibus nulla cura altior est? Agant quid libet qui agere nil aliud sciunt. Nam si tres discordant, quid centum facient aut mille? Vix sine tacitis saltem abeunt lamentis: hoc male sapuit, illud male oluit, hoc prefervidum fuit, illud gelidum, illud intempestivum, hoc mesto oblatum, hoc irato vultu, crudum illud, hoc lacerum; ille famulus segnis, hic preceps, hic surdaster, hic contumax, hic clamore offendit, hic silentio, ille illotis vasis aquam tepidam, hic vinum molle porrexit. His querelis non tam aule quam vie sonant et platee, nec immerito: nam quid attinet iucundius domi sue pransuros precibus fatigare? Aut quorsum et sumptus inutilis et supervacuus labor atque unum in atrium turba conveniens, nisi ut te vicinie ostentes et quasi de conviviis tuis pedester agas voluptarium triumphum? Sic tubis cymbala concrepant utque appareat pompe omnia tribui, caritati nichil, finge postridie unum aliquem convivarum tantulo egere quanti sua constitit paropsis: nunquam id a convivii domino impetrabit; nempe non id illi prestitum, sed sibi. Que quamvis ita esse non sit dubium, solent tamen, ubi ad mensam ebrii deierant affirmantque aliquid, percussis epulis his ferme verbis uti: "per hanc, inquiunt, quam simul facimus caritatem". Quibus rite respondeatur: "immo vero per hanc ebrietatem et hanc crapulam". Vera enim caritas demum esset, si ieiuni et sicci que in vestram perniciem effunditis in usum pauperum verteretis; tunc caritatem non improprie iuraretis. Nunc ad vestra convivia fastidiosi divites coguntur, famelici pauperes excluduntur, vobis scilicet extimantibus gloriosum claris hospitibus abundare. Nec deest preter vulgus, fontem omnis erroris, auctor insignis: "Est enim, ut michi videbitur" ait Cicero "valde decorum patere domos hominum illustrium hospitibus illustribus": plane, vir egregie, qui referre vicem valeant, sed egentibus clausas esse. Qua in re haud indigne forsitan notatum a Lactantio Ciceronem novimus, qui profecto illud melius alibi sed eodem libro: "hoc maxime" inquit "officium est, ut quisque maxime opis indigeat, ita ei potissimum opitulari. Quod contra fit a plerisque; a quo enim plurimum sperant, etiam si ille his non eget, tamen ei potissimum inserviunt". Bene nunc ais, Cicero, et vere; nam et ita fieri debet et a plurimis contra fit. Sed ut ad rem redeam, si querelis ac fastidio convivarum vis carere, conviviis abstine. Habent utcunque fortassis qui convivio interfuere quod arguant, quod graventur; qui hoc ipsum arguit, quod convivio non intersit, non iam ille conviva est, sed impudentissimus parasitus, cuius lingua non pluris extimanda quam gula est: que non modo non metuenda est, sed optanda nonnunquam, dicente satyrico:

Nam que comedia, mimusquis melior plorante gula?

Tales aliqui apud comicos describuntur letique risum excitant: quid visi coram auditique queant facere? Hec denique summa est: convivalem censuram non convivando evaseris, parasiticos morsus ac rabiem ridendo et contemnendo fugaveris; non est alia ad quietem via.

G.

Conviviis vaco.

R.

Pulchrum tibi studium elegisti: quid huic gustui conveniat, quid illi, quibus aut compescenda fames ferculis aut irritanda salsamentis. En preclaram utilemque philosophie partem! quis primus, quis secundus et quis tertius ingratum stomachum cibus premat, quis vini fumus cerebro gratiores nebulas effundat!

G.

Conviviis delector.

R.

Si sic accipiatur ut verbum sonat et ut senserunt maiores nostri nominis huius auctores, non modo non arguam sed laudabo. Dulce est enim et optabile et honestum amicis convivere; sed comessationem convivium appellatis turpissimeque rei pulcherrimum nomen imponitis, quasi vero non possit cum amicis vivi aliter quam comedendo et bibendo, et non melius cogitando et loquendo, cum et docto homine et erudito, ut ait Cicero ipse, vivere sit cogitare et nil profecto sit dulcius noto ac fido colloquio amicorum. Nolite ergo rem fedam pulchro velo tegere; translucet enim et quod convivium dicitur comessatio esse cognoscitur. Audite potius apostolum Paulum clara voce a malis vos, inter cetera a comessationibus et ebrietatibus, dehortantem et videte ne ad turpia nominum splendore rapiamini.

G.

Convivia me delectant.

R.

Dic quod est: comestiones, potationes, epulationes, viscerationes. Hec si delectant accipere, vilis tu, vilis rei debitor; at si dare, stultus tu, stulte sollicitudinis servus es.

G.

Conviviis gloriam quero.

R.

Mos est vester querere ibi, ubi quod queritis non est.

G.

Spero gloriam conviviis.

R.

Falsa est gloria, verus error. Alexandrum Macedonem conviviis indulsisse usque ad funestam ebrietatem legimus, Lucium Verum usque ad profluvium amentis impense flebilemque imperii iacturam. Quero alios duos: quem michi sanum principem, quem sobrium regem his intentum dabis? Nam philosophos ac poetas egregios memorare necessarium non est multoque minus sanctos viros et omnino omnes grande aliquid piumve animo agitantes, quibus omnibus haud dubie tota ea res infamis et invisa est.

G.

Gloria michi apud vulgus et multorum gratia ex conviviis est.

R.

Vilissime mercis ingens pretium, coquum fieri ut gule complaceas aliene. Credo autem, sunt quos gula urget, frenat inopia: his nichil est gratius quam aliena cura et impensa freno illo absolvi quodque per se nequeunt per alios adipisci. Qui hoc eis prestant, clari apud illos, dum id faciant, et famosi sunt. Finge desinere, simul desinent clari esse. Tandem, ut ego quoque iam desinam, hec summa est: convivarum conditio delicata est et querula longeque difficilis. De parasitis brevem accipe regulam: dum illos affatim paveris, rodent, arridebunt, plaudent manibus, laudabunt virum optimum, liberalem, denique patrie patrem dicent, nichil ad ultimum Graie adulationis omiserint, de qua satyricus loquens adulandi gentem prudentissimam et comedam nationem asseruit, et reliqua pueris quoque notissima. Sin aliquando cessaveris, si quidem sponte, avarum, sordidum, miserum diffamabunt; sin inopia, homunculum non malum certe sed stolidum et ineptum, teque tuamque domum fugient ut scopulum. Tunc intelliges illud Flacci:

Diffugiunt cadiscum fece siccatis amici.

De his quidem loquitur amicis; veri enim maxime in adversis herent et illas domos avidius frequentant quas fortuna deseruit. His ineptiis hisque difficultatibus ut occurras in tempore, et convivas tumidos et scurras aridos horumque omnium voces et sententias disce contemnere et sic habeto, nichil loci recto esse iudicio ubi totum voluptati tribuitur, nil virtuti, caducum denique malis artibus partum nomen eamque vulgo que gloria dicitur apud doctos infamiam esse, non gloriam.

G.

At egregie vestior.

R.

Que pura sunt, nuda videri amant: mos est feda coloribus abdere.

G.

Exquisitissime induor.

R.

Pudebit cultus exterioris, quotiens quid eo tegatur cogitabis; insana enim ambitio est fimum tegere purpura.

G.

Mundissime vestior.

R.

Non audisti quid ille vir fortissimus apud Crispum dicat: munditias mulieribus, laborem viris convenire.

G.

Vestitus insignis ac mollis est.

R.

Superbie vexillum nidusque luxurie.

G.

Vestis singularis ac insolita est.

R.

Non obiciam tibi sacros pauperes, seminudos et rigidis atque hirsutis togis hibernum frigus arcentes; scio quidem quod peccatrix opulentia sanctam spernit inopiam. Ille idem ditissimus hominum, Augustus, cuius altercatione retro tertia memini, veste non temere alia quam domestica usus est, ab uxore et sorore et filia neptibusque confecta; nam et hoc quoque de illo scriptum est. Sic ille cunctorum dominus paucas quidem sibique iunctissimas feminas fatigabat; tu fortassis aliorum servos, disiunctissimas fatigas gentes. Tibi nent, tibi pectunt, tibi texunt Belge, tibi Perse, tibi Seres, tibi Indi; tibi Tyrius murex natat, tibi fragrans bacca hispidis pendet arbusculis, tibi oves albicant Britannice, tibi Indica sandix rubet; uterque tibi sudat occeanus, Augusto autem uxor et filia sororque cum neptibus: eousque decrevit virtus, crevit superbia. Sic contrario delectaris, exempla modestie viluerunt. In victu igitur ac vestito multi optimo principum contempto post pessimos abiere, Gaium dico et reliquos, quorum ventri ac tergo nec civilis unquam nec virilis nec Romanus certe nec humanus sed insanus et nunc femineus, nunc divinus, ab omni autem parte profusus atque monstrificus cultus fuit.

G.

Exquisitissime induor.

R.

Operosior ornatus et superstitiose cure intentus formosis forme gratiam imminuit et fulgore suo deformium mendas prodit oculosque pretereuntium ad spectandum excitat. Itaque nulla re peius sibi consulit deformis homo quam dum formosum vult videri. Vestis insignior cultusque corporis qui ad formam queritur risus movet.

G.

Electissimis coloribus exornor.

R.

Natura rerum humana arte non vincitur; sepe etiam quasi indignans se tentari, quo maiore nisu premitur tegiturque, eo magis ac magis attollitur eminetque; nativam mortalis corpusculi feditatem nec colores alterant nec odores, quin aut magis conspectam efficiunt aut suspectam.

G.

Pretiosis ac variis ornamentis ambior.

R.

Pone in pheretro aureo pallidum cadaver, gemmis illud ostroque circunda: quo plus ornatus est, plus erit horroris. Neu quod loquor ad iniuriam trahas, origo nominis inquirenda est: si quidem a cadendo dicitur cadaver, cur non ut mortui sic viventis recte dicitur? Nempe illud cecidit, hoc casurum est caditque continue.

G.

Novus et insolitus cultus est michi.

R.

Non est locus ut defleam utque execrer ludibria hec habituum externorum, quos vobis ab extremis mundi finibus furibunda presens etas intulit; sed dii hominesque male oderint has beluas humana effigie, ferino animo, lingua latina barbaricove habitu, compto femineam ad mollitiem capillo, moribus ad aprinam duritiem horridis atque incultis, hinc obscena corporum impudentissime detegentes, illinc mentium levitatem vano vertice volucrum plumis extantibus aptissime designantes! An vero tam vigiles magistri an tam dociles discipuli plus odii mereantur in dubio est, quorum ingeniis effectum vides, ut inter mimos ducesque, inter scorta et matronas prope iam nil intersit aspectu; necdum sistit, sed in dies serpens crescit et variatur insania.

G.

Otium quiesve a laboribus obtigit.

R.

Duo humane vite bona gratissima, nisi usus immodicus mala illa gravissima fecerit, quod multis fecit, et totidem corporis atque animi pestes, tumorem corpori parientes animoque rubiginem.

G.

Otio fruor iucundissimo.

R.

"Utor" dic: nulla hic re fruendum sed utendum multis habet doctrina salubrior.

G.

Delectabile otium est michi.

R.

Refert multum hoc ipsum otium quale sit: duas nempe species otii diffiniunt, operosi alteram atque ipsa in requie laborantis ac circa honesta studia solliciti, quo nil est dulcius, alteram inertis et languidi et solam requiem complexi, quo nil fedius, nil similius est sepulchro. De primo igitur sepe magna quedam opera, et mundo utilia et suis auctoribus gloriosa, proveniunt, de secundo autem nichil unquam nisi inglorius torpor ac marcidus. Primum illud rite philosophantibus, hoc secundum pigris et ventri somnoque deditis peropportunum, ubi nullo interpellante edant licenter ac dormiant.

G.

Optata perfruor quiete.

R.

Quies illa qua perfruendum erit, nullum finem habitura, non est hic. Vide ergo qua gaudeas quiete.

G.

Quietem optatam reperi.

R.

Quietem dicis: an accubitum vis dicere, an somnum, quem mortis consanguineum poete quidam, alii mortis imaginem dixere, utrique perproprie?

G.

Dormio et quiesco.

R.

Atqui et euntes sepe animo quiescunt et sedentes iacentesque animo laborant. Et somnus ipse animalium quies dictus suos habet abditos dolores visionumque ac phantasmatum turbidos tumultus atque horribiles, de quo Deum familiariter alloquens sanctus et afflictus vir ille queritur.

G.

Otiosus in thalamo requiesco.

R.

Uter, queso, putas dulcius quiesceret, an Vatia suo in rure dormiens, an Scipio in Africa cum hostibus pugnans, Cato cum anguibus, Regulus cum utrisque? Nec quies sine gaudio nec sine virtute verum gaudium esse potest.

G.

Reiectis laboribus grato recreor sopore.

R.

Labor est materia virtutis et glorie; hunc qui reicit, illas reicit; contra, vitii et infamie materie sopor est nimius, qui multos ad perpetuum soporem urget atque precipitat: fovet ille libidinem, corpora pregravat, enervat animos, fuscat ingenia, scientiam minuit, memoriam extinguit, parit oblivionem. Non sine causa insomnes industriique laudantur, somno non laudatos cernimus sed inflatos: proinde ut somnum quidam mortem dicunt, sic vitam alii dixere vigiliam. Inter mortem vero et vitam vide quid eligas: vigilandum certe, quod sapientibus placet, ad hoc saltem ut longior vita sit.

G.

Longo et minime interrupto fruor somno.

R.

Bene, si non curis mordacibus, avaritia, ambitione, metu, merore aut amore impio, male autem si non honesti studii cura cuiuspiam sopor abrumpitur. Profecto populis stertentibus vigilant reges sopitoque duces vigilant exercitu, quod et res docet et Ilias probat Homerica: nobilioribus animis cure vigiles impendent, sed sobrie ac salubres. Augustum Cesarem principum maximum atque optimum somni brevis accepimus eiusque etiam crebrius interrupti: tu contrario gloriaris?

G.

Profunde dormio.

R.

Et gulosi et libidinosi et iracundi brutis animantibus, vivis tamen, somnolenti ac sopiti duntaxat mortuis comparantur: et, quod ad illam partem temporis attinet, nichil differre felices a miseris philosophicam scis esse sententiam. Iure igitur: ut pars illa pro viribus evitanda, que solam inter homines differentiam somniorum linquit, sic sectanda contraria est, nichil difficultatis allatura volentibus. Si pro levi enim gloria aut lucro exiguo et bellatores et mercatores et naute totis sub divo noctibus pervigilant, illi quidem inter hostium insidias, hi quolibet hoste peiores inter fluctus ac scopulos, tu propter veram gloriam lucrumque ingens inter Dei laudes ac libellos tuos partem noctium vigilare non poteris?

G.

Vigiliis defessus somno totus incubui.

R.

Sic est: non mutatis stilum, cuncta fere uno modo agitis et que Deus ipse vel natura vel ars aliqua vobis ad obsequium dedit in vestrum dedecus damnumque convertitis, potum cibumque ad ebrietatem et crapulam, otium et quietem ad somnolentiam et marcorem, valitudinem ad voluptates, formam corporis ad libidinem, robur ad iniurias, ingenium ad fraudes, scientiam ad superbiam, eloquentiam ad discrimen, domicilium ac vestitum ad pompam inanemque iactantiam, opes ad avaritiam et luxum, prolem et coniugium ad metum et sollicitudinem immortalem. Ite nunc, stupete et querimini de fortuna, et malis vestris ingemiscite: de bonis mala facitis deque celestibus donis compedes vobis ac laqueos et vincula anime conflatis!

G.

Somno placido delector.

R.

At non modo reges et duces et principes et philosophi et poete, insuper et familiarum patres vigilant ac nocte consurgunt, quod ad sanitatem atque economiam et philosophiam utile ait Aristoteles, sed fures etiam et insidiatores quodque est mirabilius, insani etiam amatores, quos suarum muliercularum memoria et desiderium excitat: tu vero non virtutis amore somnum oderis vitiis amicum utque eleganter ait Flaccus:

Ut iugulent homines surgunt de nocte latrones,ut te ipsum serves non expergisceris?

Pudeat semper tantum in vobis posse turpes causas et nil posse pulcherrimas.

G.

Nullo usquam interpellante totis noctibus quiesco.

R.

Videtur quidem Aristoteles, quod superius attigi, ita vitam hominis partiri, ut dimidiam partem somno tribuat dimidiamque vigilie, dum pro parte dimidia non differre studiosi vitam ait a stulti vita. Et si quidem pro somno noctem, pro vigilia diem vult intelligi, recta fateor ac vera est divisio: equis enim partibus tempus inter sese dividunt. At si sic accipitur, equas spatio inter partes differentia certe alia ingens est: nulla enim acrior, nulla altior cogitatio quam nocturna, nulla pars temporis studentibus aptior. Si autem somnum ipsum dimidiam temporis partem dicit, mirabile dictum est ex ore tam studiosi et tam docti hominis: absit enim ab anima bene instituta et studiis intenta dimidium temporis dormire, cum quartum suffecerit quibusdam et tertium voluptuosis quoque sufficiat. Noctu quidem surgere qualibet anni parte consilium est; absit ut noctem non hibernam modo, sed estivam totam dormiant, qui grande aliquid moliuntur. Ceterum semel illa fregisse sufficiet fortassis quodque vigiliarum anticipatum erit, brevi, si res poscat, meridiana vicissitudine restaurari potest. At brumalis hore noctis sepius rumpende, psallendum, studendum, legendum, scribendum, cogitandum, contemplandum, querendum ingenio novi aliquid semper et quod studio quesitum fuerit memoria repetendum. Audiendus quoque est Hieronymus ad Eustochium scribens: "Noctibus bis terque surgendum" inquit "revolvenda de scripturis que memoriter retinemus". Denique his studiis fatigati oculi alterno sopore recreandi et brevi quiete recreati alterno exercitio fatigandi erunt: ne totis noctibus dormiendo et culcitre incumbendo sepulta cadavera videamini, motu crebro atque honesto vos vivos et virtuti deditos comprobate.

G.

Suavibus delector odoribus.

R.

Hi vel victui vel vestitui subserviunt, de quibus quid sentiam audivisti.

G.

Odoribus studeo.

R.

Odorum alii gulam, alii libidinem irritant; horum appetitus incontinentie notam subit, et presertim vehemens. Alii propter seipsos expetuntur; horum studium non turpitudinis nempe sed vanitatis arguitur, unde est ut muliebrium unguentorum odor aut dapium quam florum turpior aut pomorum sit. Eadem ratio est earum delectationum que auribus oculisque percipiuntur. Si unquam ethicis applicuisti animum, nosti hec neque te nunc doceo, sed note veritatis ad memoriam retraho, ut huius generis oblectamenta videas vel feda esse vel levia.

G.

Odoribus operam do.

R.

Bone utinam fame, cuius odor bonus quoque dicitur malusque maior multo latiusque sensibilis quam aromatum si terantur aut sulphurum si crementur! De his odoribus non nares sed mens iudicat.

G.

Bonis odoribus delector.

R.

Si sensui pares et voluptati, inhias, ut dictum est, aut obscenum aut inane; si valitudinis curam geris, excusabile, modo condimentum rerum omnium, modus, adsit. Confortat enim tabescentem spiritum odor levis, sed ad omnia valet illud comicum: "ne quid nimis". Est autem, ut in multis, in hoc quoque naturarum varietas infinita, non solum inter hominem atque hominem, sed inter gentem etiam ac gentem: si quidem vera fama est, quam magni non respuunt auctores, gens que Gangis fontem accolit, omnis cibi expers, solo mali silvestris odore alitur; peregre profecturi nil nisi bonum illud malum ac vitale circumferunt, tam fetoris impatientes ut, sicut eos purus nutrit, sic infectus odor interimat: delicata complexio, que sic vivat et pereat! Hinc gens omnis ad ortum solis obversa celique mollitie delinita, ut ciborum negligentior, sic egentior atque appetentior est odorum; et inde nimirum hec primum curiositas vos invasit. Assyrii, Arabes et Sabei, vestris armis edomiti, suis vos odoribus domuere, quibus aliquamdiu rigida patrum et invicta sobrietas obstitit, usque adeo, ut DLXV anno urbis condite gravi edicto a censoribus caveretur nequis in urbem ipsam unguenta externa conveheret. Non multo autem post, modernorum vitiis ut assolet veterum scita rumpentibus, in senatum ipsum edicti talis auctorem victrix lascivia penetravit.

G.

Libenter bene oleo.

R.

Peregrini odores atque omne artificium bene olendi proprii naturalis non boni odoris argumenta et latentium sunt signa defectuum: ob hoc ipsum atque ob illam nedum viro sed ne honesta quidem femina dignam curam, solita sensum viri fortis offendere. Meministi adolescentis illius, qui dum, ut erat unguento illitus, pro collata prefectura Vespasiano principi gratias acturus ante eum staret, ille hausto mox odore substomachans acri supercilio, voce aspera "mallem" inquit "alium obolevisses". Sic increpitum, sine honore inhibitis seu rescissis iam concesse gratie literis, bene olidum dimisit. Ita cum semper dedecori sint odores huiusmodi, interdum etiam damno sunt, maxime ubi morum gravis ac masculus censor sit; quid, quod quibusdam fuere periculo? Nam et illud nosti, ut Plautius, senatorii vir ordinis, triumvirali proscriptione metu mortis Salernitanis latebris abditus, unguenti proditus odore sibi quidem perniciem, proscriptoribus autem suis excusationem sevitie quesivit. Nam quis non iure cesum diceret eum, qui eo tempore rei publice tantoque in suo privato discrimine unguenta etiam nunc oleret?

G.

Artificiosis odoribus assuevi.

R.

Desuesce, si consilium meum vis; turpius est enim artificiosis quam simplicibus assuevisse. Omne quod turpe est, quo artificiosius, eo fit turpius: honestatis ornamentum ars, inhonestatis est cumulus. Adde quod et fedius hodie quam olim; quamvis enim Roma, ut dixi, et quam Grecorum Romam prope dixerim, Lacedemon, huic pesti ex Asia venienti quasi armate hostium legioni ferreis moribus atque edictis obstiterint, ad extremum tamen mollis unguentorum simulque vitiorum acies fefellit, excubias in Europam transiit et fortissimas gentes vicit. Et quoniam singula prosequi longum est, ex unius asperrimi atque laboriosissimi viri mollita duritie de reliquis coniecturam facito, si quidem in medio bellorum estu ille invictus ac barbarus cruento cum exercitu unctus est Hannibal; penetrabilia unguenta, sed penetrabiliora sunt vitia. Itaque enervati ducis ac militum, quorum tam stupenda primordia fuerant, qualem decuit exitus fuit. Quo effectum est, ut cum multum Africani semper virtutibus, Hannibalis tamen unguentis aliquid deberetis: expediebat illis ut sicci essent, vobis ut ungerentur. Ex illo sane multis seculis sic iste mos invaluit, ut labor stuporque sit legere que de hac re in utrisque literis scripta sunt. Et quid pluribus morer? Usque ad illius pedes, quo nil altius, unguentum venit, quod ipse, qui omnem mollitiem animorum atque omnes illecebras voluptatum extincturus advenerat, passus est, non unguento quidem sed pietate delectatus ac lacrimis offerentis. Iam vero pedetentim usus hic abiit, ut cum in multis etas vestra maiorum glorie impar sit, in hoc excellere videatur, quod unguentaria non est et qui his capitur non communi temporum sed proprio quodam animi vitio laborat.

G.

Bonis odoribus illicior et delector.

R.

Fieri non potest quin que delectabilia sunt natura et illiciant et, dum presentia sunt, delectent. Sapientis Hebrei dictum est: "Unguento et variis odoribus delectatur cor", quamvis unguento quidem non tam michi delectatio videatur inesse quam fastidium; sed, ut insit, odoribus meo certe consilio absentibus resistendum contemptu et oblivione, presentibus utendum modice neque ullum his studium impendendum, — ne te vel tacitus ultimarum viliumque rerum mancipium fateare neve hunc articulum longius traham — inhonestis odoribus, ut rebus omnibus virilem effeminantibus animum, vetitis ac seclusis; in reliquis Augustini sententiam amplector: "De illecebra odorum" inquit "non satago nimis: cum absunt non requiro, cum adsunt non respuo, paratus eis semper carere". Idem fac ne quando bonis odoribus male oleas aut odiosis munditiis odiosus sis.

G.

Cantu delector ac fidibus.

R.

Aliquanto melius lacrimis atque suspiriis! Prestat enim flendo ad gaudium quam gaudendo ad gemitum pervenire.

G.

Cantibus sonisque permulceor.

R.

Et fere cantu falluntur et volucres; illud mirabilius, musica quoque dulcedine pisces tangi. Nota tibi Arionis ac delphinis est fabella, tam pro vero habita, ut ipsis annalibus sit inserta; multi quidem scriptorum illustrium meminere miraculi, elegantius nemo quam Herodotus Graie pater historie. Astipulantur imagines enee, illic ubi e tanto periculo incolumis primum terris appulsus est natantis piscis tergo insidens fidicen. Ad hec Sirenes cantu fallere creditum; illud vero non creditum sed compertum, ut quotidie blandis verbis homo hominem fallit, et, ad summam, nichil ad fallendum voce apertius.

G.

Musica suavitate delinior.

R.

Et aranea, ut aiunt, antequam mordeat, et medicus linit antequam feriat, et auceps et mulier quem fallere vult delinit, et predo quem perimit, et polypus quem demergit amplectitur, et quidam pessimi hominum nunquam terribiliores sunt quam dum se gestu et voce lenissimos ostendunt, quod in primis de Domitiano principe lectum est. Vix ulla est sine suspitione delinitio.

G.

Cantu gaudeo et exaltor.

R.

Cave: nam scriptum est: "Extrema gaudii luctus occupat". Et rursus: "Ante ruinam exaltabitur spiritus".

G.

Cano dulciter.

R.

Nescis an ultimum; ipse predulciter morti proximus olor canit: plures enim gaudio quam tristitia periere. Solito dulcius canentem inter ipsa soni suspiria expirasse recens fama est.

G.

Cantu ac tibiis delector.

R.

Non immerito quidem; singuli enim dies te et hore et momenta ad sepulchrum vehunt, quo cum cantu ferri vester etiam nunc mos est. Antiqui et tibiis efferebantur, unde illud Statii Papinii:

tibia cui teneros suetum producere manes.

Tibi utraque funeris pompa placet, illuc te licet ire non sentias, absque ulla requie properanti.

G.

Cantu moveor.

R.

At quid refert? Est haud dubie in animis hominum generosis maxime potentissima musica, sed effectus supra fidem varii: utque omittam quibus res non eget, hos ad letitiam inanem, hos ad sanctum et devotum gaudium piasque nonnunquam lacrimas movet. Que varietas in diversas sententias magna traxit ingenia; nempe Athanasius vanitates fugitans canendi usum in ecclesiis interdixit, Ambrosius pietatis exercitium appetens ut caneretur instituit, Augustinus utrunque se passum et difficile hinc sibi negotium dubietatis exortum inter confessiones suas pie meminit.

G.

Delectat canere.

R.

Graia olim delectatio, nunc et vestra. Apud illos quidem cantus ac fidium ignarus quisquis esset indoctus habebatur, quod Themistocli Attico Grecorum clarissimo, eo quod lyram in epulis recusasset, accidisse, Epaminondam vero Thebanum, hanc fortassis infamiam declinantem, preclare fidibus cecinisse auctor est Cicero. Mirum: et Socrates talis senex fidibus operam dedit, ne miremur Alcibiadem ab avunculo Pericle tibie studio traditum, apud illos honestissimo, ut inter liberales artes hanc quoque condisceret; sed verecundum pueri laudemus ingenium, qui cum ab insigni tibicine, ad idipsum accito, oblatas tibias ori applicuisset et collecto spiritu genas inflasset, animadversa deformitate vultus erubuit atque abiectas tibias aspernatus fregit meruitque licet tenera etas exemplo esse, ut totius populi consensu ex tunc Athenis tibiarum usus obsolesceret. Ad vos etsi non illud ardens musice studium pervenerit omnium principum mentes occupaturum, occupavit tamen aliquorum animos pessimorum maxime, Gaius quippe cantandi studiosissimus saltandique fuit, Nero quantum cythare studio deditus fuerit et quantam curam vocis habuerit incredibile dictu est. Id enim vere stultum penitusque ridiculum, quod nocte illa que sibi vite ultima, mundo autem respirandi vel modicum prima fuit, inter querelas quas vicina mors et presens metus dolorque dictabant, illud crebrius atque miserabilius deflevit, non quod tantus princeps sed quod tantus musicus periret. Mitto alios; ad hanc vestram que nunc agitur etatem, licet paratior, venit tamen aurium voluptas, qua caste ac sobrie delectari humanitas quedam, capi autem et molliter inviscari vanitas multa est.

G.

Suavibus vocum modis cum delectatione detineor.

R.

O si audires sanctorum suspiria! O si hinc aures tuas damnatorum gemitus et lamenta percellerent, hinc beatorum iubilus et cantus angelici atque illa celestis harmonia — quam Pythagoras ponit, Aristoteles evertit, Cicero noster instaurat, tibi autem pietas fidesque suggerit esse ibi perpetuas ac predulces voces, etsi non celorum, at celestium incolarum primam illam et eternam causam sine fine laudantium —! Si hec, inquam, omnia tuis auribus inferrentur, quam clare discerneres quis concentus dulcior quisve salubrior! Nunc surdo sensui soni iudicium committis, de quo hactenus parva quidem res nonnullis forte videbitur, magnos tamen viros exercuit. Nec sine causa divini Plato vir ingenii musicam arbitratus est ad statum sive correctionem morum et reipublice pertinere.

G.

Choreis gaudeo.

R.

Mirabar nisi fidium cantus et tibie choreas suscitarent et prescripto de more vanitatem vanitas sequeretur, verum maior multoque deformior. Ex cantu enim dulcedo aliqua et sepe utilis ac sancta percipitur, ex choreis nichil unquam nisi libidinosum ac inane spectaculum, honestis invisum oculis, viro indignum.

G.

Choreis cupide intersum.

R.

Corpus animum tegit ac detegit. Manuum iactatio, pes mobilis, oculus vagus ac petulans tale aliquid arguunt in animo esse, qui non cernitur; itaque cavendum valde est modestie cultoribus nequid effeminatum agant aut loquantur; occulti enim affectus et pectorum latebre sepe parvis indiciis patescunt. Motus, sessio, accubitus, gestus, risus, incessus, sermo signa sunt animi.

G.

Dulcedinem quandam ex choreis capio.

R.

O dulcedo ridicula! Finge enim te choream cernere neque tibicinem audire atque ita stultas mulierculas et viros mulierculis molliores in silentio circumferri, ridere, ineptire: quid, queso, unquam absurdius aut delirantius vidisti? Nunc motus inconditos lyre sonus aut tibie, hoc est amentia una aliam regit.

G.

Choreis delector.

R.

Non tam ibi delectatio presens est quam sperate delectationis auspicium, Veneris preludium illud quidem, sono stupidas ac misellas circumducere atque urgere et stringere ac specie urbanitatis atterere: libere ibi manus, liberi oculi, libere volant voces; pedum strepitus et multorum cantus dissoni et tubarum clangor, concursatio et pulvis et, que sepe ludis additur hostis pudicitie et amica scelerum, nox ipsa: hec sunt que timorem ac pudorem pellunt, hi sunt libidinum stimuli, hec laxamenta licentie. Et hec est, ne me falli facilem putes, illa delectatio quam simpliciter et velut innocua chorearum appellatione profitemini et ludi tegmine crimen obnubitis. Etsi enim solos et inter viros seu solas inter feminas hec nonnunquam fiant, illic tamen separatim exercentur quidve congressi iterum acturi sint simul discunt, ceu discipuli qui magistro absente quid eo reverso loqui debeant meditantur. Tolle radicitus hanc spem ingeniosam atque improbam, tolle libidinem: sustuleris et choream. Crede michi cum David rege, nemo ante Dominum saltabit, ne quem forte sua uxor irrideat, cum tamen nullus irrideatur ante dominam saltans sive etiam pandurizans.

G.

Delectabiles sunt choree.

R.

Sententiam meam tenes: si delectant, propter aliud delectant. Per se enim tota quidem insulsa res est et plus tedii allatura quam gaudii. Nam quid omnino est aliud in gyrum volvi quam excire vertiginem, et sine termino viam ire inter locales septem motus quos Plato dinumerat — hos scilicet: ante, retro, dextrorsum, sinistrorsum, sursum, deorsum ac circuitum? solus septimus infinitus est atque hunc ideo que perpetua sunt, hoc est celum servat et sidera, hunc in terris perpetuus hominum agit furor in cunctis fere actibus atque consiliis — nec ullus Orpheus Ixioniam rotam sistit — sed visibilius in choreis ubi animorum volubilitas corpora secum volvit. Et idcirco cum de omnibus dici possit de his perproprie dicitur quod scriptum est: "In circuitu impii ambulant". Hic ludus multorum dedecorum causa fuit, sepe ibi matrona diu servatum decus perdidit, sepe infelix virguncula ipso nutiali die didicit quod melius ignorasset.

G.

Honesto tripudio libenter exerceor.

R.

Vellem aliud genus exercitii delegisses! Sed quo pergas et quid velis video: interdictum tolli, veniam dari normamque prescribi. Quando igitur sic affectus es, seu is morbus seu consuetudo est, qua mala nichil peius, bona nichil est melius, ea tibi in his omnibus lex erit, ut quibus carere penitus non potes modestissime utaris ac rarissime, nequid ulla in re molle vel femineum agas, sed ubicunque, non suis etiam in finibus, virilis rigor emineat sitque tripudium, vel quisquis erit is ludus, fatigati animi relaxatio et exercitium corporis, non voluptas enervatrix mentium. Exemplo libentius abstinuissem: summorum virorum imitatio non omnibus tuta est — non enim omne pennatum animal aquilam sequi potest, imitatorum alii contrarium faciunt, alii vero aliud, nonnulli idem aliter, pauci ad plenum quod imitantur effingunt —. Cato hic ultimus reipublice curis pressum animum vino levare solitus fertur; fecit idem apud Grecos Solon. Hos aliquis sequi volens unum semper officium aget: bibet, quodque illis modicum ac rarum, huic immensum et continuum, quod illis remedium, huic erit ebrietas. Facile idem in rebus aliis posset ostendi; sed hoc uno intelligis quid est, quod nunc tecum verear. Ex quo tamen damnate rei patrocinium ut susciperem coegisti, summi viri exemplum, quod vel non sequaris vel non mutes accipe, his ipsis quibus apud Senecam est verbis, in eo libro, quo tranquillitatem animi stilo inquirit: "Scipio" inquit "triumphale illud et militare corpus movet ad numeros, non molliter se infringens — ut nunc mos est etiam incessu ipso ultra muliebrem mollitiem fluentibus —, sed ut antiqui illi viri solebant inter lusum ac festa tempora virilem in modum tripudiare, non facturi detrimentum etiam si ab hostibus suis spectarentur". Quibus in verbis quid de sua iam tunc etate sentiret perspicis: felix qui non vidit tuam! quamvis autem ille et tripudii et vini remissionem probet veniendumque nonnunquam usque ad ebrietatem dicat, quod a tam rigido ingenio dictum miror. Si fideli consilio uti vis, vino parce utere, tripudio abstine: alia sunt honestiora remissionum genera quibus fastidienti fessoque animo medeare. In omnibus tamen optimum fuerit quod hic ultimum dixit attendere et quecunque ages ita agere tanquam te hostes tui videant atque observent. Multo quidem est satius sic vivere ut abstinentiam et gravitatem tuam inimici stupeant, quam ut lasciviam amici excusent. Clarior fama est cui nec verum crimen obicere quisquam potest nec falsum audet quam cui obicitur sed purgatur: accusatorem perfecta virtus exterret, mediocris irritat. Quod ad sobrietatem attinet, malim te Cesari similem, quem vini parcissimum ne inimici quidem negaverunt, ut Tranquillus ait, quam Catoni; non Censorium illum senem loquor, de cuius sobrietate iam diximus, sed hunc ultimum, cui obiectam ebrietatem Seneca sic refellit, ut dicat facilius effecturum quisquis obiecit crimen honestum quam turpem Catonem. Quod ad id vero, de quo agitur, nullo modo tripudies malim, quam ut Scipio; quod si te illuc urget animus quo nolim, his te saltem ducibus uti velim, ut, si penitus tibi insedit illud lyricum

Nunc est bibendum, nunc pede liberopulsanda tellus,

sic vinum bibas ut Cato, sic terram pede pulses ut Scipio.

G.

At delectat pile ludus.

R.

En aliud clamandi ludibrium saltandique!

G.

Libenter pila lusito.

R.

Odiosa vobis ut videtur est requies: undique labores aucupamini, decorosos utinam! Nam si exercitio ludus hic queritur, utrum, precor, honestiorem fatigationem furibunda iactatio, in qua nichil animo geri potest, an ambulatio tranquilla prestaret, ubi et membrorum motus utilis et ingenii agitatio honesta est? Quem morem philosophorum quidam sic fecerunt suum ut hinc secta famosissima nomen sumpserit. An tu vero Dionysium Syracusium quam Stagiritem Aristotelem sequi mavis, quando ut studiosa deambulatione philosophum sic tyrannum ludo hoc turbido delectari solitum accepimus — quamvis et modestos interdum animos voluptas hec ceperit —? Itaque et Quintus Mucius Scevola ille augur elegantissime hoc ipsum fecit et divus Augustus post finem civilium bellorum ab exercitiis campestribus ad pilam transiit et Marcus Aurelius Antoninus, ut de eo scribitur, pila lusit apprime. Nec tamen quia vel ille divini atque humani iuris peritissimus, vel hi doctissimi atque optimi principes fuerant, ideo ludus preceps et clamosus placet, si quidem motus omnis vehementior, presertim si clamore permixtus sit, honestum dedecet ingenium.

G.

Alee ludus et calculorum placet.

R.

Damnosum illud, hoc inane, utroque tamen idem ille Scevola quodque est altius, Augustus Cesar altero uti solitus fertur. Neque rursus ideo quod ille a ceremoniis deorum atque hominum legibus, quas excellentissime calluit, iste a curis summi imperii, quod diutissime atque optime rexit, tale sibi interdum laboris diverticulum elegisset, hoc in te probaverim: sunt enim et doctis ac magnis viris appetitus quidam peregrini et sui, quorum, si ut in doctrinis sic in moribus imitator fueris, facile labi queas. Neque enim omnium qui laudantur laude digna sunt omnia.

G.

Alee ludo delector.

R.

Quis non delectetur super pictam tabulam consignatas numeris ossium quadraturas crispanti cubito iactare quaque ille direxerint trepidantibus digitis rotundas in aciem tabellas mittere? Gloriosum exercitium et preclarum nomen et currus et laureas meriturum!

G.

Calculis libens ludo.

R.

O puerile studium, o perditum tempus, o cure supervacue, o ineptissimi clamores, stulta gaudia ireque ridicule! Deliros senes impendere alveo et pauculis lignis, vagis ac furtim insidiantibus atque latrocinantibus, unde latruncularius ludus apud veteres dicebatur! quo lusisse simiam auctor est Plinius. Miraris: atqui proprie ludus est simie miscere calculos ac transferre et post illidere, raptim iactare manus ac retrahere, insultare adversario et collisis dentibus minari, irasci, altercari, fremere vicissimque interim, ut Flacci verbo utar, caput scalpere, ungues rodere, et ad summam omnia facere, que pretereuntibus risum excutiant. Nunquid enim horum aliquid aut ullum penitus amentie genus omittis? nonne ita torquemini quasi vel vestra vel publica salus in dubio sit? Multi, credo, prelio vicissent, si quam ligneis aut eburneis impenderunt curam veris militibus impendissent. Vix rei ullius tam intensum tamque ineptum studium invenias. Sed hoc est in regno stultitie commune, ut quarum rerum minor est fructus et cupiditas et delectatio maior sit.

G.

Alea delector.

R.

Ostendam tibi, si consilio uti voles, generosam atque honestam aleam, qua olim Athenis docti homines usi sunt, ut festis scilicet diebus in consilio amicorum quisque de litteris aliquid in medium proferat, non sophisma lubricum ut illi, sed solidum pro ingenio proferentis ad virtutem aut ad beatam vitam pertinens. Dehinc collatione facta sine invidia, sine ira, qui inferiores doctiorum iudicio visi erunt, facili quidem mulctentur pecunia hec in philosophicas vertatur cenas: sic res una convivio sumptum, exercitium studio, calcar ingenio ministrabit, quod hinc victos excitet, hinc victores. Hoc alee genere quo antiqui Saturnalia, vos pia festa, et quo illi Atticas, vos Romanas noctes instruite. Habes ludum quo et ludere iuvet et lusisse non pudeat.

G.

Iuvat ad taxillos ludere.

R.

O vorago ingens inexplebilis, o patrimoniorum fluxus tristis ac subitus, o animi tempestas et fame nubes et scelerum stimulus et ad desperandum via! Superiores utcumque ludi sunt, hic merus est dolor.

G.

At michi prosper ludi huius eventus fuit.

R.

Taxillorum nullus eventus prosper, mali omnes et miseri; nam et qui perdit affligitur et qui vincit illicitur inque insidias protrahitur.

G.

Prospere lusi.

R.

Presens sepe prosperitas future calamitatis auspicium fuit et suas habet hec pestis illecebras: si qui talis ludunt omnes perderent, nemo umquam luderet. Nunc lucrantur aliqui, sed lucrum illud arra est damni.

G.

Lusi et vici.

R.

Bene, nisi in campum redis: alioquin nullus campus planior, nullo in campo volubilior est fortuna.

G.

Lusi et vici.

R.

Ludes iterum et perdes. Quod vicisti autem hinc atque illinc mille diripient, quod perdideris nemo restituet. Adde quod, si quid est iustitie, quod vincis non fit tuum; at quod perdis, etsi non fiat alterius, tuum tamen esse desinit. Multa sunt undique que ab hac insania bonam mentem dehortentur ac retrahant, nisi vos impetus quidam avaritia pulsus urgeret.

G.

Vici in ludo taxillorum.

R.

Scito autem te ab exactore impio fenus centesimum accepisse: restitues quod vicisti et de tuo adicies; ut non sit qui repetat, per se ipsum evanuerit tuque in somnis felix esse desieris.

G.

Vici et ditior factus sum.

R.

Cum nulla sit stabilis pecunia sed sua potius rotunditate versatilis, tum precipue que taxillis queritur. Taxillorum ludus nichil ulli donat, eorum maxime qui familiarius illum colunt, sed mutuat aliquid et extorquet, eo semper immitior quo blandior visus erat. Nulla enim amarior est iactura quam lucri dulcedinem degustare orso.

G.

Lusi et lucratus sum.

R.

Gaudere lucro taxillorum tale est ac si dulci gaudeas veneno: utrumque mox per venas erumpet.

G.

Ludo prospero delectatus sum.

R.

Peior est delectatio peccati quam peccatum ipsum: sunt qui mala consuetudine pene coacti peccant neque post peccatum gaudent sed tristantur; si fieri possit, non peccasse maluerint. Quosdam vidimus inter ipsas libidinum flammas quandam velut glaciem doloris ac penitentie sentire et, si dici liceat, velle simul ac nolle, peiorem licet in partem mali usus quadam vi detorsos, quos haud improbe quis speret usu excusso ad meliorem semitam posse converti: at qui de peccato exultant, quid de his, oro, reliquum spei est?

G.

Delector taxillorum ludo.

R.

Spero fore ne semper neu diu etiam delecteris; volvitur assidue fundatarum status urbium: tu stabiles taxillos putas! Crede michi, volventur et secum in lacrimas gaudium tuum volvent. Neque enim sic volventur ut vidisti: tunc inane tibi gaudium, nunc veros gemitus parabunt.

G.

Delectat ludere.

R.

Delectatio funesta et turpis corruptique animi! Ira enim et convicio dignus es. Nam quis, queso, ingenuus, seu quis homo et non potius trux belua delectari queat ludi nomen habente nequitia atque impietate fedissima? Ubi preter hominum vultus nichil humanum sit vultusque ipsi, iracundia ac merore obsiti confusisque clamoribus efferati, nec iam sint humani, ubi non decor morum, non modestia sit verborum, non amor erga homines, non erga Deum reverentia, sed iurgia et rancores et doli et periuria et rapine, vulnera ad extremum et homicidia quoque? Nil in Deum sevius potest humana temeritas, divini nominis blasphemie, quibus ante omnes scelerum officinas ille ludus infelix scatet: ubi si quos forte tacitos pudor tenet, crebro tamen suspectantes, quid labiis cordis agant sciunt ipsi. Quis hunc ludum verus homo, non dicam tractare manibus, sed spectare oculis possit et non angi prorsus fugarique scelesti spectaculi feditate?

G.

Delector tamen hoc ludo.

R.

Vide ne Cretensium imprecatio in tuum caput inciderit, mala consuetudine delectari, quo nichil dictu levius, nichil eventu gravius propiusque exitio est.

G.

Delector taxillorum ludo.

R.

Abicienda est delectatio inhonesta, etsi non virtutis, at saltem fame studio et pudoris cura. Nam vix aliud in actibus hominum invenias ubi tam clare mores ac vitia detegantur: vidisti alacriter in prelium descensuros in hoc ludo tremere atque orare flebiliter et suum numerum invocare, quosdam alibi magnanimos ac tranquillos illic pro parva pecunia et precari et irasci et in finem furere. Quam multa pro paucis nummis sepe ibi fecerunt viri fortes, que pro ingenti thesauro alibi non fecissent! Ibi enim vitiorum omnium sed in primis ire atque avaritie regnum est. Meministi ut Naso — in eo libro quo inhonestam quidem ac supervacuam artem docet, utile tamen interdum aliquid interserit — amatrices monet, ut ob animi vitia celanda ludo hoc aut simili abstineant, ne conspecte ira tumide aut avaritia exhauste amatoribus displiceant suis. Quanto id viris dignius precipitur, ne non modo hominum sed Dei oculos omnia videntis et bonos animos moresque ingenuos amantis offendant!

G.

Lusi, vici, gaudeo.

R.

Ludus turpis, damnosa victoria, gaudium inane!

G.

Vici, gaudeo.

R.

Omne de suo malo gaudium stultum est. Proinde tartareus quispiam ludi huius inventor fuit, cuius inscii ludibrio ac noxe, scientes vero miraculo subiaceant ac stupori. Nam quid mirabilius quam quod veteri proverbio vulgatum verumque iugi experientia deprehenditur, omnes huiusce ludi magistros nudos esse atque inopes et egenos?

G.

Delector histrionum iocis.

R.

Nobilior multo delectatio illa est, de modulatione musica; liberali scilicet quadam arte percipitur, hec solius vanitatis et impudentie plena est.

G.

Histrionibus delector.

R.

Malim pauperibus, malim amicis humilibus, malim tandem solitudine delecteris.

G.

Histriones michi risum movent.

R.

Quid tu illis? Quotiens de se dominum ridentem risit histrio, quotiens se mirantis amentiam admiratus finxit aliquid, quo falso illum, vere se autem delectaret!

G.

Histriones doctos habeo.

R.

Habes de quibus rideas quique te rideant et qui rodant. Pestis divitum pervetusta que ab Hetruscis orta Rome crevit adeo eoque fiducie est evecta ut Esopus hinc quesitum patrimonium incredibile atque immensum filio dimiserit et Roscius vagam sparsamque rem arte collegerit de histrionica librum scribens, in quo artem suam oratorie seque perinde Ciceroni equare non erubuit, eam scilicet ob causam, quod affectus animi conceptusque abditos, quos Cicero verbis ornatis varie pronuntiaret, ipse, alio modo sed effectu pari, gestibus aptis exprimeret. Et sane fuit ille mirus artifex nec scio quid tam durum esse vel tam triste potuerit, quod non facile lenisset; non dico qui facillimi atque mitissimi Ciceronis amicitiam ingenio meruit dignusque pro quo tantus orator verba faceret et de quo scriptum opus memorie posterorum traderet est habitus, sed qui tetricum ac superbum Sille animum inflexit et ab illo omnium contemptore admissus in gratiam anuloque aureo donatus est; qui tot graves ac severos senes senatumque illum per quem frena orbis agebantur quotiens voluit ad risum ac letitiam coegit; qui populum Romanum tantum et tam varium sic illexit, ut diurnum salarium de publico mille denarios sine gregalibus ac ministris solus ipse perciperet: magna merces, quamvis exigua fingatur moneta. Non sine mira quadam et insolita agilitate animi hoc fieri posse consenserim, ut si quis usquam Roscius affuerit, non tibi forte sit vetitum quod Ciceroni licitum fuit, non solum ludis interdum sed familiaritate eius et ingenio uti; est enim ingeniis inter se, quamquam studio et professione distantibus, multa cognatio. Ubi vero hunc querimus? multum brevi tempore nobilissime artium retrocessere, ne dicam histrioniam, que eo rediit ut nunc illi deditos corrupto gustu falsoque iudicio esse non sit dubium. Profecto enim consequens est ut quibus mala bene sapiunt, bona illis ignota sint et curis nobilibus insuetos esse qui vilibus delectantur.

G.

Multi quotidie me frequentant histriones.

R.

Frequentare te desinent, cum tu dives aut largus, dicam rectius, cum tu stultus et prodigus esse desieris.

G.

Magna michi acies histrionum est.

R.

Immo muscarum, que te unctum comitentur siccumque destituant nec destituisse suffecerit nisi hunc plausum par sequatur infamia. Sunt lingue quibus quies ac silentium pena est, numquam vero nisi de aliis loqui iuvat: aut falso laudant aut livide detrahunt et quorum nequeunt mordere divitias famam mordent. Una est histrionum atque parasitorum lex: utrique blanditiis armati post fortunam eunt. Verum illis ventrem implesse satis est; his alia fames: cibi mentio iniurie genus, est implenda cupiditas fundo carens.

G.

Palestricis delector ludis.

R.

Si spectator vanus, si luctator insanus.

G.

Palestricis exercitiis vaco.

R.

In singulis verbis cuius domini mancipium sis apparet: nempe hec ut superiora corpori serviunt, quod, ut paulo ante commemini, et aliquanto honestius sine impetu et sine strepitu fieri potest. Et est agitatio quedam animi nobilior, quam si nosses hos corporeos conatus et sperneres et odisses; sed vos animum quasi hospitem degenerem atque invisum, corpus ut dominum generosum ac dilectum colitis: illi seritis, illi metitis, illi aratis. Iure id quidem: illud iniustius, quod eo omnia refertis curaque animi posthabita noctes illi insomnes agitis, illi suspiratis, vota illi facitis ingenuasque artes illi discitis, illi demum obsequimini ac servitis, sumptuosissimo dominorum omnium atque ingratissimo, cui nec umquam satis aliquid nec, si quid aliquando defuerit, ulla umquam memoria sit accepti: huic tamen tali domino quicquid iusserit paretis atque esuriente animo huic uni non tantum necessaria, sed supervacua undique ac nocitura convehitis, neque ea solum que ad victum pertinent ac vestitum, de quibus suo egimus loco, sed que ad ludos etiam variamque libidinem, non videntes quam vestris adversa consiliis ipsa sit veritas, que disertissimo Ciceronis ore loquitur, unde appareat quod qui corpus negligit, non se ille, sed fragile caducumque domicilium, at qui animum, ille sese vere negligit. "Neque enim" ait "tu is es, quem forma ista declarat, sed mens cuiusque is est quisque, non ea figura, que digito demonstrari potest".

G.

Palestre delector exercitio.

R.

Quadrigarum fervor et equorum strepitus et ardentes rote per angustias inoffense et luctantium plausus atque collisio, oleum, sudor, pulvis mirabilis, seu illa quidem oculorum seu aurium seu narium voluptas hebetatique sensus indicium ingens! qui si sanus integerque esset, non clamorum atque tumultuum officine quas palestras vocant, sed observatio diligens palestre huius, quam nascentes ingrediuntur, qua viventes atteruntur, unde digrediuntur obeuntes atque utilior quedam honestiorque suavitas delectaret.

G.

Studio deditus sum palestrico.

R.

Fuit hec quidem apud veteres non ultima gloria, sed tam magna ut seni illi Rhodio Diagore, qui et ipse palestrita insignis fuerat, cum duos uno die filios palestricis insignitos victoriis conspexisset, quasi nichil clarius iam restaret quo aspirare posset in vita, amicus alter Lacedemonius senex diceret: "Morere, Diagora: non enim in celum ascensurus es": tam magnum tamque altum censebat tres simul unius familie palestritas esse; levicula prorsus et Grecula vere laudis extimatio, sed communis adeo ut magna etiam turbaret ingenia. Unde et Plato tantus philosophus olympionices clarus fuit inque hac parte multis notus eventibus, adolescens tamen. Amplitudo quidem, unde Platonis nomen ortum putant, roburque corporis et etatis fervor iuvenilem animum impulerant ad experimentum virium; ubi cum summis quoque par esset, accessu temporis cognito quid ageret, ad meliora se transtulit Socratique similis fieri maluit quam Miloni. Et sane multa etas excusat: facile teneris annis ignoscitur, vanitatis excusatio nulla est viro.

G.

Palestre studium delectat.

R.

In hoc sepe vilissimus omnium superior fuit et corporea mole animi virtus est oppressa. Quem tu michi ducum vel heroum proferes quem Milo ille non superet, qui per stadium bovem vivum gestans humeris cucurrit eundemque nude ictu manus occisum uno die solus haud gravatus integrum comedit. Mira res dictu, sed apud historicos vulgata. Quis huic igitur in palestre sue regno par occurrerit? Atqui nichil indignius quam generosos spiritus tali belue succumbentes cernere et idcirco nobilibus animis bene sibi fidentibus summopere providendum est ne sua sponte descendant ubi ab ignavissimis vinci queant. Quin tu si contentionibus gaudes, id tibi sume certamen in quo semper fere superior qui melior, non de corporum viribus aut omnino de re ulla ubi peior idem esse possit et victor; non de opibus ergo, non de dignitate, non de potentia, sed de scientia ac virtute contende idque eo animo non ut cuiusquam fame obstrepas, sed ut aliene laudis emulatio tibi sit calcar ad gloriam: nulle ibi sint penitus partes invidie, sed virtutis. Habes et hic exemplum Catonis huius ultimi, de quo Crispus "non divitiis" inquit "cum divite neque factione cum factioso, sed cum strenuo virtute, cum modesto pudore, cum innocente abstinentia certabat". Honestissimum hoc palestre genus quo te exerceas, non tantum Olympie sed ubique, non minus in thalamo quam in foro nec minus in otio quam in actu, neque cum presentibus modo, sed cum absentibus quoque cunque etatum omnium ac terrarum viris illustribus. Semper enim memorabile ac magnificum illud Scipionis apud Livium iudicavi: "Maximo" inquit "cuique id accidere animo certum habeo, ut se non cum presentibus modo, sed cum omnis evi claris viris comparet". Tu quoque vel de grege presentium si occurrat, quod vix spero, vel ex omni memoria vetustatis quemlibet tibi parem delige, cum quo non ulnis ac cestibus sed ingenio ac virtute luctabere, sine metu periculi sed immarcescibilis spe corone. Hoc de palestris consilium, hec sententia mea est.

G.

Delector variis spectaculis.

R.

Circo forsan et theatro, que duo loca bonis semper adversa moribus fuisse notissimum, quo quisquis malus ierit, redibit pessimus. Nam bonis iter illud ignotum est, qui si casu aliquo ignari adeant, contagio non carebunt.

G.

Circo delector atque harena.

R.

Atqui delectationes alie vanum seu libidinosum aliquid habuere, hec utrumque superadditamque sevitiam et inhumanitatem habet, bonis animis rem indignam. Neque excusat quod iis ipsis Romani olim, flos hominum, delectati sunt: recto namque iudicio urbs illa, alioquin abundantissima bonorum omnium atque illustrium exemplorum, nichil omnino reprehensibilius habuit reliquisque deformius sibique nocivum magis quam hinc discordiarum civilium, hinc ludorum studium immodicum — quasi non sufficeret bellorum cruor domi militieque, nisi cruenta pax esset cruenteque etiam voluptates —, nisi circo fortassis honestius quis theatrum dixerit, cui pariter inhiantes videas non modo populum sed senatum atque ipsos mundi dominos imperatores Romanorum: sic spectaculis capiebantur illi etiam qui humano generi spectaculum facti erant. Rem mirabilem dicam, sed cognitam vulgatamque: sic cunctorum animos theatralis furor ille pervaserat, ut non modo coniuges Cesarum aut filias sed virgines quoque Vestales in publicum atque in turbas educeret, quarum pudicitia nichil exactius, nichil fama tenerius, nichil conversatione secretius, usque adeo ut in eis omnis motus, omnis cultus, omnis sermo lascivior nota dignus ac supplicio haberetur; et tamen iis ipsis in theatro locum assignasse legitur non quicumque, sed summus atque optimus principum Augustus Cesar. Neque minor est ideo error is quo magni errant, sed maior potius atque conspectior.

G.

Libenter scenicos ludos specto.

R.

Rem que nec honeste geritur nec honeste cernitur! nec facile dictu est an lusor infamior an spectator et an scena sit turpior an orchestra, nisi quod in illam sepe quidem paupertas, in hanc vero semper vanitas trahit. In omni sane delicto plurimum interest utrum inopia an libidine seu superbia quis delinquat.

G.

Amphitheatri spectaculis oblector.

R.

Damnosa undique et publice privatimque nocens delectatio! Quod facile colliges, si in animum redeat ex historiis rei huius initium progressusque quanto publici census impendio, quanta quamque insanie proxima ducum cura, quanto demum populi studio ac labore constiterit. Equidem et tot vana dinumerare difficile est et tam vulgata superfluum: mille simul gladiatorum paria — non ludo tantum satis multa, sed prelio — elephantorum tigridumque et leonum ac pardorum greges, onagrorum quoque equorumque ferocium atque animalium diversissimi generis e toto orbe transmissos, omnium terrarum silvis omniumque gentium venatibus Romano famulantibus theatro. Adde illam edificandi luxuriem exemplo carentem, non imitatione carituram, convectas terra pelagoque marmoreas columnas in ludorum usum et artificum summis ingeniis expolitas et verticibus superbas auro rutilante frondentibus. Cuius princeps insanie nominandus est Scaurus, is qui edilis in theatri scenam, opus dierum paucorum et quod paucis lignis ac funibus attolli poterat suffecturum oculis populi talibus gaudentis, trecentarum sexaginta talium columnarum monstra intulit fecitque opus, ut scriptum tenes, maximum omnium que umquam fuere humana manufacta, non temporaria mora, verum etiam eternitatis destinatione: quo promeruit ut verissime diceretur proscriptione primum gravi cives, idem post edilitate levissima mores bonos in exilium pepulisse, ut qui multi perditi temporis inani plebecule multarumque et inutilium impensarum reipublice auctor et exemplum fuit. Sed, o mirum dictu!, mox furorem hunc vicere sequentium furores, quibus effectum est ut miraculo operum ac numero fateri oporteat preter Romam nichil mirandum fuisse in toto orbe terrarum. Nam et hoc itidem scriptum vides: penetrata terre intima, perfosse silices, egeste rupes abdite, aversi amnes et in fistulas coacti, inclusum aut exclusum molibus iratum equor, suspensa iuga montium tentatique marium recessus, denique stratum late signatumque nepotibus iter insaniendi, et impleta in vobis spes avorum, nunquam scilicet defuturam esse luxuriam. Et ut cumulatius malum sit publicis damnis, accedit calamitas privatorum qui, spectandi cupidine compediti et quotidiani interim questus immemores neque diem labi sentiunt neque armatam tergoque instantem respiciunt egestatem. Sic vicissim et privata in publicam et publica pernicies in privatam vertitur neque vero patrimoniorum iactura gravior quam morum, ubi libido discitur humanitasque dediscitur. Proinde quid de spectaculis speraretis iam inde ab exordio primus regum vestrorum Romulus omen fuit, qui in his rigidam tetricamque illam Sabinarum pudicitiam circumvenit, etsi utcumque matrimonii honor texit iniuriam; at quam multis hoc postmodum non ad coniugium, sed ad stuprum vagamque licentiam fuit via? Ad summam enim hoc teneas velim: pudicitiam spectaculis sepe stratam, semper impulsam vidimus et — ut sileam viros, quibus is scelerum furor est ut pene iam adulterio glorientur — multarum ibi fama periit pudorque: multe inde domum impudice, plures ambigue rediere, castior autem nulla. Iam vero que corporum clades, nequid prorsus desit infortunii, queve non singulorum modo, sed populorum strages! Indicio sunt et risus subito versus in gemitum elataque funera e theatris et plaudentium choris mixte lugentium cohortes. Audisti ut Curio, is qui civili bello pro Cesaris partibus in Africa occubuit, ut Scaurum, quem opibus equare non poterat, ingenio superaret, non marmoreum, ut ille, sed ligneum theatrum, duplex tamen ac pensile, meditatus, populum victorem gentium ludis victum et periculis plaudentem suis mira arte suspendit, ut ridentes interius stupentesque ipsi exterius spectatoribus risu fierent ac stupori. Et miramur imperii spe obiecta unius licet magni exulis animum flectere potuisse, qui oculorum levi brevique voluptate proposita tot milia civium volubili spectaculo circumvolvit? At nemo ibi periit, dicet aliquis; sed perire potuere et periere alibi innumeri: neve attingam novas simul ac veteres ruinas, quibus sepe multi mortem simul ac tumulum inveniere, sub Tiberio principe celebri spectaculo apud Fidenam urbem amphitheatri lapsu oppressa viginti hominum milia meministi. Hic spectaculorum fructus, hi sunt exitus!

G.

Spectaculis cum voluptate detineor.

R.

Aut fictis amoribus aut veris odiis. Primum equidem non est viri, secundum vero nec hominis spectare, quis ferrum iugulo letus exceperit, quis fervido vulnere plus cruoris effuderit, quis minus conspecta morte palluerit. Quid crudelitatis ad scholam ire iuvat? Non egetis preceptoribus: nimis dociles malorum estis, plura per vos domi discitis quam necesse est. Quid si tam promptis ingeniis artifices scelerum ac magistra errorum plebs accesserint? Multos quos natura mites fecerat sevitiam spectacula docuere. Mens hominis in vitium prona non urgenda utique sed frenanda est: si sibi linquitur egre stabit, si impellitur preceps ruet. Multum mali auribus invehitur, sed multo plus oculis: illis quasi fenestris bipatentibus in animam mors irrumpit; nichil potentius in memoriam descendit quam quod visu subit. Facile audita pretervolant, conspectarum imagines rerum herent etiam invitis nec se tamen nisi volentibus ingerunt nisi perraro atque ocius abiture. Quo pergis igitur, quis te rapit impetus, ut ad horam gaudeas unde semper doleas, ut videas semel quod vidisse milies peniteat, iugulari ferro hominem aut ferarum dentibus unguibusque discerpi aut tale aliquid quod et vigilem turbet et sopitum terreat? Nescio quid hic dulce, seu quid non potius amarum ac triste sentitis nec ullum in vobis maius insanie argumentum video, quam quod quotidie vos ad mortem miseris delinimentis illectos et velut stygio sopore dimersos dulcedo amara et delectatio inamena precipitat. Una est enim vobis lex rerum ferme omnium: quicquid cupitis, quicquid molimini, quicquid agitis contra vos est.

G.

Equo agili delector.

R.

Ferocissimo et inquietissimo animante insomnique et inexpleta voragine.

G.

Equo libens circumvector.

R.

Non multo est peius mari turbido quam frementi equo rapi: nullum animal insolentius domino suo est — nec inepte iam equorum domitoribus in proverbium venit, bis equum male facere —, quamvis hinc humile, hinc superbum sit; qui illis viribus eaque pernicitate pro vili cibo fieri alterius domarique, duris stringi fasciis nodosoque fune vinciri, ferro frenari, ferro calciari, pertusa clavis ungula ferro urgeri, ferratum ferre vectorem, turpem carcerem ac grave servitium pati possit, inde autem quasi indomitus non tantum pro libero sese gerat, sed ut domini sui hostis agit omnia: si currendum est, stimulos non audit, si subsistendum, frena mordicus rapit, si fremendum, torpet, si latendum, fremit. Obsequiosum illud, ut perhibent, fidumque animal de quo tam multe iactantur fabule, animal nobile, regium, optabile colendumque, dignum quod enormi pretio comparetur, anxia nutriatur cura! Immo vero animal quod, si conferantur cum obsequiis tedia, nemo sapiens emat, nemo diligens pascat: animal et otii impatiens et laboris, illo tumidum, hoc deiectum; nunc impetuosum animal, nunc ignavum, nunc audax, nunc trepidum, nunc volatile, nunc caducum; hinc culicum metuens atque umbrarum, hinc dominum suum spernens diversisque illum viis in discrimen trahens. Quis contumaciam, quis morsus aut calces explicet, quis hinnitus et ascensoris impatientiam ac sessoris? Equidem quot equorum mores, totidem equitum constat esse pericula.

G.

Equorum studio detineor.

R.

Mirarer nisi ingentes viros usque ad ludibrium captos hoc studio meminissem. Quis Alexandrum Macedonem non audivit amato equo tumulum erexisse urbemque de equi nomine appellatam? Sed nichil in illo mirabile vivente impetus et animi fervor fecit; mirabilior in Augusto, quamvis minor, ineptia: neque enim urbem equo ille suo instituit sed sepulchrum idque ipsum illi gravitati atque ingenio impar fuit. Nam divi Iulii monstruosus sonipes an ab ipso an ab alio ante edem Veneris marmorea sit consecratus effigie dubitari potest. Minor multo vel etate vel gloria, verum opibus ac Cesareo nomine pene equalis Antoninus Verus — ut sileam quem victum quemve amictum equo quem immodice amabat exhibuit — certe et viventi simulacrum aureum fieri fecit et mortuo sepulturam, quo gravius stomachemur, in Vaticano extrui, tot inter sacra ossa ibi condita et condenda: vix credibilia loquimur, vera tamen. Horum similiumque conscius, vates heroum animas apud inferos quoque equorum studio deditas facit; nec minor ideo sed maior est vanitas, que tam magnos ad se animos trahere potens est. Neve quis priscam tantum, non modernam amentiam suspicetur, redeat ad memoriam — nec longe seu loco seu tempore requirendus, adhuc enim vivit necdum senuit et in terra Italica nobiscum degit — is quem nominare non est necesse, fortune utique vir ingentis nec parvi ingenii consiliique vir, alioquin magni animi nec insulsi ubi quid serio agendum incidit, qui tamen egrotanti equo quem amabat aureum pulvinar ac sericum cubile substravit. Cumque ipse interim podagra vinctus atque immobilis medicorum legibus regeretur, nichilominus tamen aut servorum vectus manibus aut equo altero vix iniectus et suos medicos secum ducens equum egrum suum bis terque quotidie visitabat, illi suspirans atque anxius assidebat, illum leniter manu tractans blando murmure solabatur. Quid multa? Nullum medicine genus intemptatum, nichil languenti amico debitum pretermissum fuit. Fabulam fortasse posteritas vocet; vera res et magno in populo nota est: sic vir fortis curam equi gessit ut propriam, sic extinctum luxit ut filium.

G.

Delectat equitare.

R.

Est id quidem utile interdum et celeritati adminiculum et fatigationi remedium et nobilitatis insigne, nec inficior gloriosum vulgo extantem insigni equo vehi et cunctis excellere, nec vertice solo sed humeris et toto pene corpore supra esse. Contra vero laboriosissimus et sepe domino suo pestifer immitis equus: optes iter pedibus agere, tam nulla est respirandi vel minimum facultas, equestre periculum pedestri luto seu pulvere permutatum velis. Proinde multos media de morte rapuerunt equi, multos in mortem impulerunt aut alliserunt aut corporibus oppresserunt. Quid quod non ultimum belli semen equi sunt? Tolle equos, peregrinos terris incursus partemque permaximam bellice cladis abstuleris. Ut quod de ventis in natura quodque de Iulio Cesare in historia est quesitum, expediensne fuerit aut flare ventos aut Cesarem nasci, et de equis similiter queri possit, tam multa sunt utrimque contraria. Nec immerito Thessalia que prima equos repperit domuitque, prima aureum argenteumque nummum cudit, prima pelagus rate tentavit, Martis seminarium visa est, quod non semel tot post secula multo claroque sanguine patuit.

G.

Quam me putas iuvet poeta noster, ubi nobilis equi spiritum moresque descripsit?

R.

Nec te terret Hebreorum vates ubi ait: "Ab increpatione tua, deus Iacob, dormitaverunt qui ascenderunt equos". Excute singula, non tam illud leve quam hoc asperum.

G.

At canibus gaudeo.

R.

Nunc intelligo adolescentis imberbis gaudium, de quo Flaccus:

Gaudet equis canibusque et aprici gramine campi.

Vide autem ne et quod sequitur sis:

Cereus in vitium flecti, monitoribus asper,utilium tardus provisor, prodigus eris:sublimis cupidusque et amata relinquere pernix.

Hunc te enim esse metuo, qui gaudium tuum in fugacissimis rebus loces.

G.

Canibus ac volucribus delector.

R.

Hec insanie deerant! Non satis est currere ac vagari: volare etiam instituis.

G.

Rides me: non volabo equidem, sed volantibus delector.

R.

At ille delectationem tuam despicient abeuntes nec te noscent et ingrate se vocanti surdas exhibebunt. Quid implumis facies? Alata voluptas tua est. Finge redeant, damnosa redit occupatio; iterum clamabis et oblitus melioris negotii diem perdes. Iterum retro acclivis et oculos fixus in nubem post aviculam tuam flebis, quasi nichil necessarii operis vita ferat. Ex commodo otiosi et lenti, vos volucrum servos esse gloriamini. Natura vobis duas manus fecerat: vos hanc freno, curvis hanc unguibus occupatis. Sic inutiles undique et volandi studio manci effecti, ne nichil agere videamini, multo cum strepitu ante diem surgitis et quasi sint hostes in limine precipitanter erumpitis, tota dehinc luce iactamini stagnis, silvis ac vepribus, implentes cuncta clamoribus dissonis et incondito ululatu inque hoc spiritum nulli maiori rei habilem effundentes, spiritum quo maiores vestri bello terrebant hostes, pace iustitiam defendebant. Sero autem re veluti bene gesta domi sedetis, altercantes quam bene vel avis hec volaverit vel ista digesserit, quot sint caude, quot alarum plume superstites, quot emisse. Nonne hec omnis scientia vestra est, hic amor, hec felicitas et hoc totum quod creatori Deo, quod altrici patrie, quod parentibus, quod amicis redditis: accipitres aut herodios vestros sonantes in nubibus et laniate prede paululum et sudorem et pulverem et nocturnam perdite lucis historiam? In hac enim indefessi semper et validi, delicati autem et imbecilles ad seria, Livii historias et Ciceronis orationes sacrasque, nec pudet!, literas prolixitatis arguitis. Quis hec inoffensis auribus audiat? Quis vos ferat ad aliud natos in his vivere? Si modo vivitis hec agentes!

G.

Canibus atque avibus delector.

R.

Atqui ducum et illustrium multos equis, quosdam canibus delectari solitos audivimus — eo usque ut Hadrianus imperator non equis solum, sicut hi quos supra memoravi, sed canibus quoque busta construxerit oppidumque insuper eo loci ubi ursam prospera venatione peremerat manu sua, sepe mactare solitus et leonem —, avibus nullum fere, unde et irrisum ferunt a Virgilio Marcellinum Augusti nepotem, quod dare his operam adolescentulus videretur.

G.

Venatu libenter exerceor.

R.

Fuit hec quondam Latinorum; nunc Gallorum ars propria est, quod et res probat et illorum scriptores aliqui gloriantur. Itaque, ut sileam reges quorum tota vita venatio est, summus apud illos regum, quantum ab armis otii fuit, venatu, ut vides, assiduo semper exercitus, ad extremum morti proximus venatu etiam lassitudinem senectutis atque incommoda refovet. Mirum dictu, in rege presertim literato nec a studiis melioribus abhorrente; sed gentilicium hoc illi erat, ut perhibent, sitque gentilicium sinite. Neque hanc gloriam Gallis Itali eripiant neque velint de vanitate contendere; nam etsi errore seposito in rem ipsam figis oculos, seminobilium ultimi ordinis exercitium hoc videbis, quos a rebus arduis torpor quidam et ignavie comes diffidentia, ab humilibus autem pudor ac superbia dehortantur ac retrahunt. Ad honestum igitur nichil idonei, silvas colunt, non vitam solitariam acturi, cui non minus quam politice se ineptos sciunt, sed feris ac canibus et volucribus convicturi, quod non facerent nisi illis similitudine aliqua iuncti essent. Qui si ex hoc voluptatem quandam seu solam temporis fugam querunt, utcumque stulti, voti compotes forsan evaserint: sin nescio quam seu ingenii seu magnificentie gloriam aucupantur, errant. Quenam, queso, non principibus modo, sed ingenuis est gloria mechanicis, immo et servilibus delectari artibus atque negotiis? Una horum excusatio: nam qui liberalibus studiis que maiores coluerunt sui atque omnino literis indixerunt bellum, quonam potius quam ad hostilia castra transfugerent? Sed pudebit forsitan, si ad antiqua respiciant seque cum maioribus metiantur ac comparent. Sepe quidem legere potuerunt et Platonem philosophantem et Homerum poetantem et Tullium orantem et Cesarem triumphantem; venantem, puto, non legerunt.

G.

Magno circumvehor famulatu.

R.

"Obsideor", dicere voluisti.

G.

Magnus circumstat ordo famulorum.

R.

Dic, quod est, hostium, a quibus, quo nichil est durius, nequeas cavere, qui latebras domus introspiciant prodantque consilia que noverint ut effundant quique, preter furta continua, quod nulli umquam accidit obsesso, vestiendi tibi interim pascendique sint inque ipsis penetralibus habendi: durum ac dubium belli genus, pace carens et indutiis, ubi sub tuis signis hostilis muros habet exercitus!

G.

Servi michi multi sunt.

R.

Multi servi, multe lites multeque discordie, multa denique bella domestica, quorum vel spectator fedus vel laboriosus compositor sis oportet interque reos et accusatores medius servis tuis servias, iudex factus ex domino.

G.

Multos servos habeo.

R.

Curiosissimum animal servus ad inquirendum, negligentissimum ad obsequendum quid agas et quid cogites nosse vult, quid iubeas ignorare.

G.

Servos multos habeo.

R.

Melius pauci serviunt quam multi, sive ideo quod gratum obsequium turbam vitat, sive quod ubi multi sunt alter alterius aspiciens manus quiescit. Laborem fugere, ut industriis pudor, sic inertibus gloria est. Quod ita esse norunt omnes, nullus consulit, nemo est qui non multitudine delectetur.

G.

Michi multi servi domi sunt.

R.

Ubi servi multi, multus strepitus, pauca servitia et secretum nullum. Quot servorum lingue, tot preconum tube; quot servorum aures atque oculi, tot domorum rimule, quibus illa etiam que in fundo sunt facile dilabuntur: pertusum vas ac futile servilis animus nichil continet: quicquid infuderis, mox effluet.

G.

Multos servos domi habeo.

R.

Multos sibilos, linguas vipereas domesticeque pacis virus abditum, multos quoque profundos et capaces ventres ac lubrica guttura, procellam aule, thalamo dedecus, pestem penu voraginemque perpetuam: paucos servos bene regere difficile est, multos impossibile.

G.

Multi michi servi domi sunt.

R.

Melius solitudo tibi esset. Nichil est peius quam dum malarum qualitatem rerum quantitas adiuvat aut numerus: pauci servi mali, multi autem pessimi.

G.

Multi michi serviunt.

R.

Recte quidem, si promissio et res ipsa que promittitur unum essent; nunc inter utranque quid intersit, sentiunt experti. Promittunt, fateor, promissique deos testes vocant, ne soli scilicet solos fallant; exige autem promissi fidem, nulla erit. Multum esset et abunde fidei satisfactum, modo ne violarentur neve afficerentur iniuriis quibus est obsequium promissum: nunc promisisse sat est. Quid quod preter serviendi votum omnium quoque notitiam profitentur? Ubi ad experientiam ventum est, norunt paucissima, volunt nichil nisi quod venter soporque suaserit ac libido: nichil humilius nichilque abiectius horum ingressu, nichil insolentius nichilque infidius progressu, nichil inimicius demum, nichil odiosius eorum egressu. Durum est cogitare, ne dicam pati, ut per dominorum domos inflati elatique ambulant servitiumque polliciti dominium usurpant exercentque tyrannidem et quasi ad vastandum conducti non tantum devorant universa sed spargunt gulamque largitionibus adiuvant, de alieno prodigi, avarissimi ad rapinam. Quos si quando ad se pudor aut necessitas reflectit ut se servos esse meminerint, quam superbe, quam querule quantoque cum murmure serviant quis ignorat, ut merito possit non pretio emptum modo, sed gratuitum quoque servitium huiusmodi fastidiri? Ad extremum, qui clandestinas domi agebant, ubi limen excesserint, cum invisis dominis apertas inimicitias linguis agunt, armis si liceat acturi, et si quis horum fortasse conviciis abstinet, non id prioris amor domini sed sequentis timor efficit, cui ob hoc vilis suspectusque fieri metuit de se similia coniectanti; quibus ex rebus nisi oculos timor obstrueret, sole clarius cerneretis quanto sit satius omni tali servitio caruisse.

G.

Utrumque michi latus servi ambiunt.

R.

Servi nomine, re, ut dixi, hostes acerrimi atque impii; et absque his vivere superbia vestra non potest inque hoc ut in multis malo vestro miseri gaudetis, in hoc maxime divitias optatis, in hoc terras et maria pererratis, in hoc aurum et cumulatis et spargitis, ut acies hostium vestrorum densior sit in dies atque munitior. An fortasse non ita est? An aliud concors divitum habet opinio, nulla fere alia re mediocris fortune bene institutam domum opulentissime Persarum aut Lydorum regie cedere, cum in multis excedat, quam quod illa plures pascit et lautius?

G.

Servorum tegit circumfusa cohors.

R.

Immo sub obtentu servitii urget et comprimit sonorisque compedibus vinctum trahit, ut et tibi iure optimo dici possit: "Quid fecisti miser, ut tot custodibus indigeres?"

G.

Servi me undique circumvallant.

R.

Nulla fuge, nulla spes igitur est salutis; malo quidem suo pertinaciter delectari desperate dementie est. Atqui ob hoc unum et optanda paupertas et amanda erat, ut cum certis opum malis nexibus, tum vel maxime te servorum dolis ac fastidio liberaret.

G.

Magnificentissime michi sunt edes.

R.

Quid hic dicam nisi Tullianum illud: "Ornanda est dignitas domo, non ex domo tota querenda, nec domo dominus, sed domino domus honestanda"?

G.

Ornatissime edes sunt.

R.

Quid hinc tumes? Architecti laus est, non tua.

G.

Edibus amplissimis habito.

R.

Ubi fures latitent, tu vageris, servi luxurientur, vulgus hereat, liguriant parasiti: multiplicis tedii capax locus!

G.

Maximis edibus habito.

R.

Una est urbium et domorum lex: non statim melius habitat qui latius; neque enim quam late habites, sed quam lete requiritur ad beatam vitam. Sepe vel in palatiis regum labor dolorque habitant vel in tuguriis inopum quies et gaudium, quod si amplitudo domus aut forma prestaret, nobilissima artium esset architectura.

G.

Regiis edibus habito.

R.

Quasi vero curas morbosque locus arceat sive ad prehendenda turrium fastigia mors egeat scalis. Nonne in regia Tullus Hostilius habitabat, quando ictus est fulmine, in regia quoque Tarquinius Priscus quando percussus est ferro, in regia denique Superbus quando pulsus est regno? Nullus locus periculis inaccessus, nullum limen morti clausum.

G.

Habitatio michi propria atque perpetua est.

R.

Immo vero parvi temporis incolatus! Instat dies commigrandi: civem fingens advena es conductoque habitas; veniet qui te nudum laribus his exturbet.

G.

Clara quidem et augusta domus est.

R.

Hinc digresso fusca erit et angusta. Sed et nunc si vere domum tuam respicis, obscura et arta illa prorsus et caduca est queque in dies tantis adminiculis vix fulta subsistat, assidue fatiscens casusque sui nuntia et que certe nec a ruina ultima longe sit nec interim generosum incolam delectet ut domus, sed angat ut carcer, ubi moras oderit, unde optet absolvi. I nunc ergo vel alienis edibus vel tuo carcere gloriare!

G.

Munitissimis arcibus habito.

R.

In edibus aliquid boni est, in arcibus mali multum: ille protegunt ab estibus, a ventis, ab imbribus, he animum possidentis sollicitudinum procellis obiciunt et securitatem pollicite curas afferunt et pavores.

G.

Arx michi prevalidis menibus cincta est.

R.

An excidit illud Spartani dictum, qui amico patrie muros ostentanti: "Si hos" inquit "feminis extruxistis, recte quidem; at si viris turpiter"?

G.

Arcem habeo fortissimam.

R.

Quid nisi impatientia et superbia et avaritia vestra fecit ut arcibus opus esset? Quanto esset honestius equo iure cum hominibus vivere et in plano cultisque in agellis habitare quietos carpentem somnos, quam te rupibus hispidis inclusisse nocturnis excubiis ululantem teque tua miseria suspectum et invidiosum omnibus reddidisse! An et Publicole factum excidit, qui quamvis inter primos urbem Romam servitio regio liberasset, sentiens tamen se situ edium suspectum plebi, ut se ipsum licet indigna suspitione liberaret, domum suam de monte deposuit?

G.

Arx inexpugnabilis est michi.

R.

An illud vetus proverbium non audisti, nullum inexpugnabilem locum esse in quem asellus onustus auro possit ascendere? Trahit oppugnationem arx munita, non impedit. Restitit aliquantulum Senonum insultibus arx Tarpeia, Penorum Tarentina, donec utrique opportuno remedio succursum est: illi Camillus affuit, huic Fabius. Sed an gemina arx Locrensis ab ipso defendi quivit Hannibale? Profecto nec Ilion ipsum nec Byrsa defendi potuit nec Corinthus, que una pervetustam inexpugnabilis famam habuerat; sed hanc sibi Mummius victor eripuit. Nonne ante hos septuaginta annos Prenestina arx, qua nescio an ulla usquam fortior esset atque munitior, ab illo magno hoste, quia armis non poterat, blanditiis ac promissis fallacibus capta fuit ac diruta et vix tandem velut e longa febri fragilior resurrexit? Ad summam, nil inexpugnabile, tutum nichil ab humanis fraudibus est.

G.

Arce subnixus munitissima nichil timeo.

R.

Arces pestiferam multis confidentiam prebuere. Multi qui tuti sine arcibus in pace vixissent, arcium fiducia ausi sunt, unde ipsis in arcibus periere, ut illic potissimum audacia domaretur unde orta erat. Non sunt ad audendum irritandi animi sed frenandi. Omnis magna securitas, nisi que de Deo oritur, stulta est.

G.

Habito in arce munitissima.

R.

Ut sit aliquid arx hec tua, quid est aliud, queso, quam refugium quoddam et degeneres latebre ad perferendam obsidionem? quod, ut ait Livius, miserrimum est in bello. Quando umquam audivisti, ubi umquam legisti Iulium Cesarem, utrumque Africanum, Magnum Pompeium, Marium, Alexandrum, Pyrrhum, Hannibalem aliosque viros magni nominis sese arcibus continentes et non potius arcibus insultantes? Arces scito non receptacula fortium, sed inertium esse latibula. Certe hac etate Stephanus Columnensis, evi omnis illustribus viris par, cum in eius auxilium ad famam sui nominis venisset nobilis quidam vir externus et incognitus essentque die quadam gravi et ancipiti prelio et ingenti turba hostium circumventi, ille periculum videns accessit propius et "ubi" inquit "o Stephane, arx tua est?" Ille subridens, ut qui nec domum propriam quidem Rome haberet, manu ad pectus apposita, "hec quidem" inquit "arx mea est": vocem suo auctore dignissimam! Sic est autem: sancti et devoti viri omnem spem in Deo habent, iusti ac politici in virtute, fortes et bellicosi in armis, tumidi et ignavi in muris atque arcibus.

G.

In ampla domo suppellex eximia est.

R.

Supervacuo in spatio, pondus inutile: illa furibus latebras dabit, hec predam, utraque periculum tibi, alimentum incendio atque livori.

G.

In domo speciosa suppellex copiosa est.

R.

Illa cum te loco moveris deserenda est, hec si uti volueris sapientissime transferenda est et plus difficultatis allatura quam voluptatis, plus oneris quam honoris.

G.

Multa michi varii generis suppellex domi est.

R.

Iuge bellum, non cum furibus modo sed cum muribus tineisque et araneis! et rubigo fumusque et pulvis et imber in vos dimicant. O divites delicati, quibus armis hos hostes arcebitis?

G.

Pretiosissima est suppellex.

R.

Non rei pretium, sed contemptus divitem facit. Alioquin et querendo cupiditas crescit et paupertas cupiendo; ita fit ut nichil magis inopem faciat quam avari opes, quarum si extimatio exacta verique iudicii sequax contemptus accesserit, ea demum veris divitiis vera est via. Ego te divitem, dum vana miraberis, non putabo, quamvis aurea stellantique gemmis ardentibus tectum omne suppellectili opertum refertumque tibi videam.

G.

Invidiosa suppellex et prefulgida est.

R.

Pro captu oculorum seu forsitan animorum; vere autem onerosa rerum colluvies ac turbida. Sed avaritia nichil usquam ieiunius nichilque miserius, cuius famem et querenda excitant et quesita non sopiunt dumque sperata fulgebant, possessa sordescunt. Itaque sepe, divitias dum quesisse putaveris, sollicitudinem et nauseam quesivisti. He nunc tibi care sarcine, si vel cariores alie se ostenderint vel stuporem assiduitas dempserit, viles erunt. Esto autem: care sint et maneat stupor; nonne etiam error manet isque difficilis atque perpetuus? Si quidem querendi studium unum fuit, servandi labor est multiplex. Numquam deerit quod revisas, quod numeres, quod complices, quod excutias, quod abstergas, quod oculos simul et mulceat et offendat.

G.

Suppellex immensa est.

R.

O hominem qui impedimentorum suorum magnitudine delectatur!

G.

Gemmarum fulgor et species delectant.

R.

Rerum, fateor, terrestrium et mortalium vanitatis pars non ultima, exiguo in lapillo patrimonia magna claudentium, cuius pretium instabile et incertum quotidieque varium, quod et sola mercantium fama et divitum insanorum credulitate dependeat, unde diu sprete inopinis pretiis attolluntur et gemmarum famosissime subita premuntur infamia, nescio quibus notis erumpentibus non tam ipsis de quibus agitur in rebus, quam in opinione hominum ista callentium. Preclara quidem illa prudentia que, neglecto cultu Dei atque animi et utriusque notitia, internoscendis lapidum venis invigilat! Sed sic est mos. Neque nunc primum in pretio sunt quibus pretia vafre fingunt; vera enim pretia vel nulla sunt penitus vel ignota: quam vero periculosa vanitas, quam tremulum quamque anceps iudicium ipsos inter artifices facile est iudicium, memoria repetentis id quod nuper accidit, ut perbrevem gemmam — carbunculus is erat —, decem milibus aureorum ille vir fortune maioris quam ingenii cum emisset, diu se cunctatum fuisse iactabat, quod naturalem et communem modum fulgor excedens suspitionem faceret eius artificii peritissimo cuidam, cuius consilio utebatur, non veram gemmam esse sed vitrum aliquod, seu quidvis aliud in eam speciem, non natura genitum, sed nescio qua supernaturali et mira quadam arte conflatum. Que quidem hesitatio quid nisi confessio quedam erat, vitrum tale visui pulchrius esse quam gemmam, quamvis forsan illa solidior sit? De hoc tamen ipsi iudicent qui vel in hoc questu pecunias alio vertendas honestius vel in hoc cognitu melioribus debitum tempus perdunt. Quod si dicta cunctatio iusta fuit, quid hinc sequitur quis non videt, quenam scilicet ambitio et quanta sit cecitas non rei formam ac substantiam sed nudum nomen tanta mercede captantium?

G.

Nichil michi gemmis est carius.

R.

Credo hercle: non virtus, non fama, non patria, non vita ipsa utque illa duo sileam, quibus vobis nichil est vilius, duo hec ultima cunque his divitias ingentes et quicquid pretiosissimum iudicatis unius gemme pretio atque amori succubuisse monstrabo et exilio illam et inopia et, si ita res tulisset, morte servatam. Cui enim queso non est notum Nonii consilium? Romanus hic senator fuit vir locupletissimus gemmamque habuit viginti millibus extimatam — gemme nomen opalus; mittit hunc India, colorum pene omnium varietate prefulgidum —. Huius fama excitatus accensusque cupidine Antonius triumvir, homo omnium superbissimus atque avarissimus et cui quicquid natura libitum fortuna licitum fecisset, cum iniusto gemme desiderio, ut fit, crudele possessoris odium concepit. Hinc in illo publico proscriptionis incendio, quo tot patrie lumina periere, Nonii nomen arsurum cum reliquis ob hoc unum crimen, quod formose tyrannoque placite dominus rei esset, insertum est. Ille autem, cui Ponticus saltem fiber exemplo esset ut perniciose iactura sarcinule libertatem redimeret ac salutem, illam ipsam, sibi, ut auguror, presenti discrimine cariorem, sic amplexus aufugit, ut ea salva nulla sibi vel patrimonii vel patrie cura esset, cum illa paratus exulare et mendicare et ad extremum mori. Quis non magni extimet, ad quam vir senatorius sic affectus sit? Et profecto fatendum alterum: aut magni pretii eam fuisse aut parvi animi possessorem. Sed quid horum verius ut diffiniam non expectas, etsi autem huius ac reliquorum simile iudicium seu contagium animorum late serpens vulgi mores infecerit. Magna tamen ingenia nec nummis delectari nec omnino alia quam virtutis pulchritudine tangi decet, nisi ut per hec brevia que delectant oculos experrecta mens in amorem ac desiderium eterne pulchritudinis rapiatur, quo de fonte quicquid est pulchrum prodit.

G.

Excellentibus gemmis allicior.

R.

Hanc excellentiam non natura fecit sed opinio, que apud quosdam carbunculo palmam dedit, apud alios adamanti. Illa vulgo ac plerisque gemmariis evi huius extimatio, ista veteribus quibusdam rerum scriptoribus probatur, secundum quos non modo gemmarum sed rerum omnium terrenarum pretiosissimus adamas. Regum olim atque non omnium, sed precellentium gemma fuit: hodie, quia nullius rei tantum et tam velox quam luxurie ac superbie incrementum est, multorum non regum etiam esse cepit et iam plebis in digitos sensim venit. Huic proxima Indicam atque Arabicam margaritam locant et huic itidem smaragdum, nescio quidem qua ordinis iniuria. Nam si illorum rubor pallorque gratus est, cur non eque horum candor virorque oculis blandiatur? Iustiorque nunc etiam saphiri querela, quo vix aliud terra parit celo similius sereno. Verum, ut dixi, furor hic hominum, non natura nobilitat, divitum nuge inanes atque otiosorum fabule, qui facile ista contemnerent, si quo umquam honestiore pacis aut belli negotio tenerentur.

G.

Fulgide animum movent gemme et suaviter candide margarite.

R.

"Movent" ais: immo sternunt, calcant, molliunt et enervant. Qua de re si pergam virorum atque mulierum exempla congerere, non te doceam sed obtundam. Unum ex omnibus et id maximum attingam, ut intelligas quam periculosus iste furor sit infirmioribus animis, qui eminentissimos fortissimosque pervaserit. Magnus Pompeius, continentissimus Romanorum ducum, horum dico novissimorum, qui quantum magnitudine gestarum rerum ceteris antecellunt tantum modestia morum viteque frugalitate maioribus cedunt suis, victor ab Hispania pacato rediens occidente compressisque predonibus et in unum coactis locum, cui Convenarum nomen ob hoc inditum in seculum id durat, illic Pyreneis in montibus, locorum forsan asperitate modestiam adiuvante atque etatis victorieque superbiam compescente, masculum tropheum puramque et rigidam sui oris imaginem erexit: vere tunc magnus atque magnificus, quamvis adolescens annis, moribus senex maturusque animi! Idemque postea captis pyratis et oriente perdomito, quasi cum loco mutatus ac tempore eque, alia parte orbis, ipse alius reversus, non militarem sed femineum, seu divinum potius in morem, vultus suos iam viriles ac solito molliores non ere fictos aut marmore, sed insuetis atque exquisitissimis margaritis in triumpho tulit: exprobratio non levis Eoi fastus unum in caput expositi, non sine insultatione quadam victoris omnium populi atque excusatione principum sequentium. Quid non enim a tyrannis Roma iam serva pateretur, que libera civis amantissimi talem hanc insolentiam aspexisset? Neque reliqua triumphi illius humilia magis aut sobria: non arma et equi domitarum gentium, ut mos erat, non captivi memorantur aut currus aut phalere; quod vilissimum in eo legimus aurum fuit, gemme omnia et margarite. Inter multa alveus ingens ibi et ingentium thesaurorum ordo bicolor, ita ut singule gemmis e singulis constarent, et vasa aurea et vestes et statue, quin et luna quedam solido ex auro immensi ponderis lectique aurei et corone plurime magnis et candidis margaritis intexte. Denique mons aureus illic fuit, forme ille mirabilis in quadrum ducte, cervis ac leonibus et figuris variis animantium frequens nec non arboribus atque omni pomorum genere consitus, ramos aureos tegentibus margaritis; montis in vertice iisdem ex rebus horologium artificio ubique vincente materiam volvebatur, mirabile prorsus ostentum his qui mirari inania didicerunt.

G.

At his rebus maxime delector.

R.

Credo id quidem teque hunc triumphum et cupide spectaturum reor et cupidius ducturum et cupidissime possessurum: id tibi passionati status animi suadet. Crede autem et tu michi, hec que visum usque adeo delectant semper animo et sepe corpori nocuerunt. Illius certe quem loquimur triumphantis glorie nichil umquam magis obfuit: non Thessalicus dies, non Egyptia calamitas, ubi enim fortune succubuit non totus, hic vitio totus: ibi aliena vis, aliena perfidia, hic sua fragilitas, sua fuit ambitio. Illic ergo potentiam et vitam, hic animi popularis modestieque insignis famam magnisque laboribus partum Magni nomen imminuit. Mirum dictu, tanto victoriosior contra Hispanos bellicosam gentem quam contra imbelles et inermes Asiaticos apparuit, eoque mirabilius quod in ipsa quoque Asia aliquandiu integer atque invictus, cum se in templo Hierosolyme omnium opulentissimo vere erectum atque abstinentissimum prebuisset. Ad ultimum urgenti vitio non restitit neque iam amplius vir singularis atque unicus ut semper fuerat, sed quasi unus ex multis captus deiectusque est. Is gemmarum fulgor, ea vis margaritarum idque auri pondus fuit! Vicerat iam ante pari prelio Alexandrum Asia — sed parum est vitiis victum suis vincere: illud magnum, vicisse victorem sui —, post quem nullus ferme ducum stetit inter Asie delitias, que in orbem Latium transvecte vestra vos in patria vicerunt. Nempe si fateri verum vultis, ubique gentium victores Asiatica victoria victi estis. I nunc, et amicas oculorum, animorum hostes et victrices virorum fortium gemmas cole!

G.

Gemmis delector ardentibus.

R.

At hic variis, ille pallentibus: multiplex appetitus, una vanitas. Audisti ut Pyrrho illi, qui cum Romanis bellum gessit, achates fuit lapis olim pretiosissimus hominum iudicio, nunc eodem quo pretia rebus fiunt variante vilissimus, in quo quidem species rerum diversarum representari solere oculis fama est, hominum, iumentorum, fluminum, nemorum, volucrum ferarumque nulla penitus manu artificis sed nature. In anulo sane Pyrrhi regis, ut Solini verbo utar, non impressis sed ingenitis figuris, Muse novem et Apollo erat, choree nobilis citharista, sparsis ita nexisque invicem gemme notis, ut tot imaginum in tam parvo spatio una queque suis discerneretur insignibus; preclarus, ut res erat, anulus addiditque gratie regis nomen; pluris enim fiunt res illustrium. Sed quid, oro, illi contulit achates suus? An bello invictum, an non dicam morti, non hostili gladio sed saxo quod feminea etiam torsit manus, exemptum fecit? Quid, inquam, hunc vel Pyrrho profuit habuisse, vel hoc nocuit caruisse Fabritio Curioque, quibus ille victus atque Italia pulsus est ducibus? Affirmare ausim, neutri horum umquam sessurum animo fuisse ut horrentem galeam rigidumque nec auro aut gemmis insignem gladium anulo regio permutaret: sic mollia queque despiciunt viri fortes. Quomodo vero anulum regis ambirent, qui sola virtutis fiducia regem ipsum et regias opes regnumque contempserant? Contra autem vos animorum diffidentia cuncta miramini et quasi beatos factura concupiscitis, virtus sola contemnitur. Est et gemme alterius fama vetustior, quam Samiorum tyrannus Polycrates habuit. Ferunt fuisse sardonicem: is lapillus inter multa pretiosa ditissimi hominis pretiosissimus habitus, quamobrem qui nichil umquam sensisset adversi, palam obsequentis et clanculum insidiantis fortune invidiam placaturus, navigio in altum prodiit anulumque ipsum in quo gemma erat manu propria demersit, vel sic saltem semel doliturus in vita, visus sibi callide transegisse cum fortuna, si tot letis hoc unum triste pensaret. Illa vero nec falli nec facile potest mulceri: mala bonis equa lance componens, plusculum exigebat pro diuturno favore, breve quidem sed predurum, ut qui per omnem vitam felicissimus sibi atque aliis visus esset in morte miserrimus videretur essetque miserrimus, hinc vitiis, hinc suppliciis omnibus unum caput urgentibus. Itaque velut oblatum respuens, o fortune ludos!, pisce quodam internuntio, qui tunc ore anulum excipiens captusque illico menseque eius appositus fuerat, anulum illi suum non sine quodam spectantium stupore restituit. Eam gemmam multis post seculis Augustus Cesar, et pretio tactus et miraculo, insertam auree corone ad edem Concordie dedicasse fertur. Hic rursus interrogo: quid hoc vel tyranno profuit habuisse patriam affligenti vel Pythagore obfuit caruisse, communem sibi cum illo patriam et domum propriam et amicos morum eius odio relinquenti? Nempe tyrannus ille patibulo affixus, omnium iudicio, cum summum supplicium pateretur, et maiore etiam dignus erat; iste philosophus in pace obiens pro deo cultus, domus eius pro templo habita est: tantum inter illius gemmam atque huius pallium interfuit. Neque vero seu Policrati tunc sardonix ille ne morsu volucrum semesus in cruce marcesceret, seu modo Ioanni Galliarum regi ne acie victus in manus hostium perveniret suus valuit prestare carbunculus, quem die illa in digito eius inventum ereptumque sibi et post annos ab amico quodam orbe alio redemptum remissumque cernere fuit ac tangere, rem pretii infiniti sed nullius efficacie nulliusque opere, nisi cuius et relique id genus. Gemmas enim lucidas non nego, ne sensui contra dicam; nego utiles, nego ullam vim habere, nisi illam que vulgo etiam fertur: possunt seras avarorum quoque divitum confringere atque arculas exhaurire.

G.

Utcunque in pretio sunt gemme eoque animum delectant.

R.

Atqui dementie summe est, multam curam rebus impendere que etsi aliquid videantur in se nichil sunt. Hoc est enim errore oculorum ac prestigio delectari. Quid in his laboras? que non dico felicitati non conferunt sed nec miserie detrahunt presentes neque contrario abeuntes. Etsi multa equidem hic a multis et mirabilia scripta sint, non veritati rerum neque utilitati legentium sed stupore operam dantibus precipueque a magis, qui his nugis libros integros implere — tantum erat otii — potuerunt. Michi tamen hac in parte cum Plinio secundo plane convenit et scripsisse eos ego quoque non sine contemptu et risu generis humani arbitror, ut et stultam credulitatem vanis opinionibus implicarent et se ipsos nostris ineptiis oblectarent.

G.

Delector gemmis, quibus credibile est aliquam vim inesse.

R.

Quenam illa sit audisti; ut sit alia, quantula tamen illa est, mercatorum ac scriptorum collata mendaciis, non Graia tantum arte confictis sed vestra etiam assensione auctis atque firmatis, que multo est satius vel prudenter arguere vel magnifice contemnere quam callere omnia gemmarum pretia virtutesque et vitia. Hic enim a Plinio, cuius multa placent, valde dissentio: ille quidem falsas deprehendendi artem seu notitiam quandam pollicetur, "quando" inquit "etiam luxuriam adversus fraudem muniri decet. Mea vero sententia non munienda neque armanda luxuria est, sed inermis et sola circulatorum inter armatas acies deferenda, ut circumventa sepius et illusa, quando aliter non potest, saltem damnis et fraudibus castigetur.

G.

Iuvat gemmis bibere.

R.

Cavari gemmas ad pocula luxuria vetus est, non vitrum modo, rem fragilem ac profecto pulcherrimam mundissimamque despiciens, sed argentum ipsumque aurum humane olim cupiditatis ultimam metam inventumque aliquid quo avaritiam luxus excederet, non sat digna magni mali causa. Vidit hoc poeta dum diceret:

Hic petit excidiis urbem miserosque penates,ut gemma bibat, et Sarrano dormiat ostro.

Malum ingens, nec iustitie tantum sed humanitati obvium; et ut scires unde ortum, addidit "ut gemma bibat". En civilium par furorum causa, ut cum calix argenteus divino cultui satis esset, aureus humano usui parum sit nisi pretium faciente periculo, gemme etiam peregrino artificio excaventur, quibus bibat infelix homuncio et polluta mendaciis atque spurcitiis labra iucundius applicet, res et potui incommoda, voluptatem interpellante metu, et apparatui operosa et custodie difficilis et saluti anceps et venenis aptissima. Verum namque est illud alterius poete:

Nulla aconita bibunturfictilibus. Tunc illa time, cum pocula sumesgemmata.

G.

Gemma bibere gloriosum reor.

R.

Superbia dum se attollat, nec descensum cogitat nec ruinam: care libentius bibitis quam secure, ambitiose quam sapide. Sic vitia vitiis vincuntur et gulam parcius aliquando sollicitat vini sapor quam insolentiam scyphi color. Obstupescitis ad gemmarum radios, hunc stuporem nullo non pretio extimandum arbitramini, non tantum pecunie sed virtutis. Nonne enim ille Virgilianus eversor patrie, hoc ipso de quo loquor pretio, gemmam querit, iustitia scilicet et pietate, properans his amissis illam adipisci et, ut gemma bibat, civem atque hominem oblivisci?

G.

Libenter gemmatis utor poculis.

R.

Est fortasse alia desiderii tam intensi radix neque solus fulgor allicit, sed aliqua latens virtus. Nam quis omnes gemmarum vires atque virtutes explicet? Ita dico, si omnium que de his dicuntur aut scribuntur, pars septima vera esset; sed nec septuagesima vera est neque profecto centesima. Quod si, ut Plinius ait, "nulla fraus vite lucrosior", quis miretur si et nulla numerosior? Non quod gemmarum quam ceterarum rerum crebrior sit contractus, quippe quas raritas pretiosas facit, sed quod nusquam rarior est veritas neque enim alicubi vel experiendi minor copia vel maior licentia mentiendi vel mendacii fructus uberior vel impudentia liberior vel consuetudo frequentior. Quod si quid prorsus ex omnibus verum est, an illud forsitan verum erit, quod et magorum auctoritas et super illam fundata vulgi habet opinio, ebrietati resistere amethystos? Parumve igitur cause sit cur ebriosorum poculis hec gemma deserviat? Ludo tecum: sepe ira iocos parit. Nempe ut hoc uni tribuant, quid alie meruere, nisi quod voluptatis ingenium fuit ut cum gustu bibentis delectetur visus atque hinc illinc sensibus delinitis ambitiosior letiorque sit ebrietas? Hec, ni fallor, et verior rei huius et certior causa est, cum in reliquis tum in hac ipsa que adversus ebrietatem quasi belli dux eligitur, de qua triumphare sobrietas sola potest. Uti vino modico iuxta illius consultoris optimi sententiam eoque ipso non ad voluptatem sed ad utilitatem et stomachi egritudines depellendas, vino, inquam, exiguo et fragili lymphisque perdomito, meri autem potentis incendium atque impetum seu fuga evadere seu aquarum diluvio extinguere ac frenare, scire et meminisse in vino magno ac fervido potuque crebro et nimio multam pudoris ac doloris penitentieque materiam inesse, eam quocumque te verteris oculis ingeri neque a quoquam sane mentis posse dissimulari: hec sunt arma contra monstrum illud utilia. Quis hic amethysto seu gemmis omnino ullus est locus? Mentiti sunt id magi fueruntque qui crederent, ut hoc sponsore sobrietatis intrepidi biberent: perfide quidem magi atque impudenter, ut plurima; stulte credulum vulgus, ut omnia. Summa igitur rerum est, nichil aliud vobis hanc reliquasque conciliat quam voluptas, difficultatibus excita et incensa, sed multo maxime superbia et conditionis oblivio timorque animi letifer, quo cum nichil peius sit hominum vite, miror quid ita nichil gratius: non dico virtus, bonum ingens vestro vile iudicio, sed nec vita ipsa nec salus, non securitas, non opes, non denique voluptates, iisdem vobis extimatoribus summum bonum: cuncta hec uni cessere superbie. Hec preter cetera vos gemmarum cupidos fecit, que semper inutiles, sepe damnose sunt, necessarie vero numquam. Hac hortante igitur effectum est ut occupati semper ac trepidi sed exculti domorum mensas templorum instar altarium habeatis aureas atque gemmatas; hostie ipse purpuree ac vitiate, avaritie luxurieque ambitionis atque superbie cultris exposite, que in vos omnes ac singule seviunt, primas sibi partes, ut est dictum, vendicante superbia. Avaritia quippe quod nomen sonat utcumque fortassis auro contenta quiesceret, luxuria epulis et voluptatibus suis, sola superbia non quiescit, quamdiu aliquid supra se videt, ut que ab initio rerum Deo par esse tentavit, hec eademque vos cogit laboriose gemmas querere studioseque vel nectere vel cavare, ut prodeuntes sedentesque in foro inque convivio radiantes ac stellati celo semper invidiam faciatis. Hac duce igitur, ut ad rem redeam, in habitaculo et in veste ciboque et potu et rebus omnibus, que humane necessitati seu iucunditati invente erant, speciosum aliquod fulgidumque periculum miscuistis eoque crescendo malum prodiit ut ex gemmis non modo iam pocula, sed pelves ac lebetes et mortaria et ahena conspiciamus. Victrix plaude superbia: gemmea pocula requirebas! Omne tibi ex eadem materia vasorum genus tui offerunt ministri neque iam minus est commune gemmam hos in usus quam in usum frugum terram fodere: sic consuetudo facta est vobis que luxuria maioribus vestris fuit!

G.

Crystallinis poculis libens utor.

R.

Parco iam gemmis: concreta illas glacies excusat, nescio quid plus vitro habens: eque enim frangitur et sarciri nequit, nisi quod quesitu difficilior et vel de longinquo veniens vel que propinqua est inter Alpium scopulos rupesque invias et algentes tenui fune pendentibus eruenda ob eamque rem carior, vestras cupiditates irritare potentior. Itaque Neronem legis infelici percitum rumore seu damnis ex omnibus crystallinos duos calices forte elisos gravissime doluisse seu, quod alter puto verior historie sensus habet, ira fervidum precipiti et etati sue infensum et posteris invidentem, ne quis unquam ex his biberet manu propria collisisse. En fortune durioris expiatio! Nil inventum in quo gravius sevitie magister iracundiam exerceret: in crystallum sevit, qua nulle tunc sibi delitie cariores. Excusatio minorum, dicat aliquis, imitari principem: sed Neronem sequi nemo bonus optaverit.

G.

Crystallinis gaudeo.

R.

Nec attendis quam caduca, quam fragilis delectatio tua sit; sed hic mos est vester: nature proprie similia exoptatis, cum imbecillitas vestra firmum aliquid cui hereret et vestri melior pars celestis altum aliquid quod spectaret et optare et querere debuisset, utrique debilia atque ima queritis. Bene autem habet, quod murrhina hodie lautitiis excessere. Veterum furor incredibilis, eadem illa victoria que peregrina multa vobis intulit, ipso de quo diximus triumphante Pompeio, in Italiam inque urbem Romam transvectus, ex Asia semen inutile sed terre creditum prefertili colonisque impigris, itaque in brevi auctum usque adeo ut murrhini unius pretium septuaginta videas talenta calicisque illius ab amante quodam cupide convulsum dentibus labrum et miri amoris mirabiliorem exitum, ut cicatrix illa nobilitans vasculum et fame eius et pretii esset augmentum. Non igitur hac in parte luxuria, qua nulli ceditis etati, neque superbia minor est vestra quam maiorum, sed utriusque subducta materia est, murrhinis non solum usui vestro deficientibus sed ignotis, pro quibus nova luxurie species invasit: avellane radix ad pocula generosum lignum, ipsum quoque cicatricibus honestandum, furor nunc precipuus Galliarum; venerunt hos in usus nuper arbores alie peregrinis nominibus, venis et notis aliis atque aliis, sed eadem vanitate, venientque nec ullus erit novitatum modus, donec vestris poculis murrhinorum iactantia vincta sit. In uno plane, fateor, avorum cessistis insanie, quod illi succinos, nullo usu, sola sed habendi libidine mirabantur interque delitias numerabant, unde et Nero ipse non principum modo, sed hominum sevissimus, male dilecte et peius occise coniugis flavos crines hoc sub nomine, ceu titulum meditatus eximium, adoptasse legitur carmine edito. Fuit atque, quod stupeas, trux illud ingenium amicum Musis, in quo illos, quod aurei viderentur, succinos suos dixit. O feroces atque infauste blanditie decorumque et laudatum caput calce impia ad inferos detrudendum! At vos succinos et habetis et spernitis aut certe modestius colitis et parcius extimatis.

G.

Signis gemma expressis mulceor.

R.

Accessit, non inficior, ad nature decus quidam artis ornatus et minutos in vultus inque signorum usum gemmas scalpi subtiliora quidem inter ingenii opera numeratum, ubi et amethistus inter lapides vel impressioni facilis vel successu prosper, ut perhibent, et inter artifices primum sibi Pyrgoteles sumpsit nomen, eo quod unus e cunctis sui generis idoneus Alexandro visus est sculpende sui oris imagini, qua postmodum divus Augustus usus est, cum gemma illa, qua erat uti solitus, in iocos hominum abiisset et Sphinx enigmata afferre diceretur, ita ut preter exactionum difficultates ipsa quoque signi perplexitas verecundissimo principi parere videretur invidiam. Huic proximus vel ingenio vel etate Apollonides fuit et Cronius; post hos magni nominis in hac arte Dioscorides fuit, cuius cum opera exprimeret, nomen siluisse Plinium miror. Hic est enim qui ipsius divi Augusti sculpsit effigiem, qua ad extremum et ipse dum vixit et post eum multi principum usi sunt: ea vel Cesarei oris veneratio vel admiratio fuit artificis. Et nunc ego tanto de gemmis habito sermone, quas seu natura integras solidasque voluptatibus vestris exhibet seu ars cavas, quero ex te, quanto amplius delectare animum deberet sine pretio aut labore parabilis splendor ethereus, immo ne is equidem, sed qui huius et illius fons ac principium lucis est? Rutili carbunculi, virides smaragdi, sereni saphyri, candide margarite sic alliciunt: nec solis fulgor aut siderum, nec terre viror aut arborum, nec serenitas aeris, nec candor nitidus tangit aurore! Stupetis facies manu hominum gemmis insculptas nec artificis stupetis ingenium, immo vero neque illum veneramini totque tam claris ad verum viis agnoscitis, qui gemmas ipsas quique ingenium, qui manus quique oculos fecit quibus hec cernerentur atque intelligerentur et fierent! O semper vilium imitatores rerum semperque nobilium contemptores!

G.

Pictis tabulis delector.

R.

Inanis delectatio! Nec minor vanitas quod magnorum hominum sepe fuit nec tolerabilior quod antiqua, si quidem omne malum exemplum tunc sit pessimum, quando illi vel auctorum pondus adiungitur vel annorum, undecumque orte consuetudinis robur ingens cum senuerit, et ut bona in melius, sic mala in peius etas provehit. Sed o utinam qui maiores vestros vanis in rebus facile vincitis, eosdem in seriis equaretis virtutemque cum illis et gloriam miraremini cum quibus pictas tabulas sine fine miramini!

G.

Valde utique pictas tabulas miror.

R.

O mirus humani furor animi omnia mirantis nisi se, quo inter cuncta non solum artis sed nature opera nullum mirabilius!

G.

Picte delectant tabule.

R.

Quid de hoc sentiam ex iam dictis intelligere potuisti; omnis quidem terrena delectatio si consilio regeretur ad amorem celestis erigeret et originis admoneret. Nam quis unquam, queso, rivi appetens fontem odit? At vos graves, humi acclives affixique celum suspicere non audetis et obliti opificem illum solis ac lune tanta cum voluptate tenuissimas picturas aspicitis atque unde transitus erat ad alta despicitis, illic metam figitis intellectus.

G.

Pictis tabulis delector unice.

R.

Penicello et coloribus delectaris, in quibus et pretium et ars placet ac varietas et curiosa dispersio. Sic exanguium vivi gestus atque immobilium motus imaginum et postibus erumpentes effigies ac vultuum spirantium liniamenta suspendunt, ut hinc erupturas paulominus prestoleris voces; et est hac in re periculum, quod iis magna maxime capiuntur ingenia, itaque ubi agrestis leto et brevi stupore pretereat, illic ingeniosus suspirans ac venerandus inhereat. Operosum sane neque tamen huius est operis, ab initio artis originem atque incrementa retexere et miracula operum et artificum industrias et principum insanias et enormia pretia, quibus hec trans maria mercati Rome in templis deorum aut Cesarum in thalamis inque publicis plateis ac porticibus consecrarunt. Neque id satis nisi ipsi huic arti dextras atque animos maiori exercitio debitos applicarent, quod iam ante nobilissimi philosophorum Grecie fecerant; unde effectum ut pictura diu quidem apud vos, ut nature coniunctior, ante omnes mechanicas in pretio esset, apud Graios vero, si quid Plinio creditis, in primo gradu liberalium haberetur. Mitto hec quoniam et intente brevitati et presenti proposito quodammodo sunt adversa: videri enim possunt morbum ipsum cuius remedium pollicebar alere et rerum claritas stupentis amentiam excusare. Sed iam dixi: nichil errori detrahit errantium magnitudo; immo hec quidem ideo attigerim, ut liqueret mali huius quanta vis esset, ad quam tot tantisque sit ingeniis conspiratum, cui et vulgus errorum princeps et consuetudinum genitrix longa dies cumulusque ingens omnium malorum semper auctoritas accesserint, ut voluptas stuporque animos ab altiore furtim contemplatione dimoveat distrahatque. Tu autem si hec ficta et adumbrata fucis inanibus usque adeo delectant, attolle oculos ad illum, qui os humanum sensibus, animam intellectu, celum astris, floribus terram pinxit: spernes quos mirabaris artifices.

G.

At delector statuis.

R.

Artes varie, furor idem ipsarumque fons unus artium, unus finis, diversa materia.

G.

Delectant statue.

R.

Accedunt hec quidem ad naturam propius quam picture: ille enim videntur tantum, he autem et tanguntur integrumque ac solidum eoque perennius corpus habent, quam ob causam picture veterum nulle usquam, cum adhuc innumerabiles supersint statue; unde hec etas in multis erronea picture inventrix vult videri, sive quod inventioni proximum elegantissima consummatrix limatrixque, cum in genere quolibet sculpture cumque in omnibus signis ac statuis longe imparem se negare temeraria quamvis impudensque non audeat, cum preterea pene ars una vel, si plures, unus, ut diximus, fons artium, graphidem dico, atque ipse procul dubio sint coeve pariterque floruerint, si quidem una etas et Apellem et Pyrgotelem et Lysippum habuit; quod hinc patet, quia hos simul ex omnibus Alexandri magni tumor maximus delegit, quorum primus cum pingeret, secundus scalperet, tertius fingeret atque in statuam excuderet, edicto vetitis universis qualibet ingenii artisque fiducia faciem regis attingere. Nec minor hic ideo furor quam reliqui, immo vero omnis morbus eo funestior, quo stabiliore materia subnixus.

G.

At me statue delectant.

R.

Non te solum aut plebeis comitibus errantem putes; quanta olim dignitas statuarum quantumve apud antiquos clarissimosque hominum studium desideriumque rei huius fuerit, et Augusti et Vespasiani ac reliquorum, de quibus nunc dicere longum esset et impertinens, Cesarum ac regum virorumque secundi ordinis illustrium solers inquisitio et repertarum cultus et custodia et consecratio indicio sunt. Accedit artificum fama ingens, non vulgo aut mutis duntaxat operibus, sed late sonantibus scriptorum literis celebrata, que tam magna utique parva de radice nasci posse non videtur. Non fit de nichilo magnum: esse vel videri oportet, de quo serio magni tractant. Sed his omnibus supra responsum est: eo autem spectant, ut intelligas quanto nisu obstandum tam vetusto et tam valido sit errori.

G.

Variis delector statuis.

R.

Harum quippe artium manu naturam imitantium una est quam plasticem dixere. Hec gypso et ceris operatur ac tenaci argilla, que cognatis licet artibus cunctis amicior sit virtuti aut certe minus inimica, modestie in primis et frugalitati, que magis fictiles quam aureas deorum atque hominum formas probant. Quid hic tamen delectabile, quid quo cereos aut terreos vultus ames non intelligo.

G.

Nobilibus statuis delector.

R.

Avaritie consilium agnosco; pretium, ut auguror, non ars placet. Unam tu auream artificii mediocris multis eneis atque marmoreis multoque maxime plasticis preferendam duxeris; haud insulse quidem, ut se habet extimatio rerum presens, hoc est autem aurum amare, non statuam: que ut ex vili materia nobilis, sic puro rudis ex auro fieri potest. Quanti vero tu statuam extimares, sive illam regis Assyrii ex auro sexaginta cubitorum quam non adorasse capitale fuit quamque hodie multi ultro suam ut facerent adorarent, sive illam cubitorum quattuor quam ex ingenti topazio, mirum dictu, regine Egyptie factam legis? Puto, non anxie quereres cuius esset artificis, contentus de materia quesivisse.

G.

Artificiose oculos delectant statue.

R.

Fuere aliquando statue insignia virtutum, nunc sunt illecebre oculorum: ponebantur his qui magna gessissent aut mortem pro republica obiissent, quales decrete sunt legatis a rege Veientium interfectis, quales liberatori Italie Africano, quas illius magnitudo animi ac spectata modestia non recepit quasque post obitum recusare non potuit; ponebantur ingeniosis ac doctis viris, qualem positam legimus Victorino: nunc ponuntur divitibus, magno pretio marmora peregrina mercantibus.

G.

Artificiose placent statue.

R.

Artificium fere omnis recipit materia. Sentio autem: ut tua delectatio plena sit ingenii materieque nobilitas iuncta perficiet; neque hic tamen aurum quamvis Phidiasque convenerint, vera delectatio nulla est aut vera nobilitas: fex terre licet rutila, incus, mallei, forcipes, carbones, ingenium laborque mechanici. Quid hinc viro optabile vereque magnificum fieri possit cogita.

G.

Non delectari statuis non possum.

R.

Delectari hominum ingeniis, si modeste fiat, tolerabile, his presertim qui ingenio excellunt; nisi enim obstet livor, facile quisque quod in se amat in alio veneratur. Delectari quoque sacris imaginibus que spectantes beneficii celestis admoneant, pium sepe excitandisque animis utile; prophane autem et si interdum moveant atque erigant ad virtutem, dum tepentes animi rerum nobilium memoria recalescunt, amande tamen aut colende equo amplius non sunt, ne aut stultitie testes aut avaritie ministre aut fidei sint rebelles ac religioni vere et precepto illi famosissimo: "Custodite vos a simulacris". Profecto autem si hic quoque illum aspicis, qui solidam terram, fretum mobile, volubile celum fecit quique non fictos, sed veros vivosque homines et quadrupedes terre, pisces mari, celo volucres dedit, puto, ut Protogenem atque Apellem sic etiam Polycletum spernes et Phidiam.

G.

Quem non moveant vasa Corinthia?

R.

Assuetum celestibus terrena non quatiunt; sic collata illis modicum, sic nichil, sic denique tedium atque fastidium grave sunt: quomodo autem animus memor originis cavernis terrestribus inhiet aut magni faciat quod ex illis effoditur, dum celum solemque ac stellas et seipsum videt supremumque horum omnium artificem contemplatur?

G.

Corinthiis delector.

R.

Nescis te non gelido tantum et examini terre partu sed officine nigrantis et squalentis fabri opere, ad postremum Romane prede reliquiis delectari. Ad historias redi: Mummius, dum Corinthum armis captam direptamque flammis absumeret, aureis simulque argenteis atque eneis quecumque victorum forte manus evaserant statuis, quarum abundantissima olim illa urbs fuit, pari incendio liquefactis, omnium metallorum vene ibi uno torrente fluxerunt unoque ex omnibus iam nobiliore metallo; et pretiosioribus vasis exordium et a clade urbis nomen luxurie partum fuit, non quod is furor in ea urbe consurgeret que ruebat; sed venturo furori materia parabatur. Ad hunc modum tunc Corinthus huius fons fuit insanie, nunc Damascus: inde hodie vasa mittuntur vestros captura oculos animosque.

G.

Vasis Corinthiis delector.

R.

Mirarer magis, nisi Augustum modestissimum licet atque gravissimum principem lectum esset apud egregios scriptores delectatione hac usque adeo correptum precipitemque actum ut proscriptione triumvirali condemnasse aliquos nullam aliam ob causam nisi huiusmodi vasorum desiderio putaretur utque eius ad statuam famoso epigrammate apposito ad eternam laudati ducis infamiam Corinthiarius diceretur. Quod si credimus, inter hunc optimum pessimumque omnium Antonium hac in parte quid intersit, nisi quod hunc ad iniuriam causa movit humilior? Et est omne peccatum eo maius quo et maior qui peccat et minor causa peccandi: nec peccantis magnitudo atque imperium lingue vel calami vulnus evadunt iudiciisque hominum eximuntur, illos magis in se acuunt atque irritant. Non parcit regum maculis vulgus loquax; etsi palam metuit, clam libertate utitur. In cavernis sibilat, gannit in tenebris, dubias voces in nubibus, acres versus in triviis serit, subscribit statuis, nutu loquitur, silentio exclamat minaturque oculis, lingua ferit. Sic sepe levibus ex causis graves contrahuntur infamie et claris quoque nominibus obscura cognomina idque si principum maximo evenire potuit, quid privati sperent, quibus esse debeat amica mediocritas, inimica luxuria?

G.

Corinthiis delector.

R.

At si pectus erroribus oculique fulgoribus clauderentur, liquido appareret quantum fictilia preferenda Corinthiis, quantum vel paratu faciliora vel iucundiora usu vel securiora servatu vel divinis humanisque cultibus aptiora. Certe quod ad securitatem attinet, si vera hec Cesaris nota est, proscripti illi securius vixissent si Corinthiis caruissent: at quod ad divinum cultum, tum propitiam magis hominibus fuisse divinitatem, dum fictilibus coleretur, nec michi dubium nec Senece: quod vero ad humanum usum, fictilia Tuberonis, quamvis ut probrum grave apud populum cecis domino nocuisse suffragiis certum sit et preture repulsam peperisse MaximoqueValerio factum populi populariter excusanti indigna fuisse publico munere videantur, ego tamen hic quoque cum Seneca sentio, apud quem illa multis laudibus efferuntur: sunt enim parsimonie antique et Romanis aptissime moribus, quibus ut modesti patris familias privata domus, sic bene institute urbis honesta respublica regi debet, ut frenato gressu metam teneat eius qui in terris est compositi atque tranquilli status. Itaque si Q. Elius Tubero fictilibus suis ante cellam Iovis expositis, quibus ille frugalitatem atque sobrietatem utque ait Seneca, paupertatem in Capitolio consecrabat, oculos populi iam lascivientis offendit, non est civis egregii culpa sed temporum. Iam tunc res ab illa prisca severitate ad hanc mollitiem inclinabat, que primum pateras scyphosque aureos, gemmatos, discum argenteum corymbiatum, lancem pampinatam, patenam hederatam mirari cepit et reliqua que Galienus imperator Claudio misit imperatori post futuro, deinde alias atque alias furorum species, que magnificentie tribuuntur; novissime autem his diebus non hederas modo vel pampinos vel corymbos sed ipsas cum incolis suis silvas, omne genus arborum ac ferarum et volucrum et hominum vultus et quecunque vel oculus vidit audivitque auris vel mens finxit, in auro expressa vel argento longa iam consuetudine non miratur gemmis inhians, de quibus paulo ante tractavimus. Quid multa? Ipsum iam vilescit aurum crescente superbia. Pridem vero que laudas Corinthia viluerunt contemptusque de vera rerum vilium extimatione laudabilis futurus, de falsa nobilium admiratione damnabilis factus est.

G.

Ego vero Corinthia nunc etiam miror.

R.

Corinthus vestris usta facibus suo vos ussit incendio et murorum excidium suorum in vestros animos ulta est, neque id novum: sepenumero victores bellorum externorum simul externis vitiis victi estis. Sic vos Scipio Asiaticus et Manilius Volso Asie victores Asiaticis delitiis lectisque purpureis atque aureis vestibus exquisiteque suppellectili, quodque vilissimum, epulis cocisque pessumdedit: sic Pompeius gemmis ac margaritis, sic vos Mummius tabulis pictis atque Corinthiis subiugavit, ut dum de hostibus duces vestri et de vobis vestrisque de moribus hostilia triumpharent.

G.

Cupide Corinthiis vasis utor.

R.

Neque vasa Corinthia neque aurea meliorem cibum faciunt neque Samia peiorem neque omnino de qualitate rerum, sed ex morbo animi hec vestra cupiditas orta est, seu ipsa potius morbus est animi. Cui ut consulens convalescas, pro inutilium tot vasorum curis unam arripe utilem ac salubrem, ut scias ipse tuum vas in sanctificatione et honore, sicut scriptum est, non in passione desiderii possidere.

G.

Librorum copia magna est.

R.

Opportune admodum de his sermo oritur. Nam ut quidam discipline, sic alii voluptati et iactantie libros querunt. Sunt qui hac parte suppellectilis exornent thalamos que animis exornandis inventa est neque aliter his utantur quam Corinthiis vasis aut tabulis pictis ac statuis ceterisque de quibus proxime disputatum est. Sunt qui obtentu librorum avaritie inserviant, pessimi omnium non librorum vera pretia, sed quasi mercium extimantes: pestis mala sed recens et que nuper divitum studiis obrepsisse videatur, que unum concupiscentie instrumentum atque una ars accesserit.

G.

Librorum larga copia est.

R.

Operosa sed delectabilis sarcina et animi iucunda distractio.

G.

Ingens est copia librorum.

R.

Ingens simul et laboris copia et quietis inopia: huc illuc circumagendum ingenium, his atque illis pregravanda memoria. Quid vis dicam? Libri quosdam ad scientiam, quosdam ad insaniam deduxere, dum plus hauriunt quam digerunt; ut stomachis sic ingeniis nausea sepius nocuit quam fames. Atque ut ciborum sic librorum usus pro utentis qualitate limitandus est: in rebus omnibus quod huic parum, illic est nimium. Itaque sapiens non copiam, sed sufficientiam rerum vult; illa enim sepe pestilens, hec semper est utilis.

G.

Immensa copia librorum est.

R.

Immensum dicimus quod mensura caret, sine qua humanis quid in rebus rectum sibique conveniens, tu metire. Est in his etiam que optima iudicantur immensitas atque immoderatio fugienda semperque pre oculis habendum illud comicum: "Nequid nimis".

G.

Librorum inextimabilis multitudo est.

R.

Maiorne tibi quam Ptolemeo Philadelpho regi Egypti? Quem Alexandrine bibliothece quadraginta librorum milia coacervasse compertum est, qui tamen diversis ex locis diu magno studio quesiti, simul omnes arserunt; quod elegantie regum cureque opus egregium fuisse ait Livius, quem Seneca reprehendit, non id elegantie cureque regie opus dicens sed studiose luxurie, immo ne id quidem, sed seipsam conquisitis spectaculis inaniter ostentantis. Et Livii tamen dictum et Ptolemei factum, utrumque forsitan regie opes excusent; et in longum publicis usibus prospiciens regis intentio in hoc certe laudabilis, quod sacras literas mundo non utiles modo, sed necessarias, summa diligentia atque impensa per electos ad tantum opus viros in Grecam linguam ex Hebraico fonte transfudit. At quid facias privatis, non equantibus sed superantibus apparatus regios? Sereno equidem Sammonico doctrine viro ingentis sed maioris cure, plurimarum literarum sed plurium voluminum, duo et sexaginta milia librorum fuisse legimus, quos omnes Gordiano iuniori, cuius patri fuisset amicissimus, ille moriens reliquit. Magna prorsus hereditas et multis suffectura ingeniis: num vero quis dubitet oppressura? Quid hic autem, queso, si nil aliud egisset in vita, nullum illi vel scribendi studium fuisset vel querendi labor, nichil omnium tot voluminibus comprehensorum legere atque intelligere laborasset? An non satis habuit negotii libros ipsos ac librorum titulos et auctorum nomina et voluminum formas numerumque cognoscere? Pulchra vero ars, que de philosopho librarium facit: crede michi, non est hoc nutrire scriptis ingenium, sed necare mole rerum et obruere, vel fortasse mediis in undis more Tantaleo siti animam torquere, rebus attonitam, degustantem nichil atque omnibus inhiantem.

G.

Libri innumerabiles sunt michi.

R.

Et errores innumeri, quidam ab impiis, alii ab indoctis editi. Illi quidem religioni ac pietati et divinis literis, hi nature ac iustitie moribusque et liberalibus disciplinis seu historie rerumque gestarum fidei, omnes autem vero adversi inque omnibus et presertim primis ubi maioribus agitur de rebus et vera falsis immixta sunt, perdifficilis ac periculosa discretio est. Ut ad plenum auctorum constet integritas, quis scriptorum inscitie inertieque medebitur corrumpenti omnia miscentique? Cuius metu multa iam, ut auguror, a magnis operibus clara ingenia refrixerunt meritoque id patitur ignavissima etas hec, culine sollicita, literarum negligens et coquos examinans, non scriptores. Quisquis itaque pingere aliquid in membranis manuque calamum versare didicerit, scriptor habebitur, doctrine omnis ignarus, expers ingenii, artis egens. Non quero iam nec queror orthographiam, que pridem interiit: qualitercunque utinam scriberent, quod iubentur! Appareret scriptoris infantia, rerum substantia non lateret! Nunc confusis exemplaribus et exemplis, unum scribere polliciti, sic aliud scribunt, ut quod ipse dictaveris non agnoscas. An si redeat Cicero aut Livius multique alii veterum illustrium, ante omnes Plinius Secundus, sua scripta relegentes, intelligent et non passim hesitantes, nunc aliena credent esse, nunc barbara? Inter humanarum inventionum tot ruinas litere sacre stant, cum maiore hominum studio, tum vel maxime protegente sua sancta poemata, suas sanctas historias divinasque suas leges auctore illarum Deo suamque perennitatem suis inventionibus largiente; reliquorum nobilissime pereunt et iam magna ex parte periere. Sic ingentis damni nullum est remedium quia nullus est sensus neque id novum hac in re, et virtutum et morum damna ingentia negliguntur: cum tanto studio minoribus occurratur, literarum iacturam inter minimas numeratis; sunt qui numerent inter lucra. Fuit nuper non in agris aut in silvis, sed in maxima florentissimaque et, quod stupeas, urbe Italie neque is pastor aratorve, sed vir nobilis magnique apud suos cives loci, qui iuraret se magno pretio empturum ne quis unquam suam patriam literatus incoleret aut intraret. O vox saxei pectoris! Fertur tale aliquid sensisse Licinius infestus literis, ut scriptum est, quas virus ac pestem publicam nominabat. Sed origo illum rustica forsan excuset; etsi enim usque ad Cesarem nomen ascendisset, naturam tamen non exuerat. Verum est enim illud Flacci:

Fortuna non mutat genus.

Sed quid de nobilibus vestris dicam, qui non modo perire literas patiuntur, sed exoptant votis? Equidem huius rei pulcherrime contemptus atque odium brevi vos in profundum ignorantie demerserint. Accedunt, ne a proposito deerrem, et scriptores nulla frenati lege, nullo probati examine, nullo iudicio electi; non fabris, non agricolis, non textoribus, non ulli fere artium tanta licentia est, cum sit in aliis leve periculum, in hac grave. Sine delectu tamen ad scribendum ruunt omnes et cuncta vastantibus certa sunt pretia. Nec vero hec scriptorum magis humano more lucra captantium quam studiosorum publicisque rebus presidentium culpa est, quibus nulla unquam rei huius cura fuit, oblitis quid Eusebio Palestine Constantinus iniunxerit, ut libri scilicet non nisi ab artificibus iisque antiquariis et perfecte artem scientibus scriberentur.

G.

Librorum bona copia est.

R.

Quid si capax animus non est? Meministi Sabinum illum apud Senecam servorum suorum scientia gloriantem: quid inter te atque illum interest, nisi quod aliquanto tu stultior? Uterque equidem alieno, verum ille servorum et certe suorum, at tu librorum nil ad te pertinentium ingenio gloriaris. Sunt qui quicquid in libris scriptum domi habent nosse sibi videantur cumque ulla de re mentio incidit, "hic liber" inquiunt "in armario meo est": hoc tantum idque sufficere opinantes, quasi simul in pectore sit, elato supercilio conticescunt. Ridiculum genus!

G.

Libris affluo.

R.

Quam mallem ingenio et eloquentia et doctrina multoque maxime innocentia et virtute! Sed hec venalia non habentur ut libri et si haberentur nescio an emptores totidem reperturi quot libri. Illi enim muros vestiunt, hec animos, qui, quoniam oculis non videntur ab hominibus, negliguntur. At profecto si librorum copia doctos faceret aut bonos, doctissimi omnium atque optimi sepe esse possent qui ditissimi, cuius sepe contrarium videmus.

G.

Adminicula ad discendum libros habeo.

R.

Vide autem ne impedimenta sint potius: ut nonnullis ad vincendum multitudo bellatorum, sic librorum multitudo multis ad discendum nocuit et ex copia, ut fit, inopia orta est; qui si ultro adsint non abiciendi equidem, sed sequestrandi erunt utendumque melioribus et cavendum ne qui forsan in tempore profuturi essent intempestivi obsint.

G.

Multi et varii michi sunt libri.

R.

Fallit sepe viarum multiplicitas viatorem et qui uno calle certus ibat, hesit in bivio multoque maior est trivii error aut quadrivii; sic sepe qui librum unum efficaciter elegisset, inutiliter multos aperuit evolvitque. Multa sunt onerosa discentibus, doctis pauca sufficiunt; nimia utrisque sunt importuna, sed fortioribus humeris subvectantur agilius.

G.

Librorum nobilium magnum numerum contraxi.

R.

Librorum numero nemo qui nunc occurrat preter regem illum Egyptium nobilitatus est neque id sibi tam numerus dedit, quam famosa translatio; haud dubie mirum opus tot ingeniorum, nisi unius post ingenii miraculum maius esset. Calle alio niti oportet, ut ex libris gloriam queras; non habendi sed noscendi, neque bibliothece sed memorie committendi cerebroque, non armario, concludendi sunt; alioquin vel librario publico vel armario ipso gloriosior nemo erit.

G.

Egregios multos libros servo.

R.

Multos in vinculis tenes, qui si forsan erumperent et loqui possent ad iudicium te privati carceris evocarent; nunc flent taciti multa quidem, nominatim illud quod persepe unus iners affluit avarus, quibus multi egeant studiosi.

G.

Quid quod ipse libros scribo?

R.

Morbus publicus, contagiosus, insanabilis! Omnes sibi usurpant scribendi officium quod paucorum est; unus hoc correptus malo multos inficit. Emulari enim pronum, imitari arduum, unde in dies crescit egrotantium numerus simulque vis egritudinis ingravescit; quotidie plures, quotidie peius scribunt, quoniam sequi facilius quam assequi; scitum reque compertum et cum tempore clarius est illud sapientis Hebreorum: "Faciendi plures libros nullus est finis".

G.

Scribo.

R.

Suis utinam se finibus tenerent homines rerumque ordo constaret qui mortalium temeritate confunditur! Scriberent qui sciunt et qui possunt; alii legerent vel audirent. Itane parva enim animi voluptas intelligere est, nisi manus ad calamum presumptuosa festinet et quisquis libri particulam intellexit seu intellexisse visus est, sibi illico libros scribere videatur idoneus? Hereret utinam memorie unum Ciceronis nostri dictum in Tusculani sui vestibulo, ne quem lateat claro scilicet ac patenti loco positum: "Fieri enim" inquit "potest ut recte quis sentiat et id quod sentit eloqui polite non possit"; et sequitur: "Sed mandare quenquam cogitationes suas literis, qui eas nec disponere nec illustrare possit nec delectatione aliqua allicere lectorem, hominis est intemperanter abutentis et otio et litteris". Sunt quidem ciceroniana ista verissima, sed ea iam usque adeo vulgaris abusio est, ut nemo non sibi uni dictum putet quod illi olim sacratissimo exuli, qui non de arescentibus rivulis sed de ipso veri fonte potaverat que scribebat, dictum est et sepius repetitum: "Scribe". Cui precepto contemptores preceptorum omnium omnes obediunt, omnes scribunt. Quod si in his qui alienos scribunt libros magni diximus esse periculi, quanti putas in his qui proprios recentesque quibus dubias atque damnatas mundo invehunt disciplinas seu, quod in his malum est levissimum, stilo obtundunt incondito et agresti, sic ut cui vis desit ingenii iactura saltem temporis laborque aurium tediumque non deerit? Hic vestrarum hodie, non alius, fructus inventionum: aut inficere aut afficere, reficere autem aut nunquam aut perraro: omnes tamen adsidue libros scribunt nec ulli etati tanta vel scribentium vel disserentium copia, tanta scientium atque eloquentium fuit inopia. Horum de libris accidit, quod ibidem Cicero idem ait: "Itaque suos libros" inquit "ipsi legunt cum suis nec quisquam attingit preter eos, qui eandem scribendi licentiam sibi permitti volunt". Quod quidem Ciceronis etate rarum fuit nunc commune est: omnes igitur attingunt, quia scilicet eandem licentiam volunt omnes; sic se mutuo cohortantur impelluntque scribentes inania et laudantes laudemque similium falsis de laudibus aucupantes: hinc illa igitur scribentium audacia rerumque confusio, ne tu valde tibi placeas libros scribens.

G.

Scribo libros.

R.

Melius fortassis illos legeres, optime autem in vite regulam lecta converteres; tunc enim est utilis notitia literarum, dum in actum transit seque ipsam rebus approbat, non verbis; alioquin verum sepe deprehenditur quod scriptum est: "scientiam inflare". Clare velociterque intelligere multa simul et grandia, eademque tenaciter meminisse et ornate eloqui et artificiose scribere et pronuntiare suaviter, hec omnia nisi ad vitam referantur, quid sunt aliud quam inanis instrumenta iactantie inutilisque labor ac strepitus?

G.

Libros scribo.

R.

Forsan utilius arares campum, gregem pasceres, telam texeres, maria navigares. Multi quos natura mechanicos fecerat, illa invita atque obluctante philosophantur; contra aliquos philosophie aptos, natos in arvis aut pascuis, in scamnis opificum aut nautarum transtris fortuna detinuit, unde effectum, quod mirentur causarum inscii, ut in mari medio aut rure, in silvis inque officinis acria et erecta reperiantur ingenia, cum in scholis exanguia ac deiecta sint. Difficile enim vincitur natura, si vincitur.

G.

Scribo ardenter.

R.

Quanto ardentius olim multi, quorum ardor sic extinctus est, ut scripsisse illos nisi id alii scriberent nesciretur? Nullum opus humanum semper durat et mortalis labor nichil efficit immortale.

G.

Scribo multa.

R.

Quanto plura alii! Quis Ciceronis libros aut Varronis enumeret, quis Titi Livii aut Plinii opera metiatur? Grecorum unus sex milia librorum edidisse traditur: o ardentem spiritum si vera res est, o longum otium ac tranquillum! Certe si unum duosve aut omnino paucos libros bene scribere multi negotium est laboris, tot unum milia scripsisse non tam facile est credere quam mirari. Summi tamen attestantur auctores, quibus non credere durum sit quique hunc numerum non auditu sibi nec visu solo sed eorum librorum lectione compertum dicant. Quos si unum omnes legere potuisse mirabile, quanto mirabilius est scripsisse! Longum est enumerare, qui viri apud vos, qui vero apud Grecos et que scripserint, quorum nullus ad plenum studiorum fortunatus fuit, sed horum aliqua, illorum autem magna pars, quorundam omnia periere. Tu de tuis quid presagias videto.

G.

Scribo et ea michi interim voluptas unica.

R.

Si ut ingenium exerceas scribendoque aliis te doceas, si ut obliviscaris temporum preteritique memoria presens tedium effugias, excuso; si ut scribendi morbo quidem occulto et insanabili medeare, misereor; sunt namque, si nescis, qui non scribunt nisi quia nequeunt desinere et velut ex precipiti decurrentes nolentesque subsistere rapiuntur.

G.

Scribendi impetus ingens est.

R.

Melancholie species infinitas ferunt: alii lapides iactant, alii libros scribunt; huic scribere furoris initium est, huic exitus.

G.

Scripsi multa et scribo.

R.

Si poteris profuturus nichil satius; si tibi nudum nomen quesiturus, nichil vanius.

G.

Multa scripsi.

R.

O preclaram insaniam! Et miramur si membrane solito cariores sunt!

G.

Scribo et hinc famam spero.

R.

Dixi iam: melius forsitan arares aut foderes messem sperans; humi enim tutius quam in vento seritur. Atque fame studium et pertinax scribendi opera ut quosdam claros, sic innumerabiles stultos atque inopes in senium misit nudosque et loquaces spectaculum vulgo fecit. Ecce dum scribitis, melioribus curis idoneum tempus elabitur; extra vos rapti sopitique non advertitis, donec sero vos senectus excitet ac paupertas.

G.

Scribo tamen fame cupidus.

R.

Mirum studium de labore ventum querere! Certe ego ventos optare nauticum putabam.

G.

At magisterio insignitus sum.

R.

Mallem, fateor, disciplina: magisterio enim indisciplinato et rudi nichil est turpius.

G.

Magister ex merito factus sum.

R.

Ut magister digne sis, non nisi discipulus meruisti; obsequentem atque humilem te docilemque prebueris oportet: alioquin aberrasti in via que ad magisterium ducebat, etsi non ignorem quosdam sine magistro ad scientie gradum altissimum conscendisse idque de se ipsis viros magni nominis predicasse literisque mandasse. Sed his labor et ingenium et discendi ardor et intentio et assiduitas et perseverantia pro magistro fuit, nec internus in silentio magister defuit; at nunc michi de communibus sermo est.

G.

Magister dicor.

R.

Multis ne magistri veri essent magisterii falsum nomen obstitit: dum de se plus omnibus quam sibi dumque quod dicebantur, sed non erant, esse crediderunt, quod esse poterant non fuerunt.

G.

Magisterio clarus sum.

R.

Vidisti vini acidi tabernam, picturis aut floribus vernis insignem, ubi sitiens viator falli possit; sed nunquid et caupo suis fallitur artibus? Sunt certe aliqui sic fallaciis assuefacti, ut longo usu fallendi alios ad extremum et se fallere incipiant quodque diu suasere aliis aliquando persuadeant sibi et quod falsum sciverint verum credant. Tu ut libet magisterio gloriare, quod si digno obtigit, nichil novi, sin indigno, duo hec mala secum attulit, ut et discere pudeat et notior ignorantia tua sit.

G.

Titulis multis ac variis exornor.

R.

Fecunda frondium est vanitas, sed inanis fructuum.

G.

Titulis multis abundo.

R.

Si veris, gravis sarcina, sin falsis, et feda et pudenda. Quid opus est et titulis quibus aut labor insit aut dedecus? Virtus uno seu potius nullo titulo contenta sibi est titulus.

G.

Theologie titulum sum adeptus.

R.

Erant olim huius scientie professores: hodie, quod indignans dico, sacrum nomen prophani et loquaces dialectici dehonestant; quod nisi sic esset, non hec tanta tam subito pullulasset seges inutilium magistrorum.

G.

Philosophie magisterium merui.

R.

Philosophia non sapientiam, sed amorem sapientie pollicetur; quisquis hanc igitur vult amando consequitur. Non est, ut quidam putant, operosus aut difficilis hic titulus: modo verus amor sit et vera quam ames sapientia, philosophus verus eris. Veram sane sapientiam non nisi purgate pieque anime vel intelligere possunt vel amare. Ad id ergo res redit, quod est scriptum: "Pietas est sapientia". Philosophi autem vestri, huius sententie contemptores aut ignari, ut de theologis nunc dicebam, ad verbosam nudamque dialecticam sunt redacti itaque de Deo illi, hi autem de natura temerarie fabulantes, illi omnipotentissimam maiestatem ventosis sophismatibus circumscribunt et subsannanti ridentique Deo sue insolentis inscitie leges ponunt: isti vero de nature arcanis ita disputant quasi e celo veniant consilioque Dei omnipotentis interfuerint, obliti quod scriptum est: "Sensum domini quis novit? Aut quis consiliarius eius fuit?" neque nostrum audientes Ambrosium, qui sepe id multis ac validis argumentis, eo autem libro in quo fratris obitum luget precise admodum breviterque: "Philosophi" inquit "de celo disputantes quid loquantur ignorant".

G.

Artes profiteor multas.

R.

Facillimum id quidem; multas nosse difficilius. Melior sane tutiorque confessio quam professio est. Illa enim humilitatis et penitentie, hec levitatis et insolentie plena est. Multo certe facilius indulgentiam confessi querunt quam scientiam professi.

G.

Divine atque humane sapientie titulum consecutus sum.

R.

Sapientia titulis non eget, per seipsam clara est: quis lucernam, queso, unquam soli ut videretur adhibuit? Multi et cum his titulis obscuri et absque his clarissimi evasere: sepe nullum bonis, clarum malis mercibus signum fuit.

G.

Quid quod poetica laurea comam strinxi?

R.

Superior unus est labor, verum querere; sed hic duplex, querere et ornare atque ad aurium oblectationem fingere: magna res est, ardua, difficilis eoque rarissima. Veri nempe poete utrique operam dant, communes vero primum negligunt contenti phaleris.

G.

Rarum laure partum decus.

R.

Quesitum unde rempublicam remque familiarem uni posthabeas cure; quesitum iter ad inopiam, ni sedenti ultro prodiga tibi opes convehat fortuna; quesitum unde aliis amens, aliis insolens videare.

G.

Michi ipsi lauream decerpsi.

R.

Virentissima arbor si decerpitur, confestim, nisi ingenio uberi vigilique studio rigetur, aruerit.

G.

Parta michi laurea.

R.

Partus labor, partus livor, seu illa studiorum seu armorum merces est. Tener ille ramulus animo tuo nichil omnino, signum vertici prebuit inane ostendensque te multis, quos melius latuisses; quid aliud, quam te morsibus obiecit invidie? Pace belloque multis insignia nocuere.

G.

Artem oratoriam sum professus.

R.

Mirum audio. Ea nempe in desuetudinem abiisse iam pridem visa erat, ut que immensis et innumerabilibus rebus constat; unde fit ut oratores ipsis etiam vatibus rariores semper fuerint. Proinde fuere qui dicerent oratoris proprium de omni re copiose ornateque posse dicere; quamvis ea sententia velut arrogantissima sit reiecta, quantis sane de rebus, etsi non de omnibus, dicere habeat orator, adhibita in singulis artificiosa et dulci quadam eloquentia, que per seipsam magna res est! Equa si lance libraveris, obstupesces teque fortasse professionis temerarie penitebit, ut caveas ne, dum scire vel infinita vel omnia vis videri, nichil scire videaris et, quod sepe accidit, sub scientie professione multiplicis ignorantia delitescens necessario in apertum exeat.

G.

Liberalium sum professor artium.

R.

Sepe etiam plus habet ea res audacie quam doctrine; ad unamquanque artium brevis est vita: unus tu sufficis omnibus! Una ars uni ingenio satis est, ut ad summum estuando et anhelando perveniat: multas degustasse quantum cepti necessitas exposcit idque ipsum nosse quam professum esse modestius; addam quod doctissimis visum est, unam ipsam omni ex parte cognoscere nulli etiam illustrium contigisse. De sola nempe rethorica notum illud Senece: "Magna" inquit "et varia res est eloquentia nec adhuc ulli sic indulsit, ut tota contigeret. Satis felix est qui in aliquam eius partem receptus est". Id sane quibus viris et quantis testibus verum probet audisti: quod cum ita sit, quid agant et quid audeant cogitent agmina professorum, pene iam vulgus equantia, tam ruditate quam numero, que non una quidem parte contenta, ex equo omnes invadunt. O fiducia ingens, sed iam publica!

G.

Quid de medicine tandem iurumque professione dictura es?

R.

Ad hoc egri tui clientesque respondeant quid illis unquam ad salutem corporis victoriamque causarum titulus iste profuerit: tibi ad lucrum forsitan sepe profuit. In hoc artes sive artium nomina queritis et quod scientie defuerit, suppletur titulis atque habitu verumque illud satyrici:

Purpura venditcausidicum, vendunt amethistina,

nec id minus:

Ut redeant veteres, Ciceroni nemo ducentosnunc dederit nummos, nisi fulserit anulus ingens.

Postremo hec tibi horum omnium summa erit, esse quosdam raros, quorum solida et honesta sint studia; horum finis est veritas ac virtus: hec est rerum notitia morumque correctio, vel vite mortalis ornamentum vel eterne aditus. Reliquorum vero, que ingens turba est, pars gloriam petit, premium inane sed fulgidum. Maiori autem parti unus fulgor pecunie finis est, premium non exiguum modo, sed sordidum et labori impar nec ingenuo dignum nisu; hisque omnibus titulus et, ut dixi, habitus, non spernendus quidem — ad id enim quod intendunt valet; mortalium et presertim vulgi, horum ope egentis, animus iudiciumque umbris eluditur: magna pars rerum opinionibus agitur —, at virtuti deditos titulis gloriari alienum prorsus atque absonum, immo vero ne possibile quidem reor.

G.

Multa profiteor.

R.

Prestat unum bene facere quam multa promittere. Bene irent autem res humane, si quod profitentur homines, id essent!

G.

Procurator regis sum.

R.

Ergo hostis populi.

G.

Procurator fisci sum.

R.

Et reipublice inimicus.

G.

Negotiorum gestor regius sum.

R.

Sua negotia gerere laboriosum est; quid censeas aliena precipueque potentium, quibus placuisse perpetua servitus, displicuisse discrimen, supercilium grave paratumque pro levi etiam offensione supplicium?

G.

Negotia regis ago.

R.

Rationem duro sub iudice redditurus, nisi omnium spoliis tuoque odio et crimine vix implendam.

G.

Regis negotia procuro.

R.

Vide ne, cum procuratio ipsa difficilis, tamen difficilior sit ratio tamque inextricabilis, ut, quod de multis vidimus, patrimonium, famam tuumque caput implicet.

G.

Regius procurator sum.

R.

Displicendum multis, ad extremum domino quodque periculosius Deo proque levi regis emolumento gravia regni mala et ingentia damna populorum vel dissimulanda vel perpetranda.

G.

Procurator regius factus sum.

R.

Quo primum die invisum hoc officium domus tue limen attigit, tibi vivere desiisti, libertas inde et quies et iucunditas abiere; pro his servitutes, labor, occupatio, metus, dolor, afflictio et mordaces subierunt cure. Iam non vivis etsi spires: occupatorum enim vita mors est. Qui cum miseri omnes sint, illi sunt omnium miserrimi qui pro aliis maximeque pro regibus aut tyrannis seu quibuscunque potentibus occupantur.

G.

At sum iudex.

R.

Sic iudica quasi mox ab alio iudicandus. Unus est omnium iudex, unum tribunal incorruptum: ante illud stabitis mortales. Quid falsi corio iudicis selle iudiciarie impresso et barbarica admonitione iustitie opus est? Ea in sella quisquis iudicum sedet ubi, si iniuste iudicabitur, nec pecunia nec gratia nec falsi testes nec indigne preces nec inanes mine nec diserti proderunt patroni.

G.

Consul patrie mee sum.

R.

Difficillima gloria; rarum est quidem sic consulere ut prosis et placeas. Ut sit enim in verbo veritas, in consilio fides, in commisso silentium, in oratione suavitas, eventum fortuna moderabitur, is consilio pretium dabit.

G.

Prefectus urbis sum.

R.

Beluam indomitam utque ait Flaccus capitum multorum tenui frenas loro, atque immensam solus agitatam magnis fluctibus puppim regis. Parva domus egre regitur; magne urbis quam difficile sit regimen videto. Parumne tibi curarum domi erat, qui publicas adoptasti? Quid quod non difficile modo iam officium, sed vile est? Prefectum urbis villicum satyricus vocat, statum notans temporum illorum; qui si tunc villicus, quid nisi nunc silvicus seu silvanus sit? Ceperat ea etate villa esse Roma, iam silva est.

G.

Sum preses provincie.

R.

Honorato exilio damnatus otium domesticum externa sollicitudine permutasti. Dulce nichil aut tranquillum speres; amara et turbida presidentium sors: festis diebus ludisque et conviviis arcentur, muneribus clausum limen et apertum litibus tectum, iocis vacuum, plenum querimoniis ac iurgiis, quicquid languidum, quicquid egrum, quicquid marcidum in provincie visceribus latet, totum tibi tractandum curandumque obtigit: durum opus! Quanti nempe negotii sit multos corrigere hinc patet, quod sese corrigunt paucissimi.

G.

Militari cingulo exornatus sum.

R.

Paucane tibi vite mala visa erant nisi militiam addidisses, qua vel inquietus semper vel inglorius vel periculo expositus vel contemptui sis oportet?

G.

Militiam sum professus.

R.

Hanc nascendo profitemini; quid professione alia opus erat? Hic ferro corpus, hic animum dolis, hic argutiis linguam armat; nemo vestrum est inermis: hic ferit, hic edificat, hic declamat, ille causas orat, hic pedibus, ille equo seu carpento vehitur, hic currit, hic navigat, hic paret, ille imperat. Nemo vestrum otiosus: quenam hec nova militia est? Hic in castris, hic in rostris, hic in scholis, hic in nemore, hic in agro, hic in pelago, hic in palatio, hic domi, hic peregre vitam agit. Omnes militant neque homines modo, sed militare in silvis catulum Flaccus ait. Et militantium quidem multa sunt genera, militia una est: vita hominis super terram, quam qui militiam diffinivit, ille michi demum vero et acri iudicio rem libravit, modo militie prelium addidisset.

G.

Armate militie sum ascriptus.

R.

Quid armaris exterius? Intus in anima bellum est, illam vitia obsident atque oppugnant: quis hic ferro locus, nisi illud ad ornatum corporis, non ad anime tutelam induitur? Sunt enim qui dicant nichil pulchrius viro armato; ego quid pectus et quid caput ferreum pulchrius habeat quam pacificum et inerme non video. Quando autem hec voluptas tibi est, age, ferro membra constringito, imbrem solemque galea excipiens ferro indutus clipeo operire; humi dormiens classico excitabere. Adeptus tibi magnum aliquid videbare, sed errabas: anceps et cruentum officium elegisti. Multe sunt autem fraudes spei, multe sunt, fateor, catene, que animos boni illius quod omnia appetunt inconsulte avidos in exitium trahunt. Neque inficior quosdam militia ad amplissimas opes, sive etiam ad summum imperium pervenisse; crede autem michi, plures ad inopiam, ad carcerem, ad servitutem, ad violentiam subitamque mortem eodem tramite pervenerunt. Tu ex quo militiam profiteri animus fuit, nisi dehonestare artificium tuum vis, semper animum in numerato habeas oportet semperque ad res tuas cesarea vox illa circumtonet:

Disce ferire,disce mori.

Sillaba una brevis aut longior tua facta variabit, vel occides vel occides, ad utrumlibet horis locisque omnibus te paratum exhibe. He artes, he delitie tue erunt. Sine vero satyricum loqui, premia militie numerantem: innumerabilia equidem prefatus, vix paucissima colligit, in quibus prima et summa licentia est peccandi, premium hercle non tam iustis viris optabile quam armatis, legibus, ut aiunt, inter arma silentibus.

G.

Militie filium ascripsi.

R.

Est id ferme usitatum, ut militis filius miles sit; non potest enim nisi quam habeat hereditatem filio pater dare: arcum, scutum, gladium et bellum et, quod ludum conficit, auro tincta calcaria. Sed quod patri diximus, sibi filius dictum sciat.

G.

Belli dux victoriis clarus sum.

R.

Quanto melius pacis dux virtutibus clarus esses!

G.

Multa bella confeci.

R.

Quietem tibi atque aliis abstulisti: clarum opus!

G.

Victoriis atque triumphis notus sum.

R.

Sepe malum bono notius et atra tempestas serenitate famosior. Denique parasti busto titulos, vulgo fabulam, tibi nichil.

G.

Quesivi michi regum amicitias.

R.

Hominum vera amicitia rara est: tu tibi regum fingis amicitias, quos fortune splendor tumorque animi omnium imparium contemptores facit.

G.

Regibus carus sum.

R.

Vilis ergo tibi est anima, virtus, fama, quies, otium, securitas. Notus est mos regum: vix diligunt nisi qui his omnibus neglectis et abiectis illorum se sevitie ac libidinis et avaritie servum fecit. Si ergo carus es regibus, non est quod amplius de te queram: vilis es tibi.

G.

Ego autem bonitate ac virtute sum carus regibus.

R.

Quid respondes Crispo? "Nam regibus" inquit "boni quam mali suspectiores sunt semperque his aliena virtus formidolosa est".

G.

Regi meo bonis artibus sum carus.

R.

Quibus, queso? aucupio? an venatu? Horum enim studiosum in precedenti quodam colloquio te notavi. An vero militia? De qua proxime disputatum est; que, nisi largo sanguine magnisque periculis honestetur, non militie sed militaris ignavie nomen tenet, non regum modo iudicio sed vulgi.

G.

Bonis artibus regi carus sum.

R.

Vanitate an periculo? An criminibus fortassis, homicidio, veneficio, lenocinio, proditione, blanditiis atque mendaciis: mala peste, sed publica quamque usus excuset et commendet urbanitas. He sunt quidem artes promerendis regibus aptiores, quibus inimicitius nichil est quam virtus et litere; in his igitur nulla spes ad amicitias regum: odii potius causa sunt. Sic inter sapientes ac fortunam rara est pax.

G.

Magnus apud regem sum.

R.

Maiorne quam apud Alexandrum Lysimachus, apud Tiberium Seianus? Utriusque magnitudinem et ruinam nosti, etsi de primo varient scriptores; linquo alios: longa est historia.

G.

Carus sum regi meo.

R.

Melius esses incognitus, melius forsitan odiosus; fugeres enim quod nunc sequeris discrimen. Peior est avibus invitantis aucupis blanda modulatio quam villici sonitus deterrentis.

G.

Meo sum carus regi.

R.

Sunt quorum dubites periculosiorne sit caritas an odium, sed peiores serpentibus, quibus insunt venenis mixta remedia. His vero nil nisi pestilens ac nocivum inest; seu oderint seu diligant prope par malum, nisi quod odium fugat, amor detinet. Et ad summam, regum amicitiis, preter regna ipsa, nil usque inquietius nilque periculosius, etsi hoc periculum non ignorem frustra sepe multis optatum, sepe magnis emptum quesitumque periculis: sic est usus hominum, sic periculis emi periculum unum magnis maximum mira res. Bonum ingens spernitur gratuitum, magnis malis maius malum queritur.

G.

Spero me regi meo carum.

R.

Id de quo speras quale sit cogita: fundamentum fragile, tremulum, caducum crebre noteque regum indicant ruine; vertex nubilosus, turbidus, inquietus, quod sic esse vita regum probat tristis, occupata, difficilis. Vide ergo ubi struxeris: ut fortuna, sic voluntas regum varia et inconstans ac semper incerta est, quanquam nec stantibus illis boni aliquid ista res habeat, mali multum.

G.

Amicitiam regis mei multis periculis ac sudore promerui.

R.

Heu quanto tutius, quantoque facilius Regis omnium amicitiam meruisses!

G.

Amicitiis abundo.

R.

Mirum tibi uni rei huius abundantiam esse, cuius quidem cunctis hominibus penuria tanta sit, ut ex omnibus seculis vix paucissima memorentur amicorum paria.

G.

Michi amicitie multe sunt.

R.

Fucate igitur; vere enim amicitie rarum bonum, usque adeo, ut qui unam longa licet in etate quesierit, negotiator rerum talium sat industrius habeatur.

G.

Amicitiis felix sum.

R.

Hoc scire non potes, nisi rebus aliis sis infelix; verum enim est illud "Felix se nescit amari".

G.

Amicitie certe sunt.

R.

Ergo et adversitas certa est; verum est enim illud quoque:

Amicus certus in re incerta cernitur.

G.

Amicitie multe sunt.

R.

Huius rei iudicium experientie committe, non fame, multa mentiri solite; pauciores erunt fortassis quam reris.

G.

Amicitiarum nimis magna copia est.

R.

Mitte supervacua: in rebus omnibus qui quod satis est habet, amplius non requirat.

G.

Amicorum satis magna copia est.

R.

Ad id ipsum neque populo Romano, tum dum maxime floret, neque ulli mortalium contigisse apud illustrem legis historicum.

G.

Amicitie multe sunt.

R.

Dixi iam: ficte igitur aut equidem imperfecte, ut philosophis placet, quoniam fieri potest ut uno tempore cum altero amicorum sit gaudendum flendumque cum altero aut, inter illos orto odio, vel hinc fidem vel illinc vel utrinque deserere sit necesse.

G.

Copia est utilium ac delectabilium amicorum.

R.

Sentio: ad vulgares amicitias descendis, que tamen ipse simul plures vix esse possunt, quod multis retribuere familiariterque convivere operosissimum sit, animo presertim in executione cuiuspiam difficilis atque ingenui operis occupato.

G.

Amicos qui prosint et delectent habeo.

R.

Caduce amicitie, quarum delectatio vel utilitas fundamentum est! nam et stantibus illis tremunt et cedentibus ruunt: id non possibile tantum sed perfacile, immo vero prope necessarium, quod hec plerumque vel fortunam sequuntur vel etatem formeque gratiam, quibus nichil incertius. At que in virtute fundantur immortales sunt, eo quod virtus ipsa quiddam stabile firmumque sit et, ut verbo utar Aristotelis, mansurumque quoniam mori nequit. Ideo quos propter honestum dileximus, diligimus vel extinctos.

G.

Amicos, ni fallor, fidos habeo.

R.

Vide autem ne fallaris neve experiri cupias: nam sepe cuius rei fuerat dulcis opinio amarum fuit experimentum.

G.

Amicos, puto, bonos habeo.

R.

Unde id putes etiam examina atque illud in primis quantum ipse ames. Sunt enim qui non amant et amari putant, quo nichil est stultius isque communis error est divitum: amorem pretio emi credunt, qui mutuo queritur amore. Generosissima res est bonus animus; non herbis neque carminibus magicis movetur, non auro aut gemmis, non ad extremum ferro flectitur: amando vincitur colendoque estque Hecatonis Greci philosophi amatorium notissimum, quod Senece placuit et michi: "Si vis amari ama", quanquam et hoc ipsum sepe frustra est, tam multe tamque imperscrutabiles ac profunde sunt pectorum caverne, tam venenosi atque inhumani et implacabiles quorundam animi, ut et culti spernant et amati oderint, nec contenti nullam pio affectui vicem reddere, quod nec beluis quidem nisi atrocissimis accidit, exasperantur obsequio et, si credi potest, amore ad odium irritantur, quod periculosissimum et inter vite mala gravissimum humana simplicitas experitur.

G.

Credo amicos optimos habere.

R.

Est hoc quidem amicitie perpetuum epitheton, quod, etsi lingue absit, adest intellectui idque brevius loqui potes. Dic amicos: una optimos dixeris.

G.

Habere amicos credo.

R.

Cave ne falsum credas, ne quando te aliter credere ipsa res cogat: abyssum animi metiri non est hominis; nunc amicos vobis vina conciliant, lacrime autem probant et quod debuit primum esse novissimum est.

G.

Amici in hoc statu rerum multi sunt.

R.

Rerum, credo, felicium: ita enim ferme accidit, ut, etsi fortuna omnis amicitiis egeat, illi tamen amicorum copia maior sit, cui rerum ceterarum indigentia minor est. Sic inopiam semper inopia copiamque comitatur copia: crescat sive adveniat egestas, decrescent seu abibunt seu verius detegentur amicitie. Qui amici tui fuerunt, qui fortune, illa videbitur abeunte: te tui sequentur, illam sui, hec melior, illa densior caterva. Nec est quod mirari debeas, vase exhausto illos abscedere qui solam vini dulcedinem sequebantur: adversitas simulatorem abigit, fex potorem.

G.

Innumerabiles habere videor amicos.

R.

Bene ais: "videor"; unde tibi autem hec opinio, cum omnium vere amicitie rare sint, innumerabiles tuas esse? Persuasum autem debet esse in primis, nisi inter bonos amicitias non constare; hinc iam certius extimabis quot non dicam tibi, sed humano generi amicitie pure sint, cum numerare ceperis quot sint boni.

G.

Amicos habeo complures.

R.

"Notos" dic idque quam veraciter sis dicturus in dubio est. Nullum animal, nulla merx difficilior cognitu quam homo.

G.

Amici multi sunt michi.

R.

Contubernales forsan aut convive. Hi enim nisi epule defuerint non deerunt, amici autem semper pauci, sepe nulli, sepe, quod iniquissimum est, amici nomen domesticus hostis tenet et sub velo ficte benevolentie familiares insidie delitescunt.

G.

Supra necessitatem sunt amici.

R.

Apprime necessarius fere omnibus maximeque potentibus deest semper, qui scilicet inter tot assentatorum mendacia verum loqui audeat et velit, qua in re multis amico utilior hostis fuit.

G.

Multos habeo amicos.

R.

Crede michi, pluribus indiges sanctiorque esset orbis terrarum et quietior si tot essent amicitie quot feruntur.

G.

Amicum habeo.

R.

Multum est. Nil amico carius, nil rarius.

G.

Fama presens absentes michi peperit amicos.

R.

Est id quidem aliquando visum, ut non solum incognitos sed hostes quoque fama faciat amicos. Fecit Masinissam Scipioni, ut qui in omni Carthaginensium equitatu primus esse consueverat, in omni Romanorum equitatu adversus Carthaginem primus esset; neque hostes tantum proprios, sed predones, qui publici omnium mortalium hostes sunt, eidem illi fame splendor attraxit, qui Linterni ad eum in exilio habitantem facto agmine venientes, sic ut primo aspectu terribiles viderentur; ubi se suspectos intellexerunt, positis minis atque armis et dimissis satellitibus, insuetam mansuetudinem induti, soli predonum principes accesserunt eumque ceu numen aliquod domumque eius ut templum devotissimum venerati, dextra illa victoriosa multis osculis fatigata affixisque muneribus domus in limine, qualia deorum aris affigi mos tunc erat, quasi ingenti lucro aucti quod virum illum conspexissent et tanquam celesti visione alacres abierunt. Hoc illi uni contigit; quere alium: ubi eum, queso, reperies? Ut tamen aliis accidat et nominis claritas absentem conciliet amicum — multum enim in rebus, non inficior, potest fama —, nunquid tamen non verendum erit ne, quod ait quidam, "minuat presentia famam"? Quam multi quos absentes stupuerunt, coram positos contempserunt! Tenera res est iudicium humanum, facile flectitur.

G.

Fama michi amicos trans Alpes et trans maria quesivit.

R.

Vestra fere omnia frivola eque et inania sunt. Nam quis usus aut quis fructus fuerit illius, a quo nec visus nec videndus quemve nec videris nec visurus unquam sis? Vitia vestra presentes quoque amicitias inutiles faciunt et infidas, quamvis non sint ille quidem, sed dicantur amicitie. Quid nunc igitur de his tuis amicitiis speres vide. Obsequium amicos parere ait comicus; immo hercle veri amici vix multis obsequiis pariuntur: tu credis amicum paucis, forte et ne tuis quidem, verbis quesivisse. Bone spei es!

G.

Fama ab extremo terre michi attulit amicum.

R.

Fama contraria illum tibi auferet eoque facilius, quo patentiores malis quam bonis relatibus aures sunt.

G.

Fama michi bonum peperit amicum.

R.

Unde scis quam bonus sit quem nunquam videris rogo, cum illi ipsi quos quotidie vides atque alloqueris quales sint tanto in tempore nondum scias. Sepe vos credulitas vestra circumvenit, libenter creditis quod optatis, multum fidei fame tribuitis mendaci; speras eius animum videre cuius nunquam frontem videris, cum sint inter notissimos quoque tot pectorum diversoria, tot latebre. Difficile est enim amicum nisi in magna adversitate cognoscere, operosius est illum noscere quam querere. Una sepe hora paucis verbis queritur, qui vix multis annis atque experimentis agnoscitur. Voco autem amicum ut vulgus: verus enim non ante queritur quam probetur. Nec amicum probant aliorum verba certe nec propria, sed experta caritas fidesque.

G.

Amicum michi de longinquo fecit fama.

R.

De te aliquid mentiendo quispiam tibi amicum dedit; de te vera loquendo, vel forsitan mentiendo itidem tibi hunc ipsum alter eripiet. Quibus viis fiunt crescuntque omnia, eisdem facile resolvuntur; et natura vult ut cito aucta cito desinant.

G.

Amicum unum fidum et expertum habeo.

R.

Sepe in experiendo vestrum errat acumen et dum vosipsos peritissimos iudicatis, in hoc ipso ac perinde ceterarum rerum in extimatione fallimini.

G.

Scio ego, non extimo, amicum michi esse fidelissimum.

R.

Et quot putas idem credentes, immo ut sibi videbantur et scientes, cum ad arctissimum ventum esset examen, sese lusos invenerunt? Unde vero tot quotidie de amicis prodeunt querele, nisi quia quos fidissimos habebatis invenistis infidos? Nullius rei tam difficilis quam humani animi coniectura extimatioque est.

G.

Nichil conicio, nichil extimo, ut dixi, sed scio amicum verissimum me habere.

R.

Habes aut rem optimam aut pessimum errorem.

G.

Nullum rei huius errorem habeo, sed amicum multis ac magnis expertum casibus.

R.

Habes ergo rem dulcissimam sanctissimamque, qua una post virtutem solam nichil homini melius in hac vita, seu natura seu casus aliquis seu labor ac studium dedit. Dulces, fateor, parentes, dulces filii, dulces fratres; possunt tamen amarescere nec parentes ideo nec fratres quidem desierunt esse nec filii cum dulces esse desierint; at amicus solus, dum sit verus, dulcis et carus esse non desinit. Cari, inquam, sunt parentes: nonne autem Iuppiter Saturnum regno patrem expulit, Nicomedes Prusiam Bithynie regem, suum patrem, consilia licet necandi filii agitantem, vita privavit? Et Ptolemeus hinc Philopater dictus, patre ac matre insuper et fratre occisis, ad ultimum et uxore Eurydice interfecta, regnum Egypti scortorum sic rexit arbitrio, ut nichil in regno proprium haberet preter nudum et inane regis nomen. Nonne et Orestes Clytemnestram matrem, Agrippinam Nero, Antipater Thessalonicen interfecit? Cari filii: nonne Theseus Hippolytum castissimum, Philippus rex Macedonie Demetrium filium adolescentem optimum iussit occidi? Nonne et Ptolemeus alter, adversum pietati nomen, et ipse quoque fedissimus rex Egypti, duos, et Herodes rex Iudee unum et Constantinus Romanorum imperator unum quoque Crispum filium interemit? Nonne Malchus dux Carthaginensium Carthalonem filium crucifixit? Quin et matres, quarum amor hinc intensior, hinc mitior sexus, in filios sevierunt. Nota omnibus Medea; quid Laodice Cappadocie regina, que regnandi cupidine filios quinque mactavit? Cari, inquam, parentes. Repeto enim, cari filii, cari fratres: at, ut uno exemplo omnis claudatur impietas, Phraates rex Parthorum omnium regum scelestissimus omniumque mortalium regnandi non cupiditate sed rabie furiisque actus, Orodem senem et afflictum patrem, ad hec et triginta fratres suos, dicti regis filios, suumque insuper filium occidit, ne quis superesset in Parthia qui regnaret. Sed vetusta hec: nunquid non et recentiore memoria inter patrem et filium de regno in Britannia certatum audivimus et nudiustertius inter fratres in Hispania decertari vidimus? Quanquam talium odiorum et maxime fraternorum crebra adeo et nova et vetera sint exempla, ut pene laboriosius sit exquirere qui amici fratres fuerint quam qui hostes; utrunque postponimus: remedia enim nunc, non exempla colligimus. Quid preterea? An non cari coniuges, care uxores? Sed interrogabis Agamemnonem ac Deiphobum et de vestris Claudium Cesarem ac minorem percontaberis Africanum: hi tibi quam cari fuerint uxoribus suis dicent. Contra vero Octaviam sciscitare et Arsinoen quid illa de Nerone suo, hec de suo sentiat Ptolemeo: illa de adoptivo, hec de naturali fratre, utraque de marito, illa quidem in seipsa, hec in filiis experta testabitur. Eminentia ut vides et clara decerpimus, vulgus et urbes et communem vitam hominum his plenam querimoniis preterimus; quibus ita se habentibus, cum in omni genere illorum qui carissimi videantur odiis sepe latentibus, sepe etiam manifestis, multa insit amaritudo, sola amicitia odiis vacat: nemo unquam non dicam occidit aut perdidit amicum, sed ne lesit quidem volens; quamobrem, si amicum verum qualem predicas invenisti, magnas te divitias invenisse credito. Illud vide ne, ut magna pars hominum rebus dedita vilibus nobiliumque contemptrix et agris aut mercibus quam amicitiis ac virtutibus colendis intentior, quod optimum nactus es negligas. Si tantam curam impenditis custodie auri et argenti atque orientalium lapillorum, que sunt terre feces et pelagi purgamenta, quanta diligentia amici cultui impendenda est, rei pretiosissime ac divine, ne qua unquam re offensus, ne quo unquam verbo alienatus effugiat serumque audias illud Ecclesiasticum: "Sicut qui dimittit avem de manu sua, sic reliquisti proximum tuum et non eum capies, non illum sequeris, quoniam longe abest: effugit enim, sicut caprea de laqueo, quoniam vulnerata est anima eius; ultra eum non poteris colligare". Proinde ingens bonum habes ac suave, operosum tamen ac difficile quesitu, inquam, operosum et custodia. Magnus thesaurus est amicus verus, sed magna servandus cura, magno, si pereat, lugendus fletu.

G.

Sed abundo opibus.

R.

Iam non miror si et amicitiis abundare visus eras: non est novum neque insolitum locupletum limina vulgaribus amicitiis et simulatis obsequiis frequentari.

G.

Opum magna vis est michi.

R.

Anceps et onerosa felicitas! et que plus invidie sit habitura quam gaudii.

G.

Divitie exundantes sunt.

R.

Non statim ideo exundans quies exundansque iucunditas: vix divitem invenias, qui non sibi melius fuisse in mediocritate vel honesta etiam paupertate fateatur.

G.

Multe michi accrevere divitie.

R.

Securitas, gaudium, tranquillitas decrevere; que si cum illis crescerent, non amari tantum divitias paterer, sed hortarer.

G.

Opes multas habeo.

R.

Habes rem quesitu difficilem, custoditu anxiam, amissu flebilem.

G.

Magne michi divitie sunt.

R.

Sparse si fuerint decrescent; servate non te divitem sed occupatum, non dominum facient sed custodem.

G.

Divitias habeo ingentes.

R.

Vide ne potius habeare, hoc est ne non divitie tue sint, sed tu illarum neque ille tibi serviant, sed tu illis. Nam, si nescis, plures multo sunt qui habentur quam qui habent multoque crebriores, quos propheticus sermo notat, viri divitiarum quam divitie virorum: sic vos vestra cupiditas vilitasque animi de dominis servos facit. Usus quidem pecunie notus est, ut nature necessaria comparentur, pauca simul et exigua longeque facilia: quicquid excesserit grave est, nec iam divitie sed vincula, sed compedes, nec iam corporis ornamenta sed impedimenta animi et sollicitudinum atque formidinum acervi.

G.

Divitiis plenus sum.

R.

Cave ne te rumpant: omnis enim plenitudo querit exitum; multis mortem attulere divitie, requiem fere omnibus abstulere.

G.

Opes habeo immensas.

R.

Bonis moribus res adversam: nimie opes non modo singulorum hominum sed populi Romani corruperunt mores miramque illam et eximiam fregere virtutem. Qui tamdiu clarus et tamdiu iustus atque integer quamdiu pauper fuit, in egestate victor gentium et, quod est gloriosius, victor sui domitorque vitiorum, a divitiis victus est atque pessundatus. Nota loquor; quid nunc tibi de divitiis sit sperandum vides.

G.

Divitiis affluo.

R.

Quantum mallem virtutibus abundares!

G.

In divitiis requiesco.

R.

Consopiti estis in vepribus miseri: gravis sopor qui non sentit aculeos! Venit, ecce, que vos excitet et exponat luce clarius id quod scriptum est: "Dormierunt somnum suum et nichil invenerunt omnes viri divitiarum in manibus suis".

G.

Aurifodinam inveni.

R.

Hec spes opum multis inopie, nonnullis exitii causa fuit, dum neglectis omnibus aliis curis, huic uni deditis et laboris plurimum et lucri modicum res habuit, dum ad hanc auri cupidinem celo et sole derelicto in tenebris evum agere didicerunt, ceco et noxio ante tempus vapore consumpti.

G.

Aurifodinam casus obtulit.

R.

Ut aversus a contemplatione celestium terrestribus inhies neque tantummodo humi acclivis sed sub terra mersus infelicius vivas et brevius.

G.

Aurifodinam ingredior.

R.

Nero Cesar suprema illa sua nocte terribili et misera sed sibi debita, ut in quoddam specus ingrediens ignominiosam mortem et ludibria populi persequentis evaderet a suis admonitus, negavit vivum sub terram se iturum: tu, nullo metu impellente sed avaritia rapiente, vivus is sub terram, neque te hinc almum celi lumen retinet, illinc atre telluris horror excludit! Quid mirum si per omnes terras querende divitie homines fatigant, quando et sub terra quesite et effosse tartareos exagitant manes utque ait Naso:

Itum est in viscera terre,quasque recondiderat Stygiisque admoveat umbris,effodiuntur opes, irritamenta malorum?

G.

Aurifodinam inveni.

R.

Vetus est verbum: sepe unus leporem movet, alter capit. Invenisti predam quam plurimi concupiscant, unus rapiat; et tu ille unus forsitan non sis. Circum optabilia fit concursus et periculum est invenisse unum, quod cupiant multi, nullus partiri velit. Hec est causa cur cum Italia, ut ait Plinius, metallorum omnium fertilitate nullis cedat terris, interdictum id vetere consulto patrum atque occultatum est, ut Italie parceretur.

G.

Auriferam terram fodio.

R.

Labor certus, eventus ambiguus: quid si multum fodias, nichil invenias? Quid si multum invenias, sed non tibi? Quid si tibi invenisse peius sit et nichil invenisse erat melius? Humano sepe gaudio meror est proximus.

G.

In aurifodinam descendi.

R.

Inter homines queri solet quod inventum mergat in tartara: tu apud tartarum queris quod te tollat ad superos!

G.

Aurifodinam reperi.

R.

Pronum iter ad inferos invenisti.

G.

Thesaurum reperi.

R.

Cave dolos et insidias fortune: hamis esca pretenditur, viscus et laquei blandum aliquid pre se ferunt.

G.

Thesaurum inveni.

R.

Multis thesaurus mors fuit: ut nullum corpori periculum sit, discrimen est ingens anime. Non satiant opes desiderium, immo nec mitigant sed accendunt. Humana cupiditas successibus inardescit, et crescente auro crescit auri sitis et querendi studium minuiturque virtus, que una mors anime est.

G.

Thesaurum michi sors obtulit.

R.

Pondus infestum contrariumque modestie: nil sibi non arrogat, quem repens fortuna beaverit.

G.

Inscius in thesaurum incidi.

R.

Tutius forsan in colubrum incidisses, cum enim divitie auri et argenti virtutum inopiam afferre soleant idque sit omnibus proprium, tum precipue repentinis. Quod alie scilicet sensim nocent, dum et vero aliquid detrahunt in dies et opinionibus falsis robur adiciunt, he subitum pariunt stuporem improvisoque impetu mentem turbant.

G.

Thesaurum inventum domi abdidi.

R.

Quod in hac tua letitia summum est, invenisti gravem et inutilem terre fecem; pudeat celestis nature animum his attolli.

G.

Thesaurus insperatus obtigit repente.

R.

Hunc mansurum credis: et repente desinet. Quecunque fere cito crescunt, cito occidunt, subite opes quasi felicitas somniantis.

G.

Pecuniam in tuto fenore posui.

R.

Est et qui bene inventis male utitur et qui male inventis peius et qui pessime. Tu pecuniam invenisti non ut dives fieres sed ut malus, non tam malus, ut auguror, futurus, ni pecuniam invenisses. Sunt enim qui successibus nequiores fiunt, non Dei munus agnoscentes neque illi saltem similes, de quo scriptum est: "Confitebitur tibi cum benefeceris ei", sed apertam sibi celitus nequitie semitam extimantes. Invenisti ergo pecuniam qua dedecus mercareris et exanime metallum anime tue sarcinam faceres infelix.

G.

Fenus bene posui.

R.

Malum non bene "poni" dixeris, sed "deponi"; si quidem malum pondus excusseris bene erit, alioquin ubicunque posueris, dum ad te pertineat, malum esse non desinet.

G.

Fenus optimum bene collocavi.

R.

Quomodo bene collocetur malum, videris; sane quanto opimius malum tanto et peius. Notum illud daviticum: "Prodiit quasi ex adipe iniquitas eorum". Quanto ergo ditior fenerator, tanto et nequior; tanto maior avaritia, maior impietas.

G.

Fenori studeo.

R.

An nulla artium erat cui melius studeres? An erant multe, sed huic aptius erat ingenium? An quid rei est, ut huic uni studio animum applicares, quo nescio an aliud usquam fedius invenire potueris aut vilius aut tam miseri prorsus et deiecti animi tamque inertis indicium? Tot undique patent artes, tot vivendi vie: pessimam omnium elegisti, quod quietior visa est: sedere scilicet et numerare dies ac velocissimi finem mensis expectare, non intelligens tibi quoque horas diesque et menses et annos currere et ut nexis tuis sic et tibi terminum instare; sic, inquam, illis ut tibi, sic tibi ut nature debitum solvas turpiter parta destituens et incertus cui, extorquens ergo a pauperibus quo ignotos dites, et futuri semper metuens iudicii et obscene interim non dominus, sed custos pavidus rapine, fame pressus et infamia. Mirarer in urbibus politicis huic flagitio locum esse, nisi esset et reliquis. Itaque cum paulo ante hoc tempus feneratores ut leprosi a consortio hominum segregati agerent nec tantum ad eos nullus accederet nisi egenus, sed etiam ut male olentes atque contagiosi ab obviis vitarentur, nuntiam non modo cum populo, sed cum principibus conversantur et matrimonia contrahunt et dignitates adipiscuntur. Tanta est vis auri, immo quidem, quod pro monstro audias, ipsi, quos Deus omnipotens male perdat!, principes fenerantur: tam levis anime fameque iactura, tam suavis undecunque quesite pecunie odor est.

G.

Fenerari iuvat.

R.

Turpis delectatio et misera!

G.

Fenerari solitus sum.

R.

Si Catoni credimus, hominem occidisti.

G.

Fenerator sum, artificium aliud non didici.

R.

Hic avaritie clipeus, hec causa pretenditur: quod si discere volenti quoque difficile est, quid discat invitus?

G.

Semper fenerabor.

R.

Semper igitur miser eris, semper cupidus, semper inops.

G.

Fertilis ager est michi.

R.

Vim fecundatoris intellige donisque celestibus sic utere ne displiceas largienti; quod ita demum rite facies, si et sobrietatem et modestiam fertilitas non excludet et ubertas in partem egeni veniet atque amici: nil soli dulce, nil sapidum.

G.

Agrum fertilem exquisitissime colo.

R.

Non homo terre, sed terra homini servire debuerat; hominum culpis effectum est ne terra possessori suo sine labore respondeat, inculta messem horridam, lappas et tribulos paritura. Hanc ferro sollicitare mirisque blanditiis mollire mortalis coegit indigentia, hinc agriculture fluxit initium, sanctissime et innocentissime quondam vite, nunc uni ex multis, et prisco labori et novis vitiis obnoxie, postquam nichil invidie atque avaritie inaccessum: rusticas etiam casas urbana piacula pervasere. Certe ultimos hominum rusticos malos fuisse convenit, unde illud poeticum:

Extrema per illosIustitia excedens terris vestigia fecit.

Sed verendum ne qui mali fuerant novissimi primi sint, ut, si unquam forte esset ad virtutem reditus et ad priscos mores, in hoc quoque sint ultimi. Nunc ad ipsam agriculture artem redeo, que magnis olim tractata viris atque ingeniis in pretio fuit, in qua ut multis in rebus altum locum Cato censorius tenet, de quo cum verissime scriptum sit, optimus senator, optimus orator, optimus imperator, tandem laudis ad cumulum illud est additum: sine emulo sive sine exemplo sui temporis agricola. Quem puderet igitur cum Catone terram colere, quis omnino sibi turpe aliquid duceret quod pulchrum ille sibi duxisset qui, preter corporis atque animi virtutes rerumque gestarum gloriam, etiam de Hispania triumphasset? Quis sollicitare atque hortari boves erubesceret, quos in sulcum urgeret illa vox que tot magnos exercitus in prelium accendisset, tot ancipites causas disertissime perorasset? Quis rastrum atque aratrum fastidiret quod illa triumphalis ac philosophica manus attingeret que insignes de tot hostibus victorias peperisset, tot de rebus optimis preclaros libros scripsisset, sive ad philosophiam sive ad historiam sive ad usum vite spectantibus, quales sunt quos de hoc ipso quod nunc loquimur scripsit? Primus equidem apud vos colendi arvi precepta collegit in formam artis ac redegit in literas secutique illum multi alii quorum quidam humile illud ac depressum artificium nobilissimis atque altissimis versibus extulerunt, quos tunc memorans nec humane immemor necessitatis, agriculturam certe non improbo. Nunquam tamen aut scriptorum claritas aut inopie metus coget ut liberalibus et honestis artibus preferendam censeam nec equandam quidem, quamvis enim eosdem duces simul illustres et agricolas primum illud imperii tempus habuerit. Mutata iam spatio res est neque, ut fragilior nunc natura est, ad res tam varias ingenia vestra sufficiunt. Hac etate igitur excellentibus viris agriculture operam dare non pro arte vel negotio, sed pro otio et curarum alternatione permiserim utque interdum teneros ramos pubescentibus gemmis inserere, luxuriantia folia curva falce compescere, lascivos palmites prolis in spem scrobibus cavis infodere, sitientibus pratis querulos rivos prono calle devertere illos sinam, sic fodere pertinaciter atque arare totoque animo incumbere terris, nisi necessitas cogat, indecorum atque indecens docto fortique viro arbitror, cui nobilioris exercitii deesse materia vix possit. Natura parens optima, dum multas mortalibus artes daret, ipsa etiam distinxit ingenia, ut cui quisque erit aptissimus, illi insistat. Videbis aliquem qui mediocri ingenio tam solerter aut arva sulcet aut maria ut hac in re cuiusvis acumen philosophi nulla sibi conferri possit industria: stultum et inglorium fuerit cum alio non in tua sed illius arte contendere, ubi toto maior vertice minor appareas et victor in maximis, multis at parvis in rebus facile vinci queas.

G.

Ager hac michi estate prefertilis fuit.

R.

Proximam operire: presens sepe fertilitas venture sterilitatis arra est. Rara quidem sine intermissione prosperitas.

G.

Diligenter agrum colui.

R.

Bene, si nil melius quod faceres fuit.

G.

Colui vineam exquisite.

R.

Letam cum illa forte vindemiam pactus; an et cum pruina aut etiam cum grandine pepigisti?

G.

Solito largius arvum sevi.

R.

Plures pasces grues rure, plures domi mures, volucrum hospes ac vermium, lolii excussor, aree compactor, horrei architectus, metentium servus ac terentium.

G.

Sevi agrum largiter.

R.

Esto in spe bona: metes quod sevisti, triticum atque sollicitudinem, nisi illud est verius quod triticum plurimorum, sed anxietas tua est et, ut proprie dixerim, ager ipse est animus, cultus intentio, semen cura, messis labor: hanc uberrimam percipies.

G.

Rus optime colui.

R.

Dicam quod mireris: illi ipsi antiqui agricole, viri fortes quibus glorie fuit agricultura, colendum bene censuerunt, sed non optime: incredibile primo forsan audito, at experientie comprobatione verissimum; vix enim fertilitas sumptum equat estque apud ipsos veteres hominis atque agri comparatio non inepta, ut utrique, si sumptuosus fuerit, quamvis et questuosus, reliqui nichil aut modicum sit; neutrum magni igitur existimandum.

G.

Summo studio terram colo.

R.

Tete mallem coleres, sed terrestre animal terram amas nec multum tamen tu illam quam nunc percolis impinguabis. Cole agrorum atque arborum quantum vis, neque multos terre pedes ad ultimum occupabis neque ut ait Flaccus:

Harum quas colis arborum te preter invisas cupressos ulla brevem dominum sequetur.

G.

Amena michi sunt viridaria.

R.

Habent hec interdum, fateor, honeste aliquid voluptatis, nonnunquam etiam inhoneste; eque igitur studiosos ac voluptuosos videas umbrosis secessibus delectari. Nam et ingenium locus excitat et ad penitentiam quosdam, alios ad incontinentiam et lasciviam exhortatur: nec de nichilo est quod summus orator dum infesto reo adulterium obiceret, amena in quibus id commissum esset loca descripsit quasi ad flagitium stimulos. Non locis ergo sed animo gaudendum est, si talis obtigit qui bene locis omnibus uti norit.

G.

Secretis viretis affluo.

R.

Secretum Tiberii viretum et secessum Capree quis ignorat? Pudet pigetque exequi que itidem omnibus nota sunt: ille senex hircinus loca ipsa seposita quibus probris infecerit! Quanto autem gloriosius arido in rure exul Scipio Africanus vixerat quam suis in voluptatibus princeps ille Romanus? Repeto igitur: non in locis neque ullis preter animum in rebus habitat omnis vestra felicitas; unde et qui solitariam vitam recessusque abditos laudaverunt sic intelligi voluerunt, si his animus uti sciret, et non aliter: proinde quem tu de viretis tuis fructum colliges expectandum erit. At tu demum quid pronuntiem videto; nam si locis tantum gloriaris, que tua nudiustertius non erant et tua forsitan cras non erunt — ac, si rite consideres, tua etiam nunc non sunt —, alieno procul dubio gloriaris. Quis hic glorie tue locus? Quid ad te si gelide per estatem Alpes, si Olympus nubibus altior, si ramosus ac frondifer Apenninus? Quid si lucidus Ticinus, si amenus Athesis, si sonorus Sorga? He si laudes sunt certe, non sunt hominum sed locorum; tuum sit expedit quo lauderis.

G.

Decoris spatior viretis.

R.

Refert quenam cure interim tuo in pectore spatientur. Nam quid iuvat arcula in eburnea unguenta olida condidisse, quid pulchris in locis turpem animum? Quot in rupibus horridis sanctissimi floruerunt viri? Quot in pratis virentibus turpes adulteri marcuerunt? Adde quod non animis solum sed corporibus viteque hominum interdum loca huiusmodi nocuisse compertum est, non tantum haustu aeris immodico sed ferro etiam occultoque impetu. Quis non legit apud Curtium amenissimos nemorum recessus et vireta illa Medorum manu consita, regum ac satraparum curam et precipuam, ut perhibent, voluptatem? Atqui in illis iussu ebrii ac vesani regis adolescentis interfectus est Parmenio clarus senex et, ni fallor, Macedonum primus ducum. Quis non novit Caietani litoris flexum illum, quo nullus sub celo pulchrior, nullus amenior? Illic iussu temulenti et crudelis Antonii occisus est Cicero. Et poterat utcunque tanto viro locus convenire, ut, postquam scilicet Rome mori fato vetitum erat, florido in rure moreretur florentissimus oratorum virque optimus; sed et modus et auctor mortis prorsus indignus fuit. Spatiabatur illis forte tunc in locis Cicero urbanas fugiens procellas et vel ad philosophiam viteque cultum suo more novi aliquid cogitabat vel rempublicam miseratus de statu patrie conceptum dolorem animi oculorum oblectatione leniebat, quando ab illo omnis hoste virtutis immissi carnifices talem virum abstulerunt mundo, qualem, ut auguror, secula nulla restituent. Sic est igitur: loca delectabilia sepe insidiis opportuna sunt, dum licentius ibi laxiusque degitur aversisque magis sensibus a circumspectione periculi. Nam et laqueo densis in silvis fere et visco volucres facilius in ramis viridibus capiuntur.

G.

Letus in viridariis et curarum vacuus dego.

R.

Letitia curarumque vacuitas cautioni semper adversa est: dum sua nempe quisque pericula, dum communem humani generis statum omnes acriter cogitant, vix aut letus valde aut curarum vacuus quisquam vivet neque locorum species neque opum spes oblivionem attulerit impendentium malorum.

G.

Libenter in viridariis meis versor.

R.

Non hercle libentius quam apri et ursi; non refert autem ubi sis, sed quid ibi agas. Nunquam te locus nobilitaverit, sed tu locum neque id aliter quam preclarum ibi et insigne aliquid moliendo.

G.

Gaudeo gregibus et armentis.

R.

Brutinum gaudium!

G.

Armentis ac gregibus abundo.

R.

Beluina prosperitas quam belue peperere!

G.

Amo greges et armenta.

R.

In omni amore amantis et amati similitudo suspecta est.

G.

Armenta gregesque amo.

R.

Amatis omnia, nisi vos invicem ac virtutem: que in primis erant amanda negligitis et que negligenda diligitis.

G.

Amo armenta gregesque.

R.

O miseri rerum vilium amatores osoresque nobilium! Amatis que nec se amari sentiunt nec amantibus invicem reddunt, cum interea nec vos vicem reddatis amantibus tutumque hoc malum facit avaritia, ut non modo servum ingenuo sed pecus homini preferendum existimetis.

G.

Armentorum gregumque ingens copia est.

R.

Si per teipsum illos paveris, quid nisi occupatissimus pastor eris, officium vile, laudatum licet a multis, ante alios a Catullo Veronensi? sin per alios, non tu pastor sed pastorum servus pastorumque dolis expositus. Nunc vicinus obfuerit, nunc precipitium, nunc morbus, nunc abactor; quotidie demum aliquid fingendum, unde damnum tibi dolorque et illusio. Magna vero pars mali fuerit illusor rudis.

G.

Armentis ac gregibus dives sum.

R.

Laudate divitie, sed incerte et casibus multis obnoxie: fraudibus, rapinis, pestibus, que tam crebre tamque valide sunt ut sepe totos greges totaque lacerent armenta: nota pestis quam Lucretius quamque illlum sequens Maro descripsit. Et quam multas putas famosas minus scriptorum penuria, sed damnosas eque?

G.

Dives sum gregibus et armentis.

R.

Vage patentesque divitie, que non dicam arcula, ut aurum aut gemme, sed ne domo licet amplissima claudi possint; iam nec a servis nec a furibus nec a feris atrocibus tutus es: omnibus in tuas divitias datum ius.

G.

Gregibus et armentis gaudeo.

R.

Gaudes semel doliturus milies; nullus dies sine rumoribus mestis ibit: nunc irruerint Sabei tulerintque omnia nec non pueros gladio percusserint, ut pecuoso illi quondam nuntiatum seni est, nunc bos cornu fregerit, nunc crus equus; nunc vagantem lupus agnum, nunc infectum gregem mors invaserit. Non sat miseri vestris malis et mortalitate propria visi estis nisi mortes quoque brutorum animalium lugeretis.

G.

Sunt michi elephantes.

R.

Cui, queso, usui: pacisne an belli? Habuerunt hos duo illi notissimi hostes Italie Pyrrhus et Hannibal quibus, Romanas dum turbare acies sperant, suas turbavere. Animal grave prorsus et enorme quodque, ut ex historiis nosti, sepe suis exitio fuit: aspectu mirum et mole et specie et odore et stridore terribile, effectu autem inutile, procuratione difficile.

G.

Est michi ingens elephas.

R.

Fuerunt olim in Italia elephantes, non venatu quesiti illi quidem, sed ab hostibus capti et in triumpho ducti quosque prima fronte terruerunt equos Italos victores in Capitolium secuti, erepti autem Pyrrho, Carthaginensibus vero non erepti tantum, sed etiam interdicti. Sic enim in conditionibus pacis quam victi petierant, nominatim cautum ut et quos haberent domitos traderent et alios non domarent. Ita sensim obsolevit usus elephantium non solum in Italia, ubi longe advene vique advecti erant, sed in Africa etiam et Egypto, que illorum sunt viciniores origini. Itaque et in Italia avorum memoria unicum Federico Romanorum principi fuisse et nunc Egyptio tyranno non nisi unicum esse fama est, utrunque vero ad spectaculum potius quam ad usum. Sic in India atque Ethiopia exterarum tedio gentium liberati silvas patrias incolunt elephantes. Tu quis es, qui elephante gloriari videris? Alterne Hannibal, qui uno vectus elephante unoque fretus oculo Italiam fatigavit? Ego hanc beluam, etsi humani emulam intellectus ab auctoribus proditam et moribus miris insignem, habendo tamen inutilem et ineptam et regie potius luxurie quam fortune habilem dico, que domum impleat, horreum exhauriat.

G.

At camelos habeo.

R.

Una est pene ratio utrorunque, nisi quod elephas turribus, camelus sarcinis ferendis idoneus eoque utilior aptiorque. Si consilium petis, utere beluis quas his ubi vitam agis mundi partibus genuit natura parens prudentissima, que et beluas et alia suis queque climatibus aptiora distribuit.

G.

Camelum habeo.

R.

Tria milia habuit et amisit Iob: et morbi et raptores et infecta pascua et ruine et mille casus vestra undique armenta circumsident. Campi et colles et menia perduntur assidue: quid his facias que non stant? Bona vestra fere omnia in perpetuo motu sunt et quam insita virtute animi deberetis famam querere, peregrinorum animantium novitate sectamini.

G.

Simia delectabilis est michi.

R.

Fedum animal aspectu, triste animal effectu, de quo quid aliud quam tedium speres? Quicquid domi reppererit aut corrumpet aut sparget. Si his atque huiusmodi delectaris, utique delectabilis simia tua est. Monstruosam beluam vocat Cicero, nec minus aliquid mirum dicit quam urnam sortium evertisse idque pro ostento Grecorum in historiis scriptum esse; iure optimo doctissimus vir irridet, cum vere mirum potius videri debeat si non omnia evertat ac dissipet.

G.

Ludicris animantibus abundo.

R.

Turpe simul et ludicrum esse aliquid non potest. Quis enim in turpitudine ludus est? Quin immo ab omni quod oculos auresque et nares et animum afficiat fugiendum est: corrupti gustus est amara diligere. Sed hic vester est mos, turpibus delectari; neque vero turpia et inepta tantum animalia sed, quo nichil est fedius, obscenos etiam homines linguaque et moribus odiosos in delitiis habetis. Et ad summam, quanto quicque deformius tanto vobis acceptius cariusque: hec in rebus omnibus uniformis est regula, hic amor, hec indoles, hoc studium, hec vestri iudicii laus est.

G.

Pavonibus affluo.

R.

Ex illorum caudis Argi oculos repetisse consilium fuerit, ne pedibus noceat notissima tegularum pestis.

G.

Pavones multos habeo.

R.

Avem visu pulchram, non inficior, atque amenam; sed hec voluptas oculorum multo aurium tedio pensanda est, quibus contra illum tartaree vocis horrorem vel fuge vel Ulyssee picis auxilio opus sit — ut sileam, omni peius tedio, vicinorum odium ac lamenta —. Vos vero dum imperiose et nichil intemptatum relinquenti gule pareatis, nec aliena nec vestra incommoda cogitatis, obliti hanc viris olim fortissimis sollicitudinem non fuisse, quando intacti pisces et fere et volucres tute erant et preter pennas nil in pavone placebat, ut Naso ait; neque nunc sane quid in hac ave tantopere placeat invenio preter nobilitatem carnium, que non putrescere dicuntur, longum etiam in tempus si serventur — quod et tibi licitum experiri et expertum se asserit Augustinus —. Ita vestram famem, nisi adsit ambitio, nec cibus satiat nec voluptas. Pavonem certe cibi gratia Rome primus occidisse fertur Hortensius orator, vir eloquio clarus, moribus delicatus et mollis ut femina, sed qui morum plurimos, eloquii autem raros habet imitatores.

G.

Pullos nutrio.

R.

Impedimentum domui, escam vulpibus, aree suffossores, quorum ungulis et pulvereum solum semper et nunquam superficies equa sit.

G.

Gallinarum magnus est numerus.

R.

Ut cessent tedia, pene par fructus et impensa erit: magno pretio longisque clangoribus exiguum ovum constat.

G.

Sed abundo apibus.

R.

Non mortalis modo, sed volatilis et fugitiva felicitas tua est.

G.

Alvearia multa sunt michi.

R.

Non minus in quolibet quam vel in magna urbe negotii vel in castris strepitus est: nunc examina fugient, nunc pugnabunt reges, nunc tinnitu eris, nunc iactu pulveris res egebit ut salva sit. Sepe omnia expertus nil profeceris; quin cum ditior esse credideris, nudus sis. Proinde si servandi studium cum melle contuleris mel amarum voces.

G.

Sed columbis affluo.

R.

Atqui apum in thalamis siletur per noctem, ut Virgilius ait, in columbario autem nunquam. Vix est animal inquietius columbo.

G.

Plena michi sunt columbaria.

R.

Sunt qui litigent et qui gemant, qui diebus domum fedent, noctibus somnum frangant: en magni gaudii materia!

G.

Piscinas michi extruxisse gaudeo.

R.

Non puto felicius extruxeris quam Salomon. Cum te ergo converteris ad universa opera que fecerint manus tue et ad labores in quibus frustra sudaveris, videbis in omnibus vanitatem et afflictionem animi, ut unde gavisus fueris fortasse doleas, iacturam existimans et temporis et impense.

G.

Feci michi piscinas.

R.

Non satis est gule omnes terras lustrare: aque etiam tentantur et in regno suo piscibus carcer erigitur.

G.

Piscinas implevi.

R.

Libertatem piscibus abstulisti ac nature domum quosque illa sanos fecerat egrotare docuisti.

G.

Coegi aquas in piscinam.

R.

Vim aquis intulisse in Iulio Cesare, tanto illo quidem viro, notatum et superbie datum vides: quid in te igitur speres?

G.

Pisces in vivario conclusi.

R.

Pennatas volucres vinculis et imperio coercetis: quid mirum si pigris quoque piscibus imperatis? Omnia prorsus in vestra potestate et vestris subiecta sunt pedibus, laboriosi et cupidi mortales!, preter unum animum quem regere et frenare vel non potestis vel, quod est verius, non curatis. Itaque vagus et indomitus ille vos agitat et in omne vanitatum genus ac scelerum impellit, qui si vobis, immo si rationi, subditus atque obediens esset, ad meliorem finem rectiori calle vos duceret prestaretque ut multa que cupitis sperneretis.

G.

Pisces inclusos in piscinis habeo.

R.

Cum omnia subdita sint vobis, vide quam decorum sit esse vos subditos voluptati, rei omnium vilissime, rerum nobilissimos omnium que sub celo sunt. Sed sic est: omnibus imperare vultis ut libidini serviatis; neque vero novus hic error nec plebeius, sed antiquus et illustrium. Piscinas ac vivaria ostrearum primus instituit Sergius Orata Baiano in litore; sub idem tempus reliquorum piscium vivaria incepit Licinius Murena, uterque cognomen seu illud agnomen a pisce sortitus. En preclare agnominum cause, quod ille scilicet oratam appetiit, hic murenam! en qui Africani et Macedonici titulos mereantur! et forsitan non curarum minus hi suis in piscibus capiendis et condiendis inque suis vivariis extruendis susceperant quam Scipio et Paulus in liberanda atque ornanda patria suisque victoriis ac triumphis. Ita penitus verum fit quod quidam dicunt, quantitate curas hominum pene pares, qualitate vero longe impares. Atque ut mala semper exempla imitatorum turbis affluunt, secuti sunt Licinium hunc nobiles viri: Philippus, Hortensius ac Lucullus, vir alioquin memorabilis, qui vivario simplici non contentus, illic prope Neapolim montem scindi fecit, non minore sumptu quam quo sibi villam erexerat requiem captis piscibus meditatus, fluctu equoreo scisse rupis claustris instar tranquilli portus immisso. Quam ob rem magnus Pompeius, ut qui non vivaria sed imperia cogitaret, haud illepide hunc Lucullum Xerxem togatum, hoc est montium effossorem nuncupabat. Quid de aliis? Murenarum vivaria primus fecit C. Hirrius quidam nescio quis; nam cum omnibus murenis suis adhuc male noscitur, quarum illa copia tanta fuit, ut earum sex milibus triumphalem cenam Iulii Cesaris adornaret. Et hic quoque suos imitatores habuit, nominatim Hortensium oratorem, de quo supra diximus, virum qui nunquam molli defuit exemplo. Ita vestre litere sepe nichil detrahunt insanie, nonnunquam vero, quod mireris, adiciunt, dum licere sibi omnia existimant qui literas didicerunt et multa sibi arrogant que sine literis non auderent. Et hic ergo vivarium habuisse dicitur Baiani tractus in litore ibique inter ceteros pisces sic murenam unam dilexisse, ut extinctam luxerit. En amor egregius, en docto gravique viro dignus fletus! Qui nec sui temporis bella domestica neque proscriptiones ac civium mortes flevisse legitur nec Cannensem, si suum in tempus incidisset, fleturus fuerit ruinam, murene obitum flevit. Tanta hec levitas facit, ut iuniori venia debeatur Antonie — etas ac sexus excusabiliorem reddit ineptiam —, que murenam suam tamen non defunctam gemuisse, sed viventem aureis inauribus coluisse traditur, sic ut Baulos — id erat ville nomen, ipsis Baianis in finibus — multos spectaculi novitate contraheret. Fuerunt et vivaria cochlearum et alie piscium vanitates atque in primis lupus tiberinus, inter duos precipue pontes captus. Sed satis multa de alienis erroribus: tu quo plures his implicitos vides, eo diligentius cave ne similibus impliceris; neque tibi nunc usum piscium, sed nimis magnam curam rerum ignobilium interdico.

G.

Aves varias in aviario conclusi.

R.

Iam piscium minus mirer ergastula: sunt et volucrum, quibus latior ac liberior patria celum erat. Invenit gula venationem, invenit piscationem, invenit aucupium nec cepisse satis est quas liberas natura creaverat, nisi etiam asserventur. At quanto erat honestius gulam cogere parabilibus atque facilibus contentari et silvas feris, maria piscibus aeremque volucribus linquere quam in his tantum studii ponere, quantum si captandis in virtutibus poneretur, illas pridem — nam minime sunt fugaces — optimo studio quesitas intra animi habitum clausissetis, unde nec effugere possent nec auferri.

G.

Avibus aviarium implevi.

R.

Rem nequaquam necessariam et quesitu nec minus custodia difficilem, pervetustam tamen, cuius ante MCCCC annos Rome auctor fuit Lelius quidam cognomento Strabo, vir equester, non ille quidem Lelius sapiens habitus, qui si aviaria repperisset nomen sapientie perdidisset: quedam sunt inventu, ut videntur, utilia ac iucunda que tamen ingenia alta dedeceant. Qui piscinas, qui aviaria invenerunt, quid aliud quam gule studium habuerunt, quod virtutis cultoribus alienum est?

G.

Inclusi pingues turdos et turtures.

R.

Sed non tardos tortores: tot illecebris irritata gula supplicia exigit stomachi laborantis. An non satyricum illud audisti:

Pena tamen presens cum tu deponis amictus,turgidus et crudum pavonem in balnea portas?

De pavone loquitur: formosa etenim et famosa est avis, sed non sola que precipitem gulam plectat. Gule quidem oblectatio, gustus brevis, ipse quoque mox in nauseam versurus, ni coerceas; pena autem longa: cruditas, indigestio, bilis, morbi, sepe etiam et mors. I nunc, turdis pinguibus ac turturibus gloriare!

G.

Habeo loquaces corvos ac picas et psitacos.

R.

Letatus his Augustus Cesar eos magnis emit pretiis, qui victorem ac triumphatorem Cesarem salutarent cumque subinde alii atque alii ingererentur, satis se salutatorum talium domi habere respondit, ponens illi metam vanitati, nisi corvus ipse novissimus ioco illo mirabili pluris se quam ceteros redimi coegisset; et hec quidem in Saturnalibus leguntur. Quid in naturali vicini nostri Veronensis historia? Corvus ille tam docilis e sutrina ubi impense alebatur in publicum evolare solitus et Tiberium Cesarem Drusumque et Germanicum nominatim, totum denique Romanorum populum salutare, tanta plebis gratia tantoque omnium favore ut, cum eum vicinus vel invidia vel ira percitus occidisset, ingenti omnium merore occisor ipse ex ea vicinia pulsus primum, deinde etiam a populo interfectus sit: corvus autem operosis exequiis et solenni funere elatus ac traditus sepulture. O ineffabilis populorum semper insania! in illa urbe fletum et sepultum corvum et eius interfectorem Romanum civem morte multatum, in qua nec Africanus Maior sepulchrum habuit nec Minor ultorem! quia, si diis placet, corvus hic populum salutabat ut diximus, illi autem non salutabant, sed salutem populo gloriamque contulerant: adeo gratior vox corvorum quam virorum virtus illustrium. Neget nunc aliquis tutum sese populi commisisse iudicio, quanquam veris extimatoribus non sit mirus publicus hic virorum fortium contemptus, cum ab his corvorum volucrumque loquacium miratoribus et divine voces et celestia spernantur oracula.

G.

Formosus est michi psitacus.

R.

Solus nempe omnium torque aureo insignis, nisi phenix et ipse esset avium torquatus et preterea sue unicus speciei. Verum psitacus salutator magnus et presertim principum plane, quasi adulatorem illum fecerit natura. Unde distichon illud innotuit :

Psitacus a vobis aliorum nomina discamhoc didici per me dicere: Cesar, ave.

Est michi pica disertissima.

R.

Cum perrari sint homines diserti, tibi disertissima pica est? Loquax, fateor, et salutrix est sedula, unde et illud :

Pica loquax certa dominum te voce saluto,si me non videas, esse negabis avem.

Certe de huius avis intentione discendique studio mira, nescio an vera, narrantur. Illud in primis vix credibile: propositum ei verbum si oblita sit, angi illam graviter et affligi molestiamque animi tacita meditatione testari; si ipsum ei verbum ad memoriam reducatur, miris modis hilarescere, at si prorsus seu verbi difficultate seu memorie imbecillitate vincatur, pre dolore etiam interdum mori, ut iam minus mira Homeri mors poete sit habenda, si tamen illa etiam vera est. Neque vero picis omnibus hec docilitas datur, sed his tantum que glande cibum nomenque percipiunt et apud vos vulgo glandarie vocitantur, picarum species et forma insignis et ingenio.

G.

Dulcisonam canoramque lusciniam nactus sum.

R.

Et hanc quoque et sturnum Greci Latinique sermonis dociles inveniri et turdum insuper sua etate sermones humanos imitantem Rome fuisse auctor est Plinius Secundus. Quod de sturno nuper publice notum fuit, quem seriatim plurima verba proferentem humanis accentibus sepe in ipsius Plinii patria et audire tibi contigit et mirari? Nam de psitaco tam trita res est ut mirabilis iam esse desierit. Quotiens hunc audisti cibos unum atque alterum clara voce poscentem, quotiens nutritorem suum proprio nomine vocantem atque ut persuaderet multa illi gestuum ac verborum dulcedine blandientem, quotiens sic ridentem, ut astantes in risum cogeret nec omnino alitis sed veri risus hominis crederetur? Que quamvis ita sint, tamen hi omnes, luscinie presertim, multo melius, michi credite, suis in ramis canerent quam vestris in caveis, nisi quia vestra cupiditas nichil extimat nisi quod sibi proprium fecit, cum natura fecerit cuncta communia. Sic ultra suos fines atque ultra suum nomen tendit avaritia.

G.

Aves innumeras congregavi.

R.

Ut multas sive ut omnes habeas, phenix, puto, deerit, sive unus sive est nullus, sive illud in fidem recipimus quod quidam tradidere anno urbis DCCC avem hanc ex Arabia in Egyptum evolasse captamque ibi et Romam delatam atque in comitio spectaculo populi expositam, supremam tandem, ut credibile est, mortem obiisse; quod ultimum falsum esse non dubitant qui de primis magni dubitant auctores; ita, cum omnes aves habueris, mirabilem pulcherrimamque omnium non habebis. Dolens et indignans iocor. Quid enim semper pueri inanibus gaudiis exultatis utque ait Salomon, "usque quo parvuli diligitis infantiam?"; quin aliquando "convertimini ad correctionem meam", ut idem ait, si quidem ipsa eadem sunt que loquor: sinite, o ceci, aves in silvis agere, nidificare et pasci et canere et errare: vos inertis plumas animi ad celum pandite atque humo vos attollite, enitimini non volucres captare, sed volucres fieri tuque his omissis, de quibus loqui pudet, si quid habes quo letari virum deceat profer.

G.

Uxorem duxi nobilem.

R.

Mallem tibi non tantum picas ac psitacos, sed bubones strigesque domi esse: illi canerent, ista iurgabitur; illi aliquid nuntiarent, hec peraget; illos excludere liceret, hanc non licet.

G.

Claro coniugio ornatus sum.

R.

Speciosa vinctus es catena, unde te sola mors liberet.

G.

Claro coniugio felix sum.

R.

Casto felicior, felicissimus celibatu.

G.

Pulchro coniugio illustratus sum.

R.

Anceps uxoris electio: deformis facile fastiditur, formosa difficile custoditur, ea lege qua inter formam corporis atque animi castitatem lis prope perpetua est. Sed, ut quod rarissimum est, contingat et forme pudicitia iuncta sit — uberius tecum agam: accedant et feminee dotes alie, nobilitas, sensus, opulentia, fecunditas atque facundia, fame integritas, morum candor —, scito tuum limen his immixtam subintrasse superbiam, ut scripsisse iure satyricus videatur malle Venusinam quam Corneliam Gracchorum matrem, Africani filiam, paternis triumphis ac gloria insolentem.

G.

Nobile coniugium et honestum obtigit.

R.

Quid de fastu fastidioque ais? Parumne feminei mores noti? Disce servire, disce pati, disce caros perdere; uni coniugio vacandum est: amicitiarum scopulus uxor imperiosa et viri affectuum moderatrix.

G.

Generosa michi uxor obvenit.

R.

Gravis sarcina, dure compedes liberos humeros atque olim liberos pedes prement. Durum dictu, durius cogitatu durissimumque perpessu non unius lucis, sed totius vite hospes forsitanque hostis vacuam presidiis invasit domum, unde illam, ut dixi, veteris repudii spe sublata, sola scilicet mors excludat.

G.

Coniugem gratam duxi.

R.

Erras: illa te duxit. Diu nimium fueras tuus: accessit sponso domina, carnifex privignis, emula socrui, familie iugum, coquine labor, onus penui, sumptus arcule, ornamentum aule, diurnum spectaculum fenestre, lis nocturna cubiculo.

G.

Uxor michi venit amantissima.

R.

Cum amore, si nescis, zelus et suspitiones et querele subeunt; immortale duellum domi habes, ipsis ex voluptatibus ac iocis inimicitie erumpent; nec ad mensam nec in thalamo tutus eris: nullum tempus litigio vacabit, media nocte pugnabitur.

G.

Exoptatas nuptias contraxi.

R.

Cum coniuge nuptias, cum pace divortium.

G.

Uxor contigit cui unice placeo.

R.

Melius forsitan displiceres: non te amando premeret atque attereret, et cogitare et res tuas agere et somnum carpere sineret. Nunc uxori placens, nil quod tibi placeas preter illam speres: totum sibi te vendicat nec sufficies totus. Si quo forte ire velis, fugere te fugeque causas fingere, si quid agas oblitum sui, si quid cogites iratum sibi, si cibo astineas sordere res suas tibi, si somno cesseris externa te Venere fessum dicet: denique ut uxori placeas, tibi atque aliis inutilis sis oportet.

G.

Uxorem habeo que me ardenter amat.

R.

Melius amaret caste, pie et sobrie ac verecunde. Ardens enim amor quid nisi incendium est anime? qua ardente, quisnam ibi modestie, quis reverentie coniugali, quis tranquillitati locus aut quieti? Ardenter te amat uxor: nisi vicissim se amari senserit, tepescet amoremque odio mutabit; sin equandus tibi est amor et tu ardeas necesse est unique deditus sis amanti, zelotype coniugis vir insomnis, nunc blanditiis, nunc querelis fictisque criminibus excitandus exercendusque per noctem, seu licentius oculum deflexeris, seu ridenti lentius arriseris, seu vicinam salutaveris, seu formam alterius laudaveris, seu domum serius redieris, postremo aliquid feceris aut dixeris quo suspectus lesique reus sis amoris; que si vita dici debet, quenam mors dicenda sit nescio. Et hec quidem de ardenti tuo amore sententia nostra est.

G.

Est michi perpetua thori consors.

R.

Et somni perpetuum exilium; maritalis lecti rarus ac tenuis sopor est: hinc voluptas, hinc iurgia, quies nusquam.

G.

Habeo uxorem fidelissimam.

R.

Fuisse fideles aliquas non nego, usque etiam ad mortem, et profecto homini qui hoc vite genus elegerit magne divitie coniunx bona et fidelis; maior tamen est acies adversa, nempe etiam illustrium multi dolo coniugum periere. Sileo Danai truces et cruentas nuptias et infamem noctem miseramque tot simul iuvenum stragem; non hoc illi quorum supra meminimus Graius Agamemnon, non Phryx Deiphobus neget, non ex vestris Africanus minor, non postremo recentior Alboinus rex, cuius ab impudica et seva fusus coniuge nitidi Athesis ripam sanguis infecit.

G.

Uxorem nobilem, castam, mansuetam, humilem et obsequiosam, piam, fidam repperi.

R.

Mirus auceps cornicem candidam invenisti. Vix est tamen qui invenisse se fuscam putet.

G.

Formosa michi uxor obvenit.

R.

Difficilem provinciam nactus es, vigila: dixi iam durum custodire quod a multis appetitur.

G.

Forma est uxoris excellens.

R.

Solet forma corporis, ut multa alia, paritate gaudere, imparitatem ac dissimilitudinem aspernari. Si par igitur tibi forma est, exerceberis; alioquin contemneris, utrunque laboriosum.

G.

Forma coniugis magna est.

R.

Et magna superbia; vix est aliquid quod eque animum tumefaciat et extollat.

G.

Forma uxoris est maxima.

R.

Vide ne castitas parva sit; scitum est illud satyricum:

Rara adeo est concordia formeatque pudicitie.

Ut hec constet, morum insolentiam quis ferat et quotidiana fastidia?

G.

Formosissima est uxor.

R.

Habes domi idolum sumptuosissimum, operosum; videbis in dies peregrinos novosque habitus; lauda hinc corporis habitudinem quam omnia deceant, hinc ingenium inventricis ad cuncta versatile: tum iacturam patrimonii lucrum voca.

G.

Habeo uxorem formosissimam.

R.

Habes idolum litigiosum, insolens, quod affusus colas, quod extra te raptus stupeas, quod adores, unde totus pendeas. Submitte collum iugo et contentus forma coniugis curasque alias et propriam libertatem procul abice. Dicebam modo: cave nequando aliam preter illam laudes, nequando oculos ab illius fronte diverteris, ne solito parcius blandiaris, solito minus insanias; quicquid respueris capitale erit, omnis sanitas defectio. Vive denique ad uxoris edictum et nutum domine suspensus observa, mancipium non maritus. Hec facito, si tanti existimas aliquandiu formosam thori sociam amplecti levique ad tempus cute gaudere et candido natos ex utero tanquam poma nobiliora pulchro de vase suscipere.

G.

Uxorem habeo formosam.

R.

Venenum dulce, compedes aureas, splendidam servitutem.

G.

Forma delector uxoris.

R.

Vana brevisque delectatio: nil forma fugacius et presertim feminea. Qui uxorem propter formam diligit, cito illam oderit.

G.

Fecunda michi uxor est.

R.

Multas tibi curas, multos pariet labores. Uxor sterilis unica tantum, at fecunda quidem sarcina domus est multiplex. Notum est illud comicum:

uxorem duxi: quam non ibi miseriam vidi! nati filii:alia cura!

G.

Non fecunda tantum uxor, sed facunda est.

R.

Hinc filii et nutrices aderunt, hinc sales et verba non deerunt; habes cum qua disputes ac declames et satyricum non audisti, ubi ait:

Non habeat matrona tibi que iuncta recumbit,dicendi genus, nec curtum sermone rotatotorqueat enthymema, nec historias sciat omnes.

Coniugem querebas, magistram invenisti iamque aliquid impolitum, commune aliquid loqui sine coniugis censura et irrisione non poteris frustraque eiusdem satyricum illud optaveris:

Solecismum liceat fecisse marito:

inter mundi tedia, nullum importunius procaci femina et tacere nescia.

G.

Dote auctus sum opima.

R.

Et opima tyrannide, malum malo additum; superbie coniugalis duo stimuli: dos et forma.

G.

Multum dotata uxor est michi.

R.

Multum dotata uxore nichil est importunius, nichil intractabilius; nil sibi non licitum arbitratur: que suas opes mariti comparat egestati, que virum pascit, dominam se putat esse, non sociam.

G.

Magna dos meum subiit limen.

R.

Unde dos ingreditur, inde libertas egreditur, quod bene providerat Lycurgus, cuius lege cautum fuit ut indotate nuberent, et adiecta ratio ut uxores eligerentur, non pecunie securiusque matrimonia sua viri coercerent, cum nullis frenis dotis tenerentur. Utrunque sapienter: nam et vere multis in domibus non viro uxor, sed pecunia nubit avaritie et est utique magna dos licentia coniugis, frenum viri.

G.

Ingens cum uxore dos obvenit.

R.

Muta ordinem: immo enim cum ingenti dote uxor subiit quam libentius exclusisses, si sola posset excludi. Plane coniugium obscenum, ubi non spe prolis ad cubiculum viri virgo, sed ad arculam avaritie impulsu dos concupita deducitur.

G.

Magnam michi dotem uxor attulit.

R.

Dic verius: magnum pretium libertatis tue, que si tibi cara esset ut decuit, nullo eam pretio vendidisses.

G.

Ditissima michi uxor obtigit.

R.

De moribus nichil narras. Nempe nichil, ut reor, de moribus cogitasti deque optimis femine dotibus, fide, verecundia, castitate, modestia: sunt vobis ista contemptui et solum in nuptiis vestris attenditur dos et forma; hec est avaritia et libido, pronube matrimoniis his condigne.

G.

Pecuniosissima est coniunx.

R.

Vide an non themistocleum illud consilium quo diffinit malle se virum pecunia quam pecuniam viro indigentem recte etiam ad feminas trahi possit.

G.

Uxor michi perdives est.

R.

Quanto melius erat cum inopi requiescere quam laborare cum superba! melius esurire cum paupercula humili quam cum insolenti divite litigare.

G.

Coniugis dos immensa est.

R.

Consequens est ut elatio animi sit immensa, timor autem viri nullus. Non audebis vitia reprehendere dum respicies dotem, non presumes humiliare illam per quam te memineris superbire nec fastidia duntaxat ac tedia sed probra etiam et iniurias tolerabis. An forte non Aurelii Antonini principis meministi, illius qui philosophi cognomen ob imperium non omisit, qui, cum uxoris nosceret adulteria et amici ut eam vel occideret vel saltem dimitteret hortarentur, respondebat: "Si uxorem dimittimus, reddamus et dotem"? Dos autem erat imperium. Vides ut ingentis viri animum dos frenabat; tuum forsitan non frenabit?

G.

Dos permaxima, infinita, inextimabilis est.

R.

Dos matrimonii oneribus supportandis, non avaritie estibus irritandis inventa est; itaque quo magis illam exaggeras, magis infamas, ut que utrinque mole sua noceat et hinc dantis impudentiam, hinc concupiscentiam accipientis auctura sit.

G.

Est michi maxima dos uxoris.

R.

Non quanta sit dos, sed qualis sit uxor refert et in dote ipsa non quantitas certe, sed qualitas existimanda est, unde scilicet profecta, quibus parta modis: multe magne dotes malis artibus sunt quesite. Heliopolitanum et Punicum morem nosti, quorum nuptiis non pietate patria, sed stupris ac dedecore dos constabat.

G.

Gratis fruor amoribus.

R.

Gratis insidiis opprimendus!

G.

Gratis uror amoribus.

R.

Bene ais: "uror"; est enim amor latens ignis, gratum vulnus, sapidum venenum, dulcis amaritudo, delectabilis morbus, iucundum supplicium, blanda mors.

G.

Amo et vicissim amor.

R.

Primum nosci potest, secundum in ambiguo est, nisi forte nocturnum muliercule tue murmur in testimonium trahis.

G.

Amor haud dubie.

R.

Persuasit, ut video; nec magnum persuadere volentibus: omnis amans cecus et credulus. Quod si fidem iuramento amatorio vis inesse, scriptum ab amante cyrographum tenera in glacie testibus austris in medium profer. Sed, o insane, nichil unquam, impudice presertim, credas femine: sexus, ardor, levitas, consuetudo mentiendi, fallendi studium fructusque fallacie, hec singula multoque maxime hec omnia, quicquid illius ore prodierit suspectum faciunt.

G.

Amo quod iure animum delectet et dulciter ardeo.

R.

Credis ex me audire quod ille magister amorum ait, ut feliciter ardens gaudeas et vento tuo naviges; voluptatis id quidem, non consilii est. Ego vero, quo suavius arseris eo cautius ex incendio fugiendum consulo: tunc sunt mala periculosissima, cum delectant. Sepe suavitatem hanc durissimus finis exasperat.

G.

Amo amorque.

R.

Ut sit ita, quid nisi duplex est nodus, nexus arctior, gravius discrimen? Melius de te sperarem si amares tantum, non etiam amareris. Etsi enim facilitatem amoris atque difficultatem eque nocivam quidam dicant, quod facilitate animus capiatur, cum difficultate contendat, ego tamen ita sentio: nichil ad amandum efficacius quam amari contraque nichil esse quod magis ab amando deterreat quam scire se non amari nec amatum iri credere — quamvis id non facile creditura sit ceca et cupida mens amantis, qui unus est ex illo grege, de quo scribitur quod

qui amant ipsi sibi somnia fingunt. —

G.

Amo ego cum gaudio.

R.

Qui quam male sibi est non sentit, obtorpuit; qui malo suo gaudet, insanit.

G.

Apud me, fateor, delectabile est amare.

R.

Odiosum mallem ac molestum, quo et fuga mali promptior foret et propinquior spes salutis. Nunc delectatio morbum alit; sanus enim fieri respuit quem delectat egrotare.

G.

Ut libet: apud me quidem ingenuum est amare.

R.

Ut quisque sapit et loquitur; apud me vero servile prorsus et languidum et quod fortissimos etiam viros emolliat enervetque. Dicam quod nemo est qui nesciat, nemo erit qui audiens non miretur — sic magnarum rerum recordatio vel scientibus admiranda est — neve omnia sequar, quod nec necessarium puto nec possibile. Duarum toto orbe clarissimarum gentium duos longe prestantissimos duces ad memoriam revoca: Iulius Cesar victor in Galliis, in Germania, in Britannia, in Hispaniis, in Italia, in Thessalia, in Egypto idemque mox in Armenia, in Ponto, in Africa et rursus in Hispania supremo Marte victurus, in medio tantarum victoriarum ab amore regio interim apud Alexandriam victus est. Hannibal apud Ticinum, apud Trebiam, apud Transimenum, apud Cannas victor ac demum in patria vincendus sua, prius apud Salapiam Apulie oppidum, quo inexcusabilior sit, meretricio amore subactus est. Quanta tibi videtur mali vis, que tam duros animos, tam rigida pectora levi frangat incursu, tam rapidos pedes, tam fortia brachia fragilibus vinculis liget? Linquo fabulosa et vetera nimis: in beluas transformatum Iovem, ridiculis Martem vinculis implicitum, duris nentem pensa digitis Herculem, ad hec et Leandrum fluctibus, Biblida lacrimis, Prochryn telis viri, propria cuspide Pyramum, Hyphin laqueo pereuntem quodque est certius atque sonantius, et Grecorum duces de amore certantes et notis Troiam flammis ardentem. Absque his omnibus et mille similibus satis duo illi quos premisimus ad probandum de quo agitur vel magnitudine nominum vel historie fide sufficiunt.

G.

Amo. Quid de odio dices, si amorem damnas?

R.

Ut tu accipis, utrunque damnabo neque ideo bonum aliquid dicam quod adversum malo sit. Duo enim extrema, sibi invicem adversa pariterque a medio, hoc est a virtute, distantia pariter mala sunt.

G.

Ergo malum est amare. Hoc ego, fateor, malo hoc nichil melius invenio.

R.

Credo hercle, ut est animus; sed tua opinio rem non mutat.

G.

Oderint quos delectat, ego amabo.

R.

Odium atque amorem indifferentia dixerim: nam ut odisse vitium et amare virtutem eque laudabile est, sic seu virtutis odium seu vitii amor eque dannabile: et ad summam, vix invenies quod per seipsum sic laude vel infamia dignum sit; quin paucis additis laus ac vituperatio altera locum sumat alterius. Tu quid ames videris.

G.

Quid amem nisi quod ceteri?

R.

Non omnes idem amant: fuerunt qui amarent Deum tam enixe, ut pro amore hec omnia quidem et seipsos vitamque suam proiecisse lucrum ducerent, fuerunt qui non altius aspirantes pro nuda virtute aut pro patria idem facerent; numerarem, nisi innumerabiles essent.

G.

Ego nec in celo fui unquam nec virtutem vidi; amo que cerni possunt.

R.

Si nichil amas nisi quod cerni potest, nil igitur magnum amas. Quid quod directe obvias precepto illi vulgatissimo: "Nolite amare que videntur, sed que non videntur; que enim videntur temporalia sunt, que autem non videntur eterna". Vos autem ceci animo deditique oculis eternum nichil non dicam amare, sed nec intelligere nec cogitare quidem idonei, vobiscum peritura sectamini et pudendos affectus honesto tegentes velo libidinem dicitis amorem. Illum colitis, illum fandi licentia deum facitis, ut probra vestra, que vix celum tegit, excuset. Quid enim deo auctore sit perperam? Ite iam, erigite deo vestro aras ac thura porrigite: ille vos ad celum evehet! Immo vero celi Deus illum et vos trudet in tartarum.

G.

Iuveniles ludos in calumniam trahis; amo, da veniam.

R.

Si ab offenso poscenda est venia, ipse tibi ignosce; neque enim alium quam te ledis et, ah miser!, quos inter scopulos fragilem cymbam agis!

G.

Iuvat ita vivere, nec intelligo quidnam vetet.

R.

Miserum est peccare, miserius delectari, miserrimum excusare atque amare peccatum et tum demum consummata miseria est cum ad studium voluptatis opinio quedam honestatis accesserit.

G.

Amo: nec possum aliter nec volo.

R.

Posses nempe si velles et forsan adhuc volventibus annis voles, si quidem cum in multis, tum precipue in hoc morbo evenit, ut sepe virtuti tentatum frustra remedium ultro dies longior afferat.

G.

Nulla me dies non amantem viderit.

R.

Age igitur; lude, insani, somno letare: experrectus flebis.

G.

Ego vero non flebo, sed canam meque ipsum more amantium carminibus consolabor.

R.

Est hoc quidem de quo multa dici possunt et quando huc me trahis insistam. Inter multas, fateor, mira hec amantium amentia, non solum apud vulgus, ubi consuetudine in naturam versa furor omnis excusabilis, sed apud utriusque lingue doctissimos. Nam et poetas Graiorum et vestros quedam de alienis, multa de suis amoribus plausibiliter conscripsisse compertum est atque unde morum infamiam merebantur eloquentie gloriam consecutos. Tolerabilior apud illos Sappho: etas, sexus, animi levitas puellam excusant. Sed quid Anacreonti facias, quid Alceo? Quorum uterque non poeta modo insignis, sed vir fortis et rebus gestis in sua republica clarus fuit. Seu quid ex vestris Ovidio, Catullo, Propertio, Tibullo, quorum nullum ferme nisi amatorium est poema? Quanquam quid poetas, quibus nescio unde maior licentia data est, et non potius vite duces arguam philosophos? Ubi hercle gaudeas, gravitatis multo plus vestris fuisse quam Grecis; vix enim occurret horum aliquis tam perditus, qui non dicam tale aliquid fecerit, sed non libere totum hoc vanitatis genus irriserit atque damnaverit. Apud illos tamen non communes quosque sed severissimos philosophorum stoicos ipsumque, quod miraberis, Platonem in hoc errore versatos scimus. Amaturum quidem sapientem volunt stoici et sane, si de amore conveniat, non falluntur. Amabit enim Deum sapiens, ut dixi, amabit et proximum, amabit virtutem, sapientiam, patriam, parentes, filios, fratres et amicos et, si verus sapiens fuerit, etiam inimicos amabit, non propter illos, fateor, sed propter eum qui hoc iubet. In his omnibus, oro te, quis locus est pulchritudini? Sic enim Ciceronis Tusculano diffinitum legimus, amorem ipsum conatum esse amicitie faciende ex pulchritudinis specie. Quis tam cecus ut non videat quid sibi velit hec pulchritudo? Recte ergo querit illic Cicero: "Quis est enim" inquit "iste amor amicitie? Cur non deformem adolescentem quisquam amat neque formosam anum?" Nimirum etas et forma cum delinimentis suis sunt huius amicitie fundamenta, que honestius sic dicitur quam libido: quid sit tamen apertis sanisque oculis facile cernitur. Itaque tota res eo redeat, ut, si sit amor quisquam in rerum natura sine sollicitudine turpique desiderio, sine suspirio et ardenti cura, sit hic sane permissus sapienti: "vacat enim omni libidine", ut Cicero idem ait, omnique tumulto atque angore animi, que maxime vitanda sunt sapientibus. Ceterum non ut fando rerum facies velari, sic mutari veritas rerum potest: sermo autem nobis nunc nonnisi de libidinoso amore susceptus est, qui his multisque aliis magnis malis vacare nullo potest modo. Et hec quidem Stoicis. Ad Platonem venio, qui philosophorum princeps, immo, ut aiunt, philosophorum deus — etsi in hoc multi litigent; in omni autem questione non plurium sed maiorum meliorumque iudicio standum est —, Plato, inquam, utique summus vir, de amoribus suis etiam turpibus, quanquam vero philosopho nulla libido non turpis et inconcessa sit, pace tanti viri dixerim, multa licentius scripsit quam quibus platonicum nomen ascribendum esset. Scripsit tamen et, quod nollem, scripta extant, neque tam celebris fame notam neque iudicium posteritatis erubuit, curam hanc metumque omnem vincente impetu passionis animum urgentis stilique dulcedine calamum excitantis, que vel in turpi pudendaque materia tanta illi est, ut epicureis magis quam platonicis in rebus quasi solis in luto platonici radios cernas ingenii; et hanc ipsam post Platonem multis video causam fuisse ut scripta relinquerent que vel honestius non scripsissent, vel consultius delevissent, multis ut idem faciant futuram esse conicio; sed famosiorem attigi. Proinde quod ad reprehensionem attinet insanie talis, et aliqua diximus ac multa et varia dici possunt, quod ad remedium vero non pauca. Nam ad illam quam dicis consolationem mali huius quam tibi de carminibus perventuram fingis, brevissimum Flacci carmen ac percontatio illa pro responso sit:

Hiscine versiculis speras tibi posse doloresatque estus curasque graves e pectore pelli.?

Loquendo canendoque amor alitur accenditurque, non extinguitur nec lenitur, ut quos memoras cantus et carmina tuorum non fomenta, sed irritamenta sint vulnerum.

G.

Credere iam tandem admonitus et expertus incipio; quamobrem, si libet, omissis aliis ad remedia stilum verte.

R.

Multi olim ista conquirere nisi sunt, in quibus Naso mirus medicus, morbi amantior quam salutis, cuius quedam levia, quedam feda nec inefficacia tamen est advertere; scripsere alii, inter quos Cicero breviter potenterque. Ad summam, pauca hec sunt, que de multis electa probaverim: loci mutatio, que ut corpori sic animo egrotanti salubris interdum est; evitatio omnium fugaque diligens quibus amati vultus in memoriam retraharis; occupatio quoque traductioque animi ad alias curas novasque sollicitudines, quibus morbi veteris vestigia deleantur; cogitatio vehemens et assidua, quam turpe, quam triste, quam miserum, postremo quam breve, quam labile, quam nichil sit omnino, quod difficultatibus tantis appetitur, quam facile quantoque melius vel impleri aliter aliisque viis vel contemni penitus possit atque abici interque rerum vilissima deputari. Multos preterea curavit pudor, quod maxime generosis animis accidit, dum obversatur infamia irrisioque dumque se digito signari vulgique fabulam fieri dolent, dum sub oculos redit rei feditas, fructu vacua, plena dedecore, plena periculis, plena doloribus ac penitentie causis. Ad extremum proderit, excusationibus ac falsis opinionibus reiectis, veras induere: nichil hic naturam, nichil fatum, nichil stellas agere, nichil denique nisi solam animi levitatem atque liberum iudicium. Est enim in egrotantis arbitrio ut sanus fiat, mox ut bona fide velle ceperit et blande consuetudinis nexus dulces abruperit, laboriosum certe sed volenti possibile. "Est quidem" ut gravissime ait Cicero "illud quod in omni perturbatione dicitur demonstrandum, nullam esse nisi opinabilem, nisi iudicio susceptam, nisi voluntariam. Etenim si amor naturalis esset, et amarent omnes et semper amarent et idem amarent neque alium pudor, alium cogitatio, alium satietas deterreret". Nempe hoc ultimum, satietas, a quibusdam inter remedia ponitur, ab aliis autem amor novus, quo, ut censent, vetus amor quasi clavo clavus pellitur. Quod quamvis Artaxerxi Persarum regi, quem Assuerum sacre vocant littere, et suggestum ab amicis et effectu utile deprehensum auctor expressior sit Iosephus, de eventu quidem non litigo, de electione pronuntio; itaque duo hec utilia fortassis interdum, semper certa periculosa crediderim. Si neque horum aliquo neque omnibus convalescas, ad morbi causas animo recurrendum erit. He vero, ni fallor, prime omnium ac maxime sunt: valitudo et forma elegans, opes, otium, iuventa. Ut corporis ergo, sic animi morbis contraria optime medebuntur: egritudo, deformitas, inopia, grave negotium, senectus, errorum iuvenilium castigatrix eximia. Hec michi sunt ultima, dura quidem, sed pro magnitudine pestis optanda remedia.

G.

Nati michi sunt filii.

R.

Geminatum malum pondusque domesticum!

G.

Filii michi sunt nati.

R.

Laboriosa uxor, laboriosior amica, laboriosissima demum proles!

G.

Nati filii.

R.

Dulcedo amarissima et fel melle circumlitum!

G.

Nata michi dulcis est soboles.

R.

Fontem tibi gravium curarum domi natum credito: nunquam sine metu atque angoribus vitam ages.

G.

Filios genui.

R.

Nec timere nec sperare nec vota facere noveras: en disces tuo periculo, disces et parentes orbos miserari, disces et in brevi vita longas curas texere teque longiora negotia ordiri, disces his qui nichil ad te pertineant torqueri, que visurus nunquam sis disponere. Ad postremum disces amare plus alium quam te, disces ardentissime diligere, tepidissime diligi: duras artes!

G.

Filios habeo.

R.

Nunc primum intelligere incipis quid ipse debeas parentibus tuis.

G.

Filios procreavi.

R.

Sevisti arborem inexhausto percolendam studio, que te dum vivas exerceat, cuius nullos forsitan aut seros et fortasse post obitum fructus legas.

G.

Filii michi sunt.

R.

Si boni, iugis timor, sin malis, sempiternus dolor; interim solamen ambiguum, certa cura.

G.

Habeo filios.

R.

Habes unde vivus doleas, mortuus agnoscaris, habes et unde sepius mori possis.

G.

Pater filiorum sum bonorum.

R.

Quanto meliores filii, tanto periculosior conditio tua est. Nescis quam dolendi materiam gignendo quesieris, quos lacrimis aditus in tuam domum patefeceris, quantum in te ius morti miserieque prebueris? O matres misere! ait Statius; o patres miseri! dico ego.

G.

Optimorum pater filiorum sum.

R.

Optanda mors tibi integro est, ne forte vivus esse desinas quod delectat et aliquando cum Nestore a sociis queras cur tamdiu vixeris.

G.

Votiva felix letusque sum sobole.

R.

Felicitas anxia, sollicitum gaudium et sepe mestum gaudium, felicitas misera! Possem multos illustrium proferre quorum felicitati nil magis obstitit quam quod filios habuerunt.

G.

Infans filius festivus est michi.

R.

Modo ne ista festivitas in dolorem desinat et quo presens tibi letior infans tuus fuerit, eo mestior sit digressus.

G.

Infans est michi bone spei.

R.

Caduca ante alias etas illa: sepe in ipso flore preciditur utque nil dulcius, sic fere nil amarius.

G.

Infans est michi blandissimus atque multiloquus.

R.

O ne iste blanditie vertantur in lacrimas! Res est dulcissima, fateor, infantilis aspectus et alloquium utque est apud Statium Papinium: "siderei vultus et verba ligatis interrupta modis", que dum audiuntur mulcentur, dum audiri amplius non possunt cruciant nec sine sensu doloris ad memoriam revertuntur; sic humanis in rebus omnibus, sed in nulla magis dulcedini opposita semper amaritudo est.

G.

Delector filio infante iucundissimo.

R.

Non prohibeo delectari, ne natura obstem, sed in omnibus modum quero, sine quo nichil bene agitur. Volo te parcius gaudere ut, si dolendum fuerit, possis et parcius dolere; et moneo cogitare facile fieri posse ut arundineo baculo insistas vel in caducum te parietem inclinaveris — quod sepe dixisse fertur Hadrianus princeps, cum Elium Verum, puerum pulchrum sed fragilem adoptasset — et secum canere possis Maroneum illud:

Ostendent terris hunc tantum fata neque ultraesse sinent.

G.

Gaudeo de infante meo.

R.

Sic gaude ut doliturus, sive ille, ut dixi, acerba morte defungitur sive, quod est multo gravius quodque sepissime accedit, e gratissimo infant fit ingratus et inobediens adolescens.

G.

Multum gaudeo de infante filio.

R.

Nemo tam stultus agricola est qui de flore multum gaudeat; fructus est expectandus: tunc gaudendum modice. Interim tempestates, grandines et uredines metuende sunt frenandumque metu gaudium.

G.

Insignis est natorum forma.

R.

Si tuam tibi formam contemnendam me docente didicisti, quanti alienam sis facturus intelligis.

G.

Forma filiorum magna est.

R.

Magnum maribus discrimen feminisque permaximum! Iam primum pulchritudo et castitas raro cohabitant; nam nec volunt vixque si velint liceat: cum humana omnia, tum in primis pudicitia hodie male tuta est, presertim ubi forme egregie iuncta est. Sunt quibus invidetur, sed intra suos fines sese tenet invidia: dolet, irascitur, nichil ultra. Quidam illesi inter multorum odia senuere, quidam perpetua et ad ultimum inconcussa viguere tyrannide. Quot assidue placato mari naute, quot per silvas salvis mercibus pretereunt mercatores, nec pyrata illis nec his predo obvius: quam tu formosam intemptatam dabis? Casta licet, obsidebitur, oppugnabitur: quis animus muliebribus corruptoribus tot resistet? Admoventur muris scale blanditiarum machineque munerum et latentes sub terra fraudum cuniculi. Si his artibus non proficitur, manu improba vis affertur; si fidem queris, famosissimos raptus ad memoriam refer. Forma multos tentavit ac tentandos prebuit, quosdam stravit, vel in crimen impulit vel in mortem. Fuit apud Hebreos exemplum tentationis acerrime Ioseph — sed discrimen providentia celestis in gloriam vertit —, apud Graios Hyppolitus et Bellerophon; apud vos Spurina ne tentaretur propriis se manibus deformavit. Non apud primos virgo Thamar, non apud secundos Graia Penelope, non apud tertios Romana Lucretia tuta fuit, non apud omnes plurime vel tentate passim vel oppresse. Hi sunt forme labilis et caduce fructus, qui persepe non opulentas tantum domos, sed ingentes urbes et magna nonnunquam imperia everterunt. Note sunt historie; certe nisi formosa adeo esset Helena, Troia mansisset; nisi tam formosa Lucretia Romanum regnum non tam velociter corruisset; nisi tam pulchra Virginia, nec tam cito decemvirale illud imperium defecisset nec Appius Claudius tantus legifer Romanus libidine victus famam in rostris, vitam in vinculis finivisset. Denique si formose minus innumerabiles alie fuissent, non tot rapte aut decepte in tot probra tantasque anime ruinas ex arce pudicitie cecidissent. Quere effectus forme bonos: quos inveneris renuntia, ut cum contrariis comparentur.

G.

Formosissimus filius est michi.

R.

Forma hec Messaline cuiuspiam cum libidinem excitarit, elige utrum vis: aut neget et amantis imperio occubendum, aut annuat et Claudii gladio pereundum erit. Castitate igitur mortem, adulterio autem nichil nisi exiguam leti morulam quesierit et hoc sibi illa inclita et excellens forma contulerit. In hoc ergo, ut in reliquis, mediocritas bona; si extremorum alterum eligendum esset, forma gratior, sed gibbus est tutior.

G.

Est michi nata pulcherrima.

R.

Circumspice insidias, vim caveto. Iasonem putas aut Theseum aut Paridem unum esse? Mille sunt. Filiam habere sollicitudo est laborque; formam adice, metus fit quem nisi morte aut senectute non fugias: nuptiis nanque alterius in domum metum transferes, non extingues.

G.

Preclara natorum forma glorior et exulto.

R.

Gloriari et letari forma sua iuvenes inane utique sed vulgare est; gaudere autem senem forma iuvenum suorum, quam vanitate plenam, ni desipiat, obiectamque periculis videt, stultum prorsus et insanie proximum.

G.

Celestis filii forma est.

R.

Legisti, reor, Iliadis Homerice librum quartum et vigesimum, ubi Priamus de Hectore suo loquens "non" inquit "apparebat viri mortalis filius, sed dei". Dixit hoc ille, sed Achilles ei ostendit hominis illum mortalis filium esse, non dei; et tui nunc filii celestis forma quam memoras momento eripi fedarique potest et, dum durat, quanti pretii sit extimatio prompta est. Hos errores tamen et has nugas paternus amor immodicus et recti iudicii hostis parit.

G.

Formosissima michi filia est.

R.

Ut nil aliud, sumptuosissima domus erit.

G.

Est michi filius vir fortis.

R.

Quanto ille est fortior, tanto tu timidior sis oportet. In nullos enim homines plura pericula quam in sui contemptores, hoc est viros fortes, congerit fortuna, nec immerito: ceteri enim sese abdunt evitantque impetum, illi se obiciunt fulminanti. Recurre memoria preteritum tempus: fortissimos fere omnes violenta morte consumptos invenies.

G.

Fortitudo filii ingens est.

R.

Fortitudo pulcherrima virtus est sed comitata casibus variis: paratas lacrimas et instructum feretrum habeto. Omnibus mors vicina, viris fortibus contigua est.

G.

Vir fortissimus est filius.

R.

Est qui patrie libertatem, forsitan stragem hostibus, sibi decus, tibi fletum aliquando, metum semper afferat.

G.

Natus michi fortis ac magnanimus est.

R.

At quid aliud interfecto in filio Creon gemit, nisi magnanimum bellice laudis ardorem? Quid Evander in Pallante suo, nisi novam gloriam armorum et predulce decus primi certaminis? Quid aliud Priamus Hectorem pavens monet, nisi ne Achillem solus expectet? Quidve aliud hunc ipsum mater anxia precatur, nisi ut fugiat bellicosum virum? Quid denique aliud uxor Hectoris post viri mortem fati ignara timere se dicit, nisi probitatem viri miseram et fervorem animi, non se in acie continentem bellatorum sed ceteros precurrentem, quod ipsum iam ante ab initio formidabat, ubi euntem ad bellum his verbis alloquitur: "Demonice, corrumpet te tua vis neque misereris filii pueri et mei misere matris, que cito vidua tui ero"? Quid postremo Achillis genitrix pro nato timida dum diceret:

Iam pelago terrisque meus queretur Achilles,et volet ipse sequi?

dumque illum, frustra iam ferventis belli motibus ereptum et imbellem tranquilli senis in regiam invectum, virgineis latebris occultaret? Omnes hos quidem fletus et hos metus nichil aliud quam martia vis et virtus animosa pepererat.

G.

Valde michi magnanimus est filius.

R.

Magnus animus sine magna potentia stultitia magna est. Magnanimitas recta hominum est paucorum, quamvis et qui potentissimi videntur quam sint fragiles multa etiam preter mortem, sed precipue mors declaret, ut breviter vereque dici possit nichil imbecillius homine nilque superbius.

G.

Filius est michi magnanimus.

R.

Gaude ergo, habebis magnorum conatuum plenam domum, otii vacuam et quietis, et sepe optabis non tam magnanimum filium habuisse: ad summam, clara est fortitudo, magnanimitas speciosa, utraque vero laboriosa et turbida, tuta modestia et tranquilla.

G.

Casta michi est filia.

R.

Iucunditas magna sed sollicita: quanto enim castitas maior, tanto in eam vigilantior libido: nichil tam ardenter invaditur quam quod castis excubiis et femineo pudore vallatum est. Concesso calle corruptor it segnius et permissa tepentius appetuntur; multum concupite rei difficilis solet esse custodia.

G.

Insignis nate pudicitia est.

R.

Est ubi res optima rei pessime materiam prebet. Magna Lucretie forma fuit, sed nil eque ac spectata matrone nobilis castitas vesanum iuvenem in adulterium violentum stimulis egit ardentibus; sic bonorum donis abutitur nequitia reproborum.

G.

Castitas filie nota est.

R.

Opta ut perpetua sit. Apud poetam legis:

Varium et mutabile semperfemina;

quod si Maro non diceret, nunquid minus ideo certum esset? Quot adolescentulas pudicas primum, post lascivas anus vidimus et ita presentibus vitiis cum preterita castitate certantes, ut pudice acti quasi perditi temporis penituisse viderentur? quo nullum fedius illo in sexu atque etate ludibrium.

G.

Castissima est michi filia.

R.

Si seipsam cognoverit sciveritque cuius est donum castitas et illi gratias agens ad custodiam boni sui totum animum intenderit atque in tutum intemerata pervenerit, erit, fateor, unde et secum Deo gratias agas et gaudeas magis quam si illam regiis nuptiis illustrasses. Est tamen interim, michi crede, quod timeas: cum sit enim in omnibus rara constantia, tum in feminis nulla est.

G.

Optimus gener est michi.

R.

Debet esse vel filio carior, si quidem filium casus affert, generum electio: acceptum igitur filie fer que, nepotum debitrix, filium iam nunc dedit.

G.

Generum optimum sors tribuit.

R.

Sunt hoc in genere et fidei insignis et perfidie exempla: raro vel nunquam tam fidelis patri filius fuit quam Augusto Cesari Marcus Agrippa, quam Antonino Pio Marcus Aurelius, erga quem usque ad illius vite finem tribus ac viginti annis ita se gessit, ut non modo amorem eius ac filiam sed imperii quoque successionem ut filius fide perpetua ac sedulitate meruerit. At non talis erga Claudium fuit Nero, licet is quoque non suis meritis sed matris ingenio principis filiam nactus et imperium.

G.

Unanimem et concordem generum inveni.

R.

Vide ne spes successionis aut honorum competitio concordiam hanc infringat. Quis enim non vivere illum optet, cuius sibi utilem vitam videt? Sin autem vita obstare aliquo forsitan aspiranti aut utilior mors esse ceperit seu videri, mutantur habitus atque affectus animorum occultumque mox odium erumpit. Quantum sane inter socerum ac generum possit esse discordie, ut sileam antiquam Danai fabellam et Numerianum Apri soceri sui dolo nefario interemptum, insuper Stiliconem cupiditate imperii et defuncti soceri et generi viventis oblitum, abunde Cesaris atque Pompeii notissimum est exemplum.

G.

Secundas nuptias celebrabo.

R.

Si nosses ad liquidum quid est femina quidve de illa magni scribant viri, nec primas quidem nuptias celebrasses.

G.

Secundas nuptias celebrare est animus.

R.

Si non te prime nuptie domuerunt, iam secundas celebra; si te nec ille domuerint, celebrabis et tertias.

G.

Secundis nuptiis intendo.

R.

Qui ex primo coniugio prolem habens novercam superinducit, suis manibus in suam domum mittit incendium. Si iuventa urget aut libidinosa vellicat senectus, qua nichil est turpius, posset forsan — ut civiliter hoc potius quam honeste dicam — posset, inquam, fortassis utilius, nisi vel peccati materia vel divina lege vetitum esset, concubinali obsequio subveniri quam novercalibus odiis domus tranquilla turbari; quod, Tito ac Domitiano susceptis filiis, Vespasianus prudentissimus princeps fecit et etate hac Stephanus Columnensis, haud immerito inter principes memorandus.

G.

Ad secundas nuptias intendo.

R.

Potes id quidem secundum leges humanas, divinis quidem legibus patientibus magis quam laudantibus: nota omnibus, que de hac re Paulus tractat apostolus. Certe etiam apud gentiles ipsos, quibus laxior talium libertas, permissam rem potius quam probatam intelligere est, si quidem multorum matrimoniorum experientiam quasi legitime cuiusdam intemperantie signum esse vestri maiores crediderunt; que amplexus Hieronymus quam multa contra secundas nuptias quamque acriter scribat, non est promisse brevitatis inserere; que quamvis in feminas, non in viros etiam dici omnia videantur et haud dubie sexus ille maioris sit debitor castitatis ac pudoris, plus tamen prudentie ac constantie debent viri.

G.

Secundis michi nuptiis est opus.

R.

Mirer, nisi mores vestros noverim: non tantum supervacua, sed damnosa etiam vobis necessaria effecistis. Tu vero durissimi oris sis, si ad te frenandum uxore opus est altera.

G.

Ad secundas nuptias festino.

R.

Age, age dum fervor durat: cum refrixerit dolebis. Non notasti quam dulcis est sopor in vacuo cubili? Solum illum fedum et miserum actum cogitas, qui transit et vulnerat.

G.

Natorum nuptiis sobolem propagavi.

R.

Honestior aliquanto hec quidem cura quam superior et tamen sepe vitium propago quam sobolis utilior fuit. Illa dulci mero dolium, hec amaris curis animum implevit.

G.

Nuptui natam dedi.

R.

Si provide sique feliciter et filiam servasti et filium, ut modo dicebam, vel filio melius invenisti. Si minus, et illam perdidisti et tibi hostem, tyrannum filie quesivisti.

G.

Viro filiam collocavi.

R.

Si bonam, dulce pignus ac suave tibi ereptum alienis laribus invexisti; at si malam, gravi fasce, quo alium premeres, te levasti.

G.

Filiam viro dedi.

R.

Noli nimium hinc gaudere. Multis anxie et infelicis vite principium fuerunt nuptie: ut lete omnia succedant, operosa res est coniunx; in laboriosam coloniam durumque negotium quam amabas misisti. Nascentur filii domi: illi suus scaturiet fons curarum. Finge non nasci: et id ipsum miserum molestumque. Sic fecunditas onerosam, sterilitas odiosam faciet; mansisse tecum forsan optabit pietatemque tuam hanc oderit.

G.

Filie virum dedi.

R.

Otiose finem vite, principium actuose, rei sarcinam familiaris, gravem mundi notitiam, experientiam sui ipsius.

G.

Filia virum habet.

R.

At perdidit libertatem, virginitatem, requiem: non equa permutatio.

G.

Dedi filio uxorem.

R.

Gravior est immissa nurus quam emissa filia; semper intestinum malum periculosius externo est. Patefecisti arcem hosti forsitan aut profecto participi, iam non solus dominus rerum tuarum; refert qualis intraverit.

G.

Generosam filio coniugem quesivi et divitem et formosam.

R.

Cur quod sequitur supprimis: et superbam et importunam et coniugi viteque tue emulam? Inter socrum et nurum vetus est bellum, nec soceri maior est gratia sed metus. Una est amborum ratio: nullum animal tam primi loci appetens quam femina; illum sibi salvis vobis interdictum videns, quid nunc animo volvat et quid oret, haud difficilis coniectura est.

G.

Uxorem filio dedi.

R.

Quid scis an immortale illi tedium tibique dederis, an utrique clandestinum forte discrimen? Multe viros socerosque perenni confecere fastidio, quedam veneni ferroque alie peremere. Quot habebat filios Egyptus, si nurum nullam habuisset? Inventa est que precipiti libidine dominandi et secunde sortis impatientia, quo maturius virum seque regnantem cerneret, genitori proprio causa mortis cum fuisset, supra cesi corpus currum ageret. Si hec patrum merces, quid sperare debent soceri?

G.

Nuptiis filie celebratis gaudeo.

R.

Quotiens hanc celebritatem dispar fedat eventus, et cantus et epulas et choreas luctus sequuntur et lacrime et tumultus? Ineptum omne gaudium immodicum, ex his presertim rebus quibus dolor oriri possit et soleat.

G.

Uxorem filio simul et filie virum dedi.

R.

Sarcinas permutasti, alienam tuis, alienis tuam humeris curam fers.

G.

Nepos ex filio natus est michi.

R.

Ingens amor filiorum, iugis cura, habet tamen et finem et metam aliquam. Sin ultra progreditur, nullus sollicitudinum modus est; et ex filio natus et qui ex illo nascitur, omnes denique tuam nascuntur in penam, quorum numerus quorsum pergat seu pergere possit intelligis. Ille quidem Israelitici parens populi si sic affectus, ut tu es, primorum patrum vite tempus implesset, quanta, queso, curarum sarcina humeris fessi senis incumberet? Preter enim feminas puerosque et sacerdotes atque inhabiles, suo de sanguine paucis seculis sexcenta et eo amplius virorum bellantium milia prodiere. I nunc et nepotum exercitibus gloriare! in quibus, etsi forte aliqui sunt felices, innumerabiles miseri sint oportet. Quid ergo? Amandi sunt non tantum filii ac nepotes, sed omnes omnino homines, amandi, inquam, in illo in quo fratres estis omnes nec curis tamen nec immodico gaudio indulgendum, ne et in presens contrariis crucieris affectibus et aliquando te gavisum esse peniteat pudeatque, quemve infantulum valde dilexeris, virum valde oderis, quod persepe accidit.

G.

Natus est nepos michi.

R.

Quid quod hunc quem faustum putas, vel nepotis turpitudine vel vi forsitan fortune, infaustum quandoque dicturus es diem? Quid quod tibi natus, mox forsitan moriturus, et plus tristitie allaturus est quam attulerit letitie? Multi sunt varii, subiti et inopini hominum casus, sed infantium innumeri. Si omnes viverent qui nascuntur, humanum genus terra non caperet; "viverent" dico, non semper — nam si id facerent homines non essent —, sed usque in senium, usque saltem ad legitimam etatem. Stultum est magnum gaudium de re brevi utique et incerta quonam evasura sit. Quod et in filiis et in nepotibus verum est, sed eo magis in nepotibus magisque etiam nunc in pronepotibus, quo a radice absunt longius.

G.

Nati sunt michi nepotes ex fratre, ex filia, ex sorore.

R.

Hi iam minus ad te pertinent: hoc gaudium et hanc patribus curam cede.

G.

Natus est michi nepos ex fratre.

R.

Et Anneo Senece Lucanus, non exigua pars Hispane facundie, et Micipse Numidarum regi Iugurtha, non ultimum exemplum Lybice perfidie, nepos fuit, regni eversor, fratrum interfector.

G.

Natus est michi nepos ex sorore.

R.

Et Platoni Speusippus ex sorore nepos ac philosophie velut heres fuit et Pericli talis nepos Alcibiades, turbator patrie et bellorum Grecie concitator, et Tarquinio Superbo Brutus, qui regia illum sede deiecit, et vir magnus et patrie utilis, sed adversus avunculo.

G.

Natus est nepos ex filia.

R.

Ennio Pacuvius verecundus ac gravis vir nepos ex filia et poetice successor fuit, Antonino autem Pio Commodus impudentissimus levissimusque hominum.

G.

Est michi ex filia natus nepos.

R.

Romulus Remusque Numitoris ex filia nepotes avum maternum in Albanum regnum restituerunt, Ancus Martius ex filia Nume nepos avitum regnum Rome tenuit magna cum gloria, Cyrus autem Astyagis nepos ex filia maternum regno avum expulit Medorum. Que historie eo tendunt, ut de hoc nepotum ortu, quantum sperari potest, tantum possit et metui.

G.

Adoptavi michi filium.

R.

Adoptio pedissequa est nature et cum sit illa nobilior, hec cautior quodque illa sine consilio gignentis casu quodam, hec adoptantis certo iudicio operatur.

G.

Adoptione bonum filium quesivi.

R.

Debuisti id quidem; si neglectum, non ut genitura sic electio excusabilis. Nichil habes in coniugem, nichil in fortunam quod retorqueas.

G.

Filium adoptavi.

R.

Opportunum hoc nature subsidium, civili repertum iure, multis utile multisque fuisse pestiferum constat. Bonum filium adoptavit Nerva, sed Traianum in sua adoptione deceptum quibusdam scriptoribus visum scio. Nam Augustum in Agrippe nepotis adoptione circumventum mox secuta testatur abdicatio, in Tiberii autem vel adoptione vel successione non deceptum, sed suorum mortibus pene coactum video, quod et sermo eius indicat et prefatio testamenti. At Micipsa ille cuius paulo ante memini, prorsus infelix adoptator fuit, qui non filium, sed funestum draconem regie filiisque suis immiserit, quos etsi moriens hortetur ita vivere, ne ipse meliores filios adoptasse videatur quam genuisse, sepe tamen meliores adoptantur quam gignuntur. Neque id mirum, cum illud experientia et consilio mutatur, hoc neutro; sepe autem contra non peiores modo, sed pessimi omnium adoptantur. Fusca enim et ambigua merx est homo.

G.

Privignum bonum habeo.

R.

Rarus est privignus bonus, rarior est vitricus.

G.

Bonus est privignus michi.

R.

Ut sit bonus, quid ad te? Nisi forsan ut coniugis procurator gaudes. Tibi enim quid virtus aliena contulerit, nisi ut tuorum si quos genueris pandatur ignavia?

G.

Privignus est michi optimus atque fidissimus et nulli filio secundus.

R.

Fieri id quidem potest: talis Augusto fuit Drusus, sed non Claudio talis Nero.

G.

Excellenti preceptore glorior.

R.

Alieno necdum desinis gloriari: quid ad te excellentia preceptoris tui? Crede michi, quod sepe reitero: intra te sit oportet quod te faciat gloriosum.

G.

Preceptore glorior excellenti.

R.

Sine illum interim rebus suis ut videtur uti et, si libet, etiam gloriari, quamvis, si excellens vere est, minime id facturus sit; de te autem post viderimus.

G.

Est michi preceptor insignis.

R.

Qualis tu discipulus sis expecto; ante enim quid pronuntiem non habeo. Quam multos stultos atque hebetes habuisse putas scholam Socratis ac Platonis? Quam multos absque preceptore ullo per se ipsos in altum evolasse, ut preceptores fierent aliorum qui preceptoribus caruissent? Nullum Virgilio preceptorem legimus, Horatius Flaccus de suo nichil nisi quod plagosum dixerit: verberum puerilium, credo, meminerat; Cicero autem suum laudibus amplissimis celebrare voluit, nec valuit. Contra huius filius quantis preceptoribus, patre scilicet et Cratippo, illius etatis philosophorum principe si quid ipsi credimus Ciceroni, quantus nebulo quamque famose ebrietatis evaserit notum est; qui solo patris vel tacentis aspectu doctus ac sobrius evasisse debuerit. Plato ipse etsi, ut supra memini. Socratis magisterio glorietur, maior tamen est gloria Socratem excessisse quam sub Socrate didicisse.

G.

Scientificus preceptor est michi.

R.

Scientia preceptoris discipulo utilis esse potest, gloriosa esse non potest; quin etiam, quod mireris, est que tibi famam minuat, ignaviam exaggeret; iactantie excusationibusque aditum preclusisti. Quicquid sciveris preceptori dabitur, quicquid ignoraveris tuum erit; est ergo non unde glorieris, sed unde aspires ad gloriam. Habes et quem sequi velis atque assequi, non quem te esse putes quod discipulus eius sis. Est denique non quod habeas, sed quod habere cupias et quod speres idque non sine ingenti tuo studio ac labore.

G.

Est michi preceptor assiduus vir clarus.

R.

At illi de quo diximus Ciceronis filio duo erant summi viri, quorum alter libris eminus, alter verbis cominus in eum incubuerat, et quid profecerint audisti. Quam multos vero e filiis principum preceptores simul complurimos habuisse comperimus! sed quid refert esse qui doceant, si qui discat nemo sit? Patiente indisposito frustra nititur vis agentis. Certe si doctos viros propius spectare vel alloqui doctos faceret spectatores, etsi paucos virtutis aut doctrine cupidos videamus, magna circa eos esset tamen et importuna frequentia.

G.

Insignem discipulum pene filio cariorem casus obtulit.

R.

Importunum negotium puerilis ingenii non equis gressibus ingenium coaptare et in unum semper infantem defixos oculos atque animum habere, ad illius tolerantiam intellectum tuum vocemque submittere! quod si discipuli plures sunt, cumulatior fit congeries laborum verti continue huc illuc utque ait satyricus:

tot puerorumobservare manus oculosque in fine trementes.

G.

Unus isque clarissimus est michi discipulus.

R.

Pro uno discipulo claro multis obscuris iudiciis te obicis; quicquid ille deliquerit in tuum caput redundabit: en doctrinam, inquient, en facundiam, en mores! In hoc magistrum inspice: nulla quam ingeniorum certior effigies.

G.

Discipulum sum nactus illustrem.

R.

Age ergo, magna spes est glorie: profectus ingenio illius, defectus culpe tue dabitur, cum, ut Plutarchus philosophus ad Traianum principem discipulum suum scribit, sermo publicus delicta discipulorum refundere soleat in preceptores. Quod multi, ut legimus, passi sunt, inter quos Quintilianus et Seneca et ipse philosophorum pater Socrates.

G.

Preclari discipuli curam sumpsi.

R.

Melius si modesti, quamquam vera claritas sine virtutis radio nulla est.

G.

Magni discipuli curam gero.

R.

Triformi congrederis Chimere: hinc ut puero prosis, hinc ut parentibus placeas, illinc autem ut reipublice rationem reddas, quam de tuis manibus exiget rudemque illum tibi creditum eruditum repetet.

G.

Pueri nobilis michi cura commissa est.

R.

Suspecta est etas et suspecta nobilitas: illa spondet immemorem, hec superbum.

G.

Puer michi creditus me veretur.

R.

Quid dices dum te despiciet adolescens, vir fortasse vix noverit? Nota fides pueri, nota constantia est.

G.

Puer michi creditus me amat.

R.

Inexpleto parieti imaginem impressisti: illo crescente delebitur. Firmus amor solidam poscit etatem.

G.

Clarus puer edocendus in sortem venit.

R.

Inquieta sors, eventus ambigui: quedam ingenia nullo studio eriguntur. Est ubi pater impensam, preceptor operam, puer tempus amittit: docilem doce, indocilem ne fatiges neve illum teque simul frustra atteras. Egre vicit ars naturam.

G.

Discipulus tener nec indocilis obtigit.

R.

Etsi in lubrico stas atque in fluxo struis, age tamen fideliter commissum. Si plena etas accesserit, poterit meminisse; alioquin sua erit oblivio, fides tua. Magnum satis ipsa sibi virtus est premium; conscientia bonorum operum nichil est dulcius. Non te retrahat ab honesto desperatio premiorum, quia nullum etiam in hac vita recte factum premio caret, cuius, ut sapientibus placet, fructus uberrimus est fecisse atque in silentio meminisse.

G.

Inveni discipulum magne spei.

R.

Et magne sollicitudinis. Et profecto si bonus fiat, filium tibi cor genuerit, lingua pepererit; sin malus, hostem qui te dum timuisse recordabitur oderit.

G.

Discipuli claritas ingens est, qua illustrari spero.

R.

Moderata claritas oculos delectat, immoderata prestringit; preterea nullus te nisi tu luceas illustrabit: etsi detegat, verum lumen ab intro est.

G.

Magnus est michi discipulus.

R.

Non maior puto quam Senece. Preceptorum alios protexit, alios oppressit discipuli magnitudo: his portus fuit, his scopulus.

G.

Habeo patrem bonum.

R.

Bonum nosse tuum breve est.

G.

Patrem habeo optimum.

R.

Aut ille tibi luctum pariet aut tu sibi.

G.

Indulgentissimus est michi pater.

R.

Si nature ordo servatur, magni fletus hereditas te manet illumque si pervertitur.

G.

Patrem adhuc habeo.

R.

Utere sedulo, fugitiva iucunditas pater senex.

G.

Patrem habeo grandevum.

R.

Non est locus inertie: festina carpere fructus extremos, tanquam ex arbore ruinosa. Caro lateri inhere quantum potes, cupide illum vide ceu confestim abiturum cupidiusque audi et extremos monitus memori mente recondito desertumque velut iter acturus necessariis permunito: egebis illo consultore queresque eum nec invenies domi.

G.

Patrem habeo decrepitum.

R.

Propera novissima pietatis officia in illum congerere dum licet; si quid nunc omiseris, dolebis semper.

G.

Patrem pium habeo.

R.

Habes qui ante te mori cupiat, post te vivere metuat.

G.

Habeo patrem optimum.

R.

Habes quem priusquam habere desieris vix agnoscas, habes et quem perditum suspires.

G.

Amantissima michi est mater.

R.

At tu illi iugis pavor desideriumque perpetuum.

G.

Mater est michi amantissima.

R.

Maximus patris amor, matris vehementissimus, uterque talis tantusque ut vix eum nisi rara admodum filii pietas equaverit. Pulchrum tamen honestumque est inter parentes et filios de amore ac pietate certamen: vincant quibus largius caritatis fons celestis affluxerit. At nunc usque vincere soliti sunt parentes, necdum adolescentium ea est pietas aut maiorum reverentia que sperare aliud cogat. Quod si forte preter spem evenerit, nullum in terris celo gratius spectaculum fingi queat.

G.

Est michi mater optima.

R.

Esto illi saltem bonus filius; scito te illi primum pondus ac tedium fuisse, dehinc acerrimum dolorem, post continuum laborem trepidamque sollicitudinem. Memento uteri altricumque uberum, quot illi somnos quotque seu cibos seu iocos tuis fletibus abruperis, quot aut metus aut dolores tuis casibus pepereris et fortasse nonnunquam periculosa quoque gaudia. Sepe enim ut dolor filiorum mortis, sic gaudium vite miseras matres mori compulit. Patuit hoc ultimum eo clarius die, quo reliquie cladis ad Transumenum accepte Romam sparso agmine repetebant: due matres filiis, quos in acie cecidisse referentibus crediderant, conspectis insperati gaudii non capaces efflarunt spiritus: his atque aliis effectum ut nulla inter homines maior esset ingratitudo quam que in matrem admittitur.

G.

Adhuc annosa superest genitrix.

R.

Quotiens hanc aspicis, simul terram intuens cogita unde venias et quo pergas, quam te angustum habitaculum emiserit, quam angustum excipiet. De ventre matris proprie in uterum terre matris omnium festinas: inter utrunque ergo laxantibus animum atque raptantibus superbie atque avaritie frenum stringe.

G.

Pios fratres habeo.

R.

Rarum: nam parentes fere semper amant, fratres sepe invident, sepe despiciunt raramque ideo fratrum gratiam Nasonis ore veritas clamat, ubi et fratrum et filiorum et omnium pene nisi parentum notatur impietas.

G.

Fratres michi sunt optimi.

R.

Miror plane. Bonos esse sat est; sepe enim mali sunt, aliquando et pessimi eoque peiores hostibus quo minus contra domesticas insidias est cautele. Quantus autem sit amor fratrum, ne latentes eruam neu presentes ledam, satis notissima paria Mycenei Thebanique fratres ac Romani indicant; que quidem infamia cur unius urbis potius quam totius orbis sit non video. Primos mundi fratres aspice: alter alterius oppetiit manu; necdum relatu horridum scelus audis, si quidem rex Parthorum, cuius supra mentio est habita, preter parricidia in patrem simul ac filium admissa, triginta insuper proprios fratres trucidasse legitur, non veritus tanto ac tali sanguine et regnum male partum stabilire et metum omnem invisi consortis extinguere.

G.

Fratres boni sunt.

R.

Nondum puto patrimonium divisistis: tunc erumpet iniquitas; igne aurum, auro animus probari solet: magna sepe que videtur pax, pauxillum auri si adhibeas, lis erit.

G.

Pii sunt fratres.

R.

Celibatus forsan tuus aut orbitas illos tibi conciliat: coniugio detegentur tuo, sed prole melius, spe successionis amissa, que impatientissimos quoque multa pati docuit.

G.

Amantissimos mei fratres habeo.

R.

Debet id quidem ita esse, nisi livor obstet aut tumor aut cupiditas et habendi sitis, divini omnes humanique iuris, dum expleri studet, immemor: inter parentes enim filiosque quantumlibet sit amoris, conversatio tamen dispar diversique mores sunt; filii, etsi cito patres videant, sero agnoscunt; patres, etsi filios statim ament, sero illos, sepe etiam in senectute, suscipiunt. Fratres antequam nascantur et postquam nati sunt in eodem domicilio eisdemque in cunabulis evo pares versantur ac moribus; illicet in lucem editi se vicissim cernunt, uno cibo aliti, iisdem parentibus, iisdem sociis, iisdem ludis, iisdem scholis, iisdem preceptoribus ac nutritoribus assuefacti pariter pubescunt, pariter adolescunt: undique paritas multisque et validis nexibus iunctus amor, nisi hos adventitie solvant cause dureque mentis asperitas frangat, quod commune est, adeo ut nesciam an fraterno ullus amor maior esse debeat an ullum odium maius sit an indignatio ulla profundior: tam turbida semper equalitas, tam paris impatiens mens humana.

G.

Equos piosque fratres habeo.

R.

Serva illos equitate mutua ac pietate; delicatissima res est amor: difficile queritur, facile perditur.

G.

Sed sorores habeo bonas.

R.

Grave pondus, sed iucundum ac fere adolescentium primus labor, quo se effecti sui iuris exerceant, unde primam pietatis atque indolis famam querant.

G.

Bonas habeo sorores.

R.

Cura ut ille bonum fratrem habeant teque superstite, etsi communis pater obierit, orbitatem non sentiant.

G.

Pulcherrime sunt sorores.

R.

Custos rei labilis vigilantibus oculis dolos cave. Circumfusa te procorum cohors excitet; difficilis est unius forme custodia: quid multarum reris? Tanto exactiorem pudicitie quam auri curam esse decet, quanto et pretiosior et irrecuperabilior illa est. Sane virgineam castitatem nulla arte melius quam maturo coniugio preservabis.

G.

Formose michi sorores domi sunt.

R.

Ne diutius tibi sint provide; multas aptius ornabunt domos.

G.

Dominum bonum habeo.

R.

An habeas an verus habearis cogita; sed loquendi mos est: sic dominum habetis ut scabiem sive ut tussim. Multa sunt que habentur invitis possessoribus, moleste opes, quibus non liceat caruisse.

R.

Bonum dominum habeo.

R.

Libertatem igitur amisisti: hunc et illam uno tempore nemo habet. Iam neque sorores de quibus modo agebas, neque filie neque nurus neque coniunx demum ipsa, neque patrimonium neque vita in tuto sunt. Propter unum quem habes dominum, habere simul omnia desiisti.

G.

Bonum michi et patrie dominum sors dedit.

R.

Incompassibilia penitusque contraria; nam si bonus non dominus, si dominus non bonus, presertim si se dominum dici velit.

G.

Bonus est dominus.

R.

Boni sunt parentes, boni fratres ac filii esse possunt; amici autem semper boni, alioquin nec amici sunt. Dominum bonum dici blandum mendacium atque adulatio nota est.

G.

Optimum dominum habemus.

R.

Rectorem populi fortassis et reipublice defensorem, quo nichil actuum humanorum acceptius Deo ferunt: illum vero non dicam optimum sed bonum et non potius pessimum quis dixerit, qui quod habent optimum, libertatem, summum ac precipuum vite bonum, suis civibus eripit proque unius explenda voragine, que expleri nequit, tot milia miserorum siccis oculis intueri potest? Neque eum, etsi non iustitia aut misericordia, saltem pudor a tam mesto retrahit spectaculo; sit licet affabilis, sit blandiloquens, sit postremo munificus in paucos de multorum spoliis: he sunt autem artes tyrannorum. Quos vulgus dominos vocat, carnifices experitur; hec prestigia attonitis ingerunt luminibus, hanc hamis et laqueis pretendunt escam, sic credulos aucupantur.

G.

Dominum habeo prepotentem.

R.

Is in celo unus est, qui se iure suo dominum dixit et dici voluit. Nam terre dominus Augustus Cesar edicto vetuit se dominum dici; ille deorum Deus, iste hominum imperator: ille maiestatem tenuit, iste modestiam. Denique et super hoc populum Romanum gravissime corripuit, sic enim de ipso scriptum est, et domini appellationem ut maledictum et opprobrium semper exhorruit. Quod successorem quoque longe rebus omnibus imparem tamen observasse compertum est; qui, licet dominandi avidus, titulo tamen dominatoris abstinuit atque ita se inter ambitionem et verecundiam medium tenens esse dominus voluit, dici autem noluit, ut qui sciret iniustum esse quod cuperet, saltem exprobrationis iniuriam vitaret. Durum enim superbumque et grave nomen est "dominus", illic maxime ubi amor libertatis ac servitii pudor est. Secutus horum vestigia Alexander hic Romanus princeps ut privato sibi, non aliter, scribi voluit. Nam ille alter Macedo non dominus modo, sed deus dici voluit. Quem secuti animo huius temporis latrunculi, una urbe vel altera vix insidiis oppressa, non tantum domini dici volunt, sed dici homines erubescunt atque ad iniuriam trahunt.

G.

Dominum habeo vere optimum.

R.

Vere unus est dominus, quem si habes honestissima regnisque felicior servitus tua est.

G.

Iustum dominum regemque optimum habemus.

R.

Inter regem et tyrannum non discernunt Graii, secundum quod poeta vester de rege loquens ait:

Pars michi pacis erit dextram tetigisse tyranni.

Apud vos autem ut intersit nonnisi propositum viteque series facit. Qui iustitia regit ac regitur, ille demum verus est rex; at qui ex altiore fastigio non salutis publice speculator, sed private libidinis procurator, vel rapinam cogitans vel vindictam cupiditati aut iracundie sue paret et rapidis atque effrenis animi motibus cedit, is malorum dominorum servus. Etsi altior cunctis appareat sceptroque aureo ac veste purpurea superbus incedat, utique rex non est, sed propter exercitium aut supplicium populi promotus predo eoque loci positus unde liberiore seviens flagello atque hos probans, illos puniens, cunctos vexans et exagitans, ignarus quidem ac passioni obsequens, nutu tamen illius qui mala bonos vertit in usus, iustum Dei iudicium iniustis licet ac scelestis manibus exequatur, quasi equam pii iudicis sententiam tortor sevuus.

G.

Iustum piumque regem habet patria.

R.

Rarum bonum et reipublice felicissimus status, nisi presens gaudium futuri metus rerumque felicium semper suspecta brevitas minueret amissique desiderium mox venturas cumulaturum miserias observaretur animis humana noscentium volubilemque fortune rotam, que nil prosperum longum sinit: lenit quidem mali sensum consuetudo, insueta deiciunt. Unde optimum quidam semper prosperis caruisse diffiniunt, quod non dicerent si prosperitas duraret.

G.

Iustum habemus et clementem regem.

R.

Illo superstite mori opta, ne mutatam regni sortem lugeas: bonus enim bonum raro sequitur, malum peior, sepe peiorem pessimus.

G.

Serenus est aer ac iucundus.

R.

Iam quis arguat celestem humi animum herere? In aere illum appenditis et amorem vestrum in eo ponitis elemento quo nullum instabilius.

G.

Aer serenus atque tranquillus est.

R.

Expecta: dicto citius nubilosus erit ac turbidus; alio te sub celo positum credas.

G.

Serenus ac tranquillus aer est.

R.

Quam mallem serenus ac tranquillus esset animus tuus! Utilis quidem illa serenitas stabilisque tranquillitas quam nec nubes occupent nec quatiant venti.

G.

Serenus est aer.

R.

Non serenum omne statim optimum; immo vero provincias nubilosas serenis esse salubriores et in hoc occidentem prelatum legimus orienti.

G.

Aer hic lucidus me delectat.

R.

Delectari in operibus ac factura Dei minime vetitum, modo in Deum velut omnis boni fontem tota animi delectatio reflectatur et in rebus temporalibus eternus rerum conditor laudetur. Alioquin attende quod scriptum est: "Si vidi solem cum fulgeret" inquit Iob "et lunam incedentem clare et letatum est cor meum in abscondito et osculatus sum manum meam ore meo, que est iniquitas maxima et negatio contra Deum altissimum".

G.

Serenissimus est aer: talis utinam semper sit!

R.

Non semper modo sed diu talem fere non possis; temporum vicissitudo peroptima iure a multis sed precipue a Cicerone laudata est.

G.

Serenissimus est aer atque utinam non mutetur!

R.

Nescis quam cito sui tedium hec serenitas allatura sit: nil tam delectabile quod non identitas inamenum reddat. Nullum efficacius remedium contra vite fastidia quam temporum locorumque varietas. Hac fovetur et pascitur mens humana et, ut ait Augustinus: "Qui qualitate rerum non potest, saltem varietate satiatur".

G.

Navigatione utor prospera.

R.

Sentio: Neptunus tibi laqueos tendit.

G.

Tranquillum se michi prebet mare.

R.

Insidiosa tranquillitas utque ita dixerim, esca naufragii. Si semper turbidum mare, nullus hominum navigaret.

G.

Mare michi blandum et suave est.

R.

Suspecta suavitas, predonum blanditie mine sunt: hec facies maris repente mutabitur; esse aliud putes monstroque gelidus queras: "Ubi est equor illud quod laudabam?" Unde vero hi tam multi tamque horribiles aquarum montes, unde hic pendentium fremitus procellarum et minacibus spumis surgentes fluctus in nubila? Nesciunt nisi experti, quid est mare et quam ferox belua quidve illi a poeta monstri nomen impositum: nichil enim monstruosius in rerum natura, nichil cui sit minus fidei minusve constantie, nullius rei transformatio tam crebra, tam periculosa, tam subita; nichil denique seu mollius dum iacet seu dum surgit immitius.

G.

Placidum nunc equor immotumque est.

R.

Terre ipse subsidunt dehiscuntque: tu pelago tribuis ut consistat simulatus torpor! Noli fidere: sepe fortunam retentare dementia est.

G.

Nunc saltem placide navigavi.

R.

Nullum fere animal sic in laqueos ruit, ut non aliquid dulce presentiat.

G.

Prospere navigavi.

R.

Et sacrilegi prospere navigant et viri sanctissimi naufragantur.

G.

Navigavi feliciter.

R.

Crede michi: si pergis, infeliciter navigabis.

G.

Iam portum attigi, iam in litore sedeo.

R.

Multi in portu pereunt, plures in litore; permutasti periculum, non fugisti.

G.

Terram attigi.

R.

Ita hoc dicis, quasi terre discrimina vel minora vel pauciora quam pelagi, quamvis occultiora, sint. Nonne hoc in equo posuit is qui utrobique multa et graviora pericula pro veritate pertulerat? Neque vero sine causa pauper ille scrutator aquarum apud Statium moriens:

hyemesque notosquelaudat et experti meliora pericula ponti.

G.

In terra sum.

R.

Casibus eo pluribus patens, quo plus hominum terras incolit quam maria: si quidem maxima pars malorum homo homini est, sic inde mors provenit unde auxilium debebatur, ut sileam pestiferas animantium species quibus ea pars rerum scatet.

G.

Terra sub pedibus saltem stabit.

R.

At qui sepe non stetit utque antiqua preteream Achaiamque et reliquam Greciam et Syriam atque alias ubi et urbes hauste olim funditus et collapsi montes et demerse insule, ut omittam veteres vestrorum montium casus Etne ac Vesevi, apud vos nuper ipsa urbium caput Roma contremuit quodque civilis belli temporibus pro monstro habitum, Alpes hac etate gravissime tremuerunt et convulse rupes altissime solis radiis insuetum a seculis prebuere iter. Hispanie et Germanie bona pars corruit: vidisti modo stantes urbes, vidisti solidas arces atque oppida paucis post diebus, miserabile spectaculum atque terrificum!, humi passim strata omnia; quin et solito mestiorem Rhenum ipsum quasi flentem labi, deformatam ruinis utranque ripam eamque precipue que edificiis ornatior fuerat querulis abluentem vorticibus. Desine iam securus esse, ubi securitas nulla est.

G.

Sub pedibus terra est.

R.

Non tam certa sedes domicilii quam sepulchri.

G.

Ad terram pervenisse gaudeo.

R.

Similia similibus gaudent: et tu terras es.

G.

In terram redii.

R.

Nondum quidem; sed redibis cito.

G.

Iuvat carcerem evasisse.

R.

Est hec, fateor, intermissa gratior libertas ac reddita quam servata; sed non omnia que delectant prosunt: sepe nociva sunt dulcia et amara salubria, sepe non carcer modo sed mors utilis fuit, sepe vita et libertas inutilis.

G.

Carcerem evasisse gaudeo.

R.

At qui modo gaudebas portum apprehendisse, nunc gaudes portum evasisse: carcer multis portus, multis refugium et arx fuit et in libertate perituros servavit; in vinculis ligata et clausa diligentius asservantur. Nesciunt mortales ceci quid expediat et idcirco mala sua concupiscunt et assecuti gaudent unde mox doleant. Neve longius exemplum queras, vidisti nuper virum illum animosi et magni potius quam constantis incepti, qui adverso tempore se patronum Romane reipublice profiteri ausus, ipse sibi tribuni nomen assumpserat: dehinc variante fortuna Urbe depulsus Romanique primum principis, post pontificis lapsus in carcerem, utrobique bene habitus atque honeste, tandem leva alite emissus gladiisque hostium non occisus tantummodo sed discerptus, puto, moriens carcerem suspiravit.

G.

E carcere letus erupi.

R.

Ibis per rostra turbida litibus, per plateas urbium tumultusque negotiorum et tempestatem libertatem putans gratulaberis, dum quem clavis una concluserat mille stringent laquei cumque leti omnes e procellis portum petant, unus tu nauta mirabilis e portu letus in procellas redis.

G.

E carcere digressus gaudeo.

R.

Bonum in hoc, ut in reliquis, consilium erat neque nimium gaudere neque nimium dolere, sed equanimitatem omni in statu ceu vite gubernaculum tenere, in tanta presertim caligine futurorum; neque tam miserum est, ut fertur, intrasse neque tam faustum carcerem exivisse. Quotiens carcer libertati hostis propitius est saluti, quotiens optata votis omnibus libertas in perniciem et in mortem versa est!

G.

Exivi ex carcere.

R.

Latiori de carcere multi hominem casus eripiunt, ex angustiori autem sola mors eruit.

G.

Molesto de carcere discessi.

R.

Potes in hunc carcerem reverti; in illum alterum cum semel exieris, non redibis hoc in tempore.

G.

Rebus rite compositis tranquillus ago.

R.

Scilicet ut tua navis fluctibus maris, sic animus vite curis explicitis portum attigit laborum ac terrorum. Sed non ita est, nunc maxime metuendum: nescis quod res hominum non stant. Qui volubili in rota sedet altior, is proximus est ruine.

G.

Optato eunt omnia.

R.

Bene ais: "eunt omnia": nichil enim manet. Ante ergo quam felix videaris, spei forte aliquis, post locus est metui, ad extremum luctui, gaudio autem nunquam — gaudium loquor verum —, donec ad vera et stabiliora bona perventum sit.

G.

Rebus provisis humanitus conquiesco.

R.

Summa rerum humanarum labor et meror. In his igitur requiescis: durum caput et lodice ferrea et spinoso recubans pulvinari!

G.

Opipare provisa sunt omnia.

R.

Expectata, puto, mercium navis applicuit, periculum evasisti, extruxisti domum, exarasti arvum, putasti vineam, rigasti prata, compegisti aream, insevisti arbores, effodisti rivos, texuisti sepem, columbarium erexisti, misisti greges in pascua, apes in alvearia, sementem in sulcos, novas merces in maria; tuto loco collocatum fenus, plena arcula, dives aula, cultus thalamus, referta horrea, spumans penu, provisa dos filie, coniugium nato, empta populi gratia, blando ambitu parta suffragia, pronum ad te opibus summis atque honoribus stratum iter: o felicem te! Restat ut gaudeas. Hec, ni fallor, conclusio tua est; mea vero longe alia: restat ut moriare. Rarum valde inter homines, ut multo studio quesitis multo fruantur tempore: longus labor, usus brevis.

G.

Prospere rebus euntibus stabili in statu sum.

R.

Quomodo autem rebus euntibus tu stes videris; ego nempe non video.

G.

Rebus ad vota fluentibus letus sum.

R.

Nunc igitur tempus est moriendi: sperasne hic diu aliquem letum esse? Morere dum letus es, antequam esse mestus incipias. Quod iam dixi repetam; est enim minime tediosa rerum utilium sed iucunda repetitio. Meministi ergo quid apud Ciceronem Lacon ille ait seni Rhodio Diagore leto tunc valde, levibus licet ex causis, quas audisti supra cum de palestricis ageremus: "Morere Diagora" inquit "non enim in celum ascensurus es". Graviter id quidem: nam quid amplius expectet animus letus in hac rerum tanta vertigine, nisi ut letus esse desinat, esse tristis incipiat? Itaque opportune admodum Diagoras consilio paruit amici, spectante quidem et plaudente populo, inter victorum filiorum amplexus et oscula expiravit; scriptum est hoc in libro Noctium Atticarum. Et ad summam, plures gaudio quam tristitia periere. Omnibus ergo qui sapiunt, sed maxime gaudentibus mors optanda; de hac semper et presertim in tempore prospero cogitandum: illa cogitatio reliquas frenet.

G.

Laboravi; en quiesco.

R.

Omnes quidem id speratis, sed erratis in hoc omnes. Stilus enim vite alius multumque finis a proposito diversus. Hec tua requies aut brevis aut falsa est aut, quod est verius, utrunque. Quid hic requiem somniatis? Sic catenis vinctus libertatem, eger sanitatem somniat, sic sopitus esuriens opimas dapes; sed en dies ultimus aderit isque confestim discussurus hec somnia. Nolite autem falli somniis atque opinionibus falsis, quibus est plena vita mortalis, nolite vobis hic requiem spondere: credite michi, tota quies hominum post laborem mors.

G.

Omnia que in rem visa sunt suppetunt.

R.

Supervacua in rebus plura sunt quam necessaria. Sed hic humani animi mos est, ut professus ascensum celi tanto studio se oneret, quanto vix exonerare debuerat. Itaque peregrino fasce curvatus, dum in altum niti vult, ruit et pro celo illi terra est.

G.

Cumulata sunt omnia, iam in portu sum.

R.

Navigationis in fine igitur! Est enim presens vita simillima procelloso mari: illius finis in litore, huius in morte, uterque portus recte dicitur. Profecto autem magna pars mortalium acervandis vite adminiculis anxia inter ipsos apparatus rerum moritur nilque iam usitatius quam ut vite studium mors prevertat. Paucis accidit ut ad optata perveniant hisque ipsis tam cito diuturni questus usus eripitur, ut gaudii brevitas quedam velut accessio sit doloris, de quo multos in morte queri solitos notum est.

G.

Iam peractis laboribus securus vivo.

R.

Et inter viscum ac laqueos secura avis volitat, piscis inter hamos ludit, inter plagas fera; sepe ubi periculi plus est et pavoris minus. Ars fortune est: ut licentius feriat, metum demit.

G.

Per omnem vitam laboravi, ut in finem quiescerem securus.

R.

Securitatem et quietem tuam in precipiti collocasti et vixisti mestus ut letus morereris: non insulsum vite mortisque consilium, modo de securitatis et quietis et tristitie et gaudii qualitate conveniat.

G.

Omnia undique conquisivi, quibus instructior vita esset.

R.

Immo vero quibus mors molestior! Egisti plane negotium medicorum: iam frequentes aderunt stratumque circumstrepent, aderunt captatores testamentarii, erunt et qui gaudium premant et qui fletum simulent et qui tenacem spiritum, seram mortem taciti increpent et qui crisim servent et qui prognosticis inhient et qui cadaver aureum prestolentur. Tot hec tibi conquisita undique vite conferunt instrumenta, non ut melius vivas, sed ut comitatior moriaris. Non penitus operam perdidisti: iam et comites languenti et libitine sumptus et funeris pompa non deerunt.

G.

Conquisita sunt omnia, quiescendum est.

R.

Iam dixi: vite requiem et solatium querebas, laborem mortis ac tedium invenisti.

G.

Cuncta disposui, prosperitas parta est.

R.

Congessisti fallacissime ac fugacissime spei nidum, que ubi primum adoleverit evolet, mestum et vacuum cor relinquens, sepe vel implumis pereat.

G.

Longo succedit requies labori.

R.

Brevis ipsa adeo, fortassis ut nulla potius dici possit. Multorum sepe studium annorum in momento excidit; immo cum semper fere gradarii sint progressus, raro non repentini exitus rerum sunt.

G.

Per longas curas ad securitatis initia ventum est.

R.

Sollicita multum de principiis humana curiositas finem ceca non prospicit: densa venturi caligo temporis mortalis aciem frustratur obtuitus; deliberatio utique nostra sit, consummatio fortune; dicam melius: Dei est, cuius in manibus sortes sunt hominum, non quas ipsi vobis opinione vestra speque improba fingitis, sed quas ille prescientia sua videt: eius est autem illa vox: "Stulte, hac nocte animam tuam repetunt a te, que autem parasti cuius erunt?" Comminatio horrenda, que nisi spes somnosque mortalium interrumpat, obsorduistis haud dubie.

G.

Potentia magna sum.

R.

Ergo et invidia.

G.

Potentia multa sum.

R.

Et in periculis multis.

G.

Potentia sum ingenti.

R.

Et laboribus infinitis et inextricabilibus curis.

G.

Multa possum.

R.

Quo plus in alios potes, et plus alii in te.

G.

Potentie est plurimum.

R.

Quo potentie magis, eo maius in illam imperium fortune: tepide se exercet in parvis, uberem eligit materiam; in magna lignorum mole crepitantius sevit incendium, magna prosperitas magne viam facit adversitati nec quenquam facile plane miserum videbis, qui non valde felix habitus fuerit. Non potest ignoti hominis nota esse calamitas.

G.

Quod volo et possum.

R.

Cura ergo ne quid mali velis et scito quo potentie plus, eo plus esse negotii minusve licentie.

G.

Potentia ingens sum.

R.

Quid scis an diuturna? Piget exequi qui potentes brevi ad impotentiam, seu qui reges ad infame servitium sunt redacti. Vepricosi et lubrici sunt humanorum gradus ascensuum, tremulus vertex, precipitium horrendum; egre conscenditur ad eminentem statum, anxie ibi consistitur, graviter inde et repente descenditur. Id sic esse non singuli tantum reges aut populi, sed maxima etiam testantur imperia.

G.

Armis atque opibus potens sum.

R.

Vera et firma potentia in virtute fundata est. Fundamentum si detraxeris, quo maior, eo periculosior structura. Quid implere opibus domos iuvat, arva legionibus, maria classibus, si intus interea domestici hostes animum oppugnant atque expugnant? Vis ut te potentem fatear: illos doma finibusque tuis pelle, vince iram, vince cupiditatem, vince libidinem, vince teipsum, fame atque anime hostem tue. Quenam ista potentia est vincere alios, passionibus suis vinci?

G.

Fundata in solido potentia est.

R.

Quo pacto, cum vita ipsa mutetur assidue? O quid tumes imbecillum animal! De potentia disputas, de anima interim periclitaris, quam dicto citius vel nature vis occultior vel exigui morsus animalis vel extremi contemptissimique homines sepe potentissimis abstulere.

G.

Potentia egregie stabilita est.

R.

Ubi queso? In harenis ac fluctibus, an in vento, an in ipsa, ut perhibent, fortune rota? Quin tu, amice, male susceptam pone fiduciam. Nulla hic stabilis potentia utque vel improprie exprimam quod sentio, nulla potentia potens est.

G.

Sed inveni magnam gloriam.

R.

Magna in exiguo qualiter explicentur non intelligo: si temporum, si locorum angustias metiare, magnam hic gloriam non esse fateberis. Non ingeram tibi ut terra omnis punctus est, cuius ipsius partem maximam natura fecit inhabitabilem atque inaccessibilem fortuna, ut tempus presens puncto minus idque ipsum semper instabile fugeque tam rapide, ut vix illam animo sequi possis, due relique temporis partes semper absentes, ita ut altera vos lubrica memoria, altera expectatione anxia fatiget, ut omne simul tempus aut diluviis aut estu nimio aut peste aliqua aut celi inclementia vel terrarum aut denique per seipsum lapsu proprio ita discerptum atque confusum sit, ut una sepe etas prope nil habeat commune cum altera neque minus in temporibus quam in locis videas exiguo intervallo notissimum non agnosci. Hec, inquam, et que sunt id genus plurima transeo: vulgata sunt omnia, quibus liquido cernitur quenam hec mortalis ac terrene glorie magnitudo est.

G.

Quam conditio mea fert gloriam sum adeptus.

R.

Si indignam, brevem hercle; at si dignam, gaude: non quod habeas sed quod meritus sis.

G.

Gloriam quesivi.

R.

Gloria vera nisi bonis artibus non queritur; unde tibi partum nomen vide: sic intelliges an gloria vera sit. Famam si casus dedit, eripiet.

G.

Multum est glorie.

R.

Cave ne quam gloriam veram putas imago falsa sit glorie. In rebus hominum multa regnat illusio.

G.

Plurimum est glorie.

R.

Ut nemo pauper magne pecunie famam querit, nisi ut fallat, sic nemo ignavus magne virtutis opinionem; uterque tamen sibi conscius, quicquid de se alii loquantur, quantum vel pecunie in arcula vel virtutis in animo sit.

G.

Insignis est gloria.

R.

Si ex merito modeste utere, ne superbie illi notam affricueris; si minus, fac ne diu populum fallas.

G.

Prefulgens est gloria.

R.

Vel mereri stude vel grave non tuum indumentum exue. Inglorium esse prestiterit quam mendacio gloriosum. Vera etiam gloria cum labore servatur: quid de falsa speres? Cum omnis fictio difficilis sit, tum difficillima est quam multi undique observant. Rari nempe sunt gloriosi; hos propter dissimilitudinem obscurum atque invidum vulgus odit. Grave est inter tot hostium insidias latere; prestringere omnium oculos non potes in te tanto studio defixos.

G.

Gloriosus appareo.

R.

Melius forsitan lateres et certe tutius. Hoc graviter dixit is, qui multa leviter:

Bene qui latuit, bene vixit.

G.

Clarus lateque notus sum longeque conspicuus.

R.

Livor abdita penetrat rimaturque: putas conspecta pretereat? Quid quod pauci sunt quibus expediat apparere et conspici, pauci quorum fame non noceat ad plenum nosci? Notissimum Claudiani dictum:

Minuit presentia famam;

quanto magis illam minuit notitia! Raro sunt homines quod videntur.

G.

Gloriosus videor.

R.

Cava nube circumdatus delitescis. Si parumper emerseris, quo plus glorie false fuit, eo vere plus erit infamie.

G.

At gloria vera est.

R.

Id nemo te melius novit, ita demum si externi iudicis incorruptum animum tuis in rebus assumpseris. Gloria quidem, ut sapientibus placet, quasi quedam umbra virtutis est: illam comitatur, illam sequitur, illam quandoque etiam antecedit; quod in adolescentibus clare indolis videmus, quos ante perfectam virtutem preconcepta de illis spes hominum claros facit, que quibusdam velut stimulis generosos modestosque animos excitat atque erigit et impellit ad equandam spem civium suorum, stultos autem tumidosque precipitat: hinc transformatio illa ridicula clarorum adolescentium in obscuros senes. Laus quidem sapienti utilis stulto nocet. Ex his vides umbram per seipsam esse non posse, rei cuiuspiam sit oportet. Visne igitur gloriam veram esse? Fac ut vera et solida virtus sit.

G.

Beneficia in multos contulisse gaudeo.

R.

Multos ingratos experiens dolebis.

G.

Beneficia in multos effudi.

R.

Recte ais: nam si accipientium animos intueare, beneficiorum magna pars perditur.

G.

Multi meis beneficiis sunt obstricti.

R.

Quidam se oblivione relaxabunt, alii forsan iniuriis beneficia pensabunt. Ut cessent iniurie, non cessabunt querimonie: quam multi de benefactoribus queruntur suis! Iniquum, fateor, sed commune adeo, ut non tam crebre de hostibus sint querele. Audisti apud Lucanum de Pompeio querentem Photinum, apud Senecam vero Sabinum de Augusto: quid vero te ad literas aut antiquitatem voco? Urbes medias contemplare: vici omnes lamentis talibus pleni sunt. Omnis autem ingratitudinis triplex, nisi fallor, causa est: invidia scilicet, que, dum impensa aliis beneficia suas ducit iniurias, in se collata non aspicit; superbia, que vel se maioribus dignam censet, vel preferri sibi aliquem indignatur; cupiditas, que muneribus non lenitur sed accenditur et dum querendis inhiat, quesita non meminit. Possem brevius totius mali causam stultitiam dicere: ea vero non huius tantum, sed malorum omnium causa est, ignorantia veri boni opinionumque perversitas et cupiditas, quibus nullum obsequium non contumax, nulla largitas non angusta est.

G.

Beneficus fui in multos.

R.

Aristotelica quedam magnanimitas fertur meminisse collati, accepti autem beneficii oblivisci; que sententia etsi colore non careat, apud me tamen verus magnanimus contemptor mediocrium atque humilium est rerum; atque ideo quecumque egerit, magna quamvis iudicio plurimorum, parva sunt animo maiora quedam et rariora volventi; contra si quid acceperit quo alteri fiat obnoxius, quamvis exiguum, grave est libertatem amanti atque ad excellentiam aspiranti quove quam primum solvi levarique velit. De hac igitur re Annei Senece dictum probo: "Beneficium" inquit "qui dedit taceat, narret qui accepit", eleganter nempe. Duo beneficentie seu venena seu vulnera sunt; hinc exprobratio largientis, hinc recipientis oblivio, utraque mater ingratitudinis ac beneficii noverca: illa ingratitudinem parit in altero, hec in se, illa quoque beneficium in se extinguit, hec in altero. His tot malis aptissime illo Senece consilio medeare.

G.

Multis benefeci.

R.

At pluribus non fecisti, qui se spretos et contemptos dolent. Est autem, nescio quidem unde, firmior offensarum quam beneficiorum tenaciorque memoria: sepe singulis beneficiis aut nullos aut singulos amicos obliviosos et tepidos, hostes autem tibi multos feceris, memores ac ferventes.

G.

Multis multa ac magna contuli.

R.

Sunt multi quibus multum profuisse periculum sit; quidam parvo amicum, magno hostem beneficio quesiere, quod et exigui debitum leve retributio prona est, magnam autem et debere pudet et piget reddere et nichil est tertium, nisi ut desinat esse cui debeat qui invitus debet. Ita dum debentem pudor beneficii, expertes dolor agitat, inter Scyllam et Charybdim fertur cymba beneficii effectumque ut multos qui parce atque illiberaliter tuti vixissent, liberalitas insignis in discrimen traxerit, si quidem inter malos impune bonum esse non licet. Durum dictu, sed dicendum tamen: animal ingratius homine nullum est.

G.

Late me beneficum prebui.

R.

Quidam sunt benefici nec tamen benivoli, quos magnitudo status atque hominum necessitas multa largire cogit his etiam, quos non modo non diligunt, sed nec noscunt quidem; quibus si se ob beneficia caros sperant, valde eos fallit opinio: nemo facile non amantem amat, mutuus nexus animorum ac reciprocus est amor. Munera sepe necessitati, amor vero iudicio tribuitur. Ut ergo beneficia bene collata et leta fronte pioque animo dignis exhibita nunquam gloriosa negaverim, sic multa, immo vero partem maximam, seu hec dantium seu accipientium culpa est, perdi ac proici nemo usquam est qui dubitet. Et est facilior breviorque ac rectior, quam supra tibi ostendimus, amando scilicet ad amorem via, qua pergenti verum quoque si benefici nomen accesserit, clarum te supraque fidem multis amabilem efficiet.

G.

Multa et magna contuli.

R.

In rebus non quid, sed qualiter quove animo fiat refert; apud Deum atque homines et magna sepe invisa et modica grata sunt; nudum pre omnibus cor attendi et sacrificio pauperis probatur et munere.

G.

Populus me amat.

R.

Subsiste paululum: mox oderit.

G.

Populus me diligit.

R.

Propera, nondum finis; ut dies unus, sic vita omnis a fine describitur.

G.

Populo carus sum.

R.

Quis illi Scipionibus carior, quis Camillo, quis Rutilio ac Metello? Quid Themistoclem loquar aut Miltiadem, quid hoc genitum Cymonem aut Aristidem, quid Tesea, quid Solonem, quid Hannibalem, quid Lycurgum? qui cives, oro te, quam quisque, quam breviter populo suo carus? omnium notus finis et vel in contemptum vel in odium versus amor atque indigna rebus premia, fori labor, accusatio, mors, exilium, catene!

G.

Multis in populo carus sum.

R.

Malis igitur: pauci enim boni atque malorum malis artibus queri amorem constat: si vero similitudo quedam parit amicitias, ut prudentibus placet, qui sis existima, qui multis in populo carus sis.

G.

Populus me amat.

R.

Serenum hybernum, aura estiva, quies maris, lune status, amor populi: paria he si conferantur, mobilitatis ultimo palmam do.

G.

Populus me honorat.

R.

Labiis, credo. Cor autem eorum longe est a te; non est enim tibi fidelior quam Deo. Raro quicquam ex animo facit vulgus, nisi tumultuari et furere et servire.

G.

Populus me veretur.

R.

Non faciet diu; facile enim ruit quod non certo iudicio stabilitum est.

G.

Ardens in me populi favor est.

R.

Ardenti principio sepe medium tepens, finis algidus fuit, quod haud crebrius ulla in re quam in studiis populorum cernas.

G.

Populus me laudat.

R.

Stultorum laus apud doctos infamia est.

G.

Populus me suspicit.

R.

Levi rerum alternatione despiciet; semper enim alterum extremorum tenet, medium vero nunquam, ut qui habitantem ibi hostem metuat.

G.

Populus me colit.

R.

Mirabor si tam inculto cultore fructifices.

G.

Populus bene de me sentit.

R.

Sine ullo delectu iudicare solitus utranque in partem. Itaque vulgi sententia veros inter iudices contrarii argumentum est.

G.

Populus bene de me extimat.

R.

Suspecta sanis ingeniis extimatio insanorum; mallem te populo incognitum quam probatum.

G.

Populus multa de me loquitur.

R.

Et tu ergo popularibus auribus fidis atque ageris; quod, licet magnis olim viris evenisse noveris, non minor tamen est vanitas gaudere flatu tenui et incerto.

G.

Populus me miratur.

R.

Et ego te miror, qui hoc in gloriam tuam trahas.

G.

Populus me amat.

R.

Non hec laus sed fortuna tua est: populi mos est, ut sepe amet indignos, sed a quibus indigni amoris sepe dignissimam fert mercedem.

G.

Invasi tyrannidem in cives meos.

R.

Rependisti dignam vicem stultis amantibus: illi te equo altius extulerunt, illos tu iniquo iugo servitii depressisti.

G.

Tyrannidem arripui.

R.

Abstulisti libertatem aliis, securitatem tibi, requiem utrisque.

G.

Tyrannidem consecutus sum.

R.

Statum certi laboris, eventus ambigui sed, ut plurimum, infelicis. Non te ad historias veteres atque externas mittam — quis Pherei Alexandri exitus, quis Dionysii Syracusii, quis Agrigentini Phalaridis, quis Annonis Peni, quis Clearchi Heracliensis, quis Ephirensis Aristotimi, quis Lacedemonii Nabidis, quis Hipparchi denique Atheniensis, quem occidisse immortalis gloria interfectoribus fuit? —, non ad recentiores atque domesticas — Cassium Meliumque et Manlium, Romanos cives, Catilinam quoque et Gracchos et Apuleium, non tyrannos quidem, sed tyrannidem affectantes inque impiis conatibus deprehensos ceptoque prohibitos atque oppressos —, non postremo ad illos qui maiores, non meliores iusti velo imperii trucem texere tyrannidem atque iniustam — Gaium scilicet ac Neronem, Domitianum et Commodum ac Bassianum reliquosque eius ordinis, solo nomine principes, quorum mens tyrannica ac tyrannicus finis fuit —, sed ad illos quos avorum patrumque memoria, seu etiam quos etas ac regio presens vidit. Hos ego, ne distantibus te fatigem, circumspicere et contemplari iubeo: videbis usitatum et communem tyrannorum exitum, aut gladium aut venenum vereque illud a satyrico dictum dices:

Ad generum Cereris sine cede et vulnere pauci,descendunt reges et sicca morte tyranni.

G.

Tyrannidem in cives exerceo.

R.

Predam atque carnificinam, auro implendus et sanguine, auri sitiens monedula tenaxque

nec missura cutem nisi plena cruoris hirudo.

Sed qua fronte quove animo seu sanguinem illum fundis, pro quo servando, si homo esses, sanguis tuus ultro tibi fundendus erat, seu civibus tuis aurum rapis quod diris predonibus largiaris, spolians qui tuis pascendi opibus fuissent ditansque a quibus omni ingenio extorquendum legis: sic maiorum vel exempla vel monita viluerunt! Sed hoc pessimum habet tyrannorum vita, ut quibus fidendum est metuant semper fidantque quibus fidei nichil est totumque hoc malum hinc immeritis irrogate iniurie faciunt, hinc indignis erogata beneficia et ambitione turbatus ordo rerum: amici ex hostibus, hostes ex civibus.

G.

Tyrannus patrie mee sum.

R.

Nunquid id esses, si illam tuam esse patriam meminisses? Si observaretur animo publice matris effigies, nunquam fratres lacerares tuos cum quibus equam pueritiam atque adolescentiam egisses, eodem celo usus, iisdem aquis, iisdem festis diebus atque sacris, iisdem ludis et luctibus: qua nunc mente de illorum tergo potes ludere atque illis flentibus gaudere? Qua postremo impudentia in ea urbe vivis, in qua vitam tuam omnibus scis invisam, mortem cunctis optabilem, ubi esse neminem certus es qui non male perditum te velit, lupum miti de grege sevissimum?

G.

Tyrannidem accepi.

R.

Si preterito presens tempus confers, duram te ac miseram subiisse sarcinam intelliges: tutam agebas et quietam vitam; dehinc, nisi sceleri iungis amentiam, nulla tibi sine metu ac tumultu animi dies, nulla nox ibit; nullus non suspectus cibus, nullus sopor imperterritus, dum ubique cervicibus impendentem videris mucronem, quem amico opes fortunasque suas miranti non inepte monstrasse traditur Dionysius tyrannus quidem, sed tyrannidis extimator acutissimus.

G.

Ferro michi tyrannidem acquisivi.

R.

Ferro quesitam, ferro etiam servaturus, ferro forsitan amissurus. Preclaras plane divitias comparasti: esse omnibus odiosum atque terrificum, quodque hinc sequitur, tibi te perpetuo gravem metu. Ut enim periculi nichil sit, quod in quibusdam urbibus natura civium prestat apta servitio, quando tamen pavor aberit animo recolenti quid ille huius, quod legitimi nomen habet imperii, metator ac fundator primus audivit a Laberio Romano equite: "Necesse est" inquit "multos timeat, quem multi timent"? cuius dicti ratio illa est, quam posuit Naso, quia:

Quem metuit quisque perire cupit,

positam prius ab Ennio ubi ait:

Quem metuunt oderunt, quem quisque odit periisse expetit.

Ut tamen et periculum et metus etiam omnis cesset, quod nonnullis tyrannorum vel nutrita publicis malis audacia vel nota civium spondet ignavia, an non saltem ullus est pudor, his preesse quibus te subesse sit dignius, preter iniustam vim rebus omnibus imparem?

G.

Tyrannidem indui.

R.

Humanitatem ergo et iustitiam exuisti, simul et procellosam vitam et cruentam aut certe dubiam mortem elegisti: infelix, de quo solam patria que te genuit atque aluit mortem speret! An vero non ille sat miser est, quem miserum volunt omnes? An non ille miserrimus, qui tam miser esse non possit, quin sit dignus esse miserior?

G.

Habeo summum inter cives locum.

R.

Habes in civibus tyrannidem, in arenis domum, in vepribus stratum, in prerupto sedem, in rapinis inopiam, in miseriis invidiam.

G.

Ecce autem iure rex sum.

R.

Id enim vero occultum diu esse non poterit; quid intersit inter regem tyrannumque iam diximus: quid autem iuvat dici regem, si tyrannus es? non in specioso cognomine, sed in vera iustitia regis regnique salus sita est. Minus mali, reor, vi quesitum dominium reformare teque de reliquo sic agere ut rex verus appareas, quam regnum iure partum, in quo iusto successeris parenti, tyrannica vexatione diripere. Plus enim vere laudis in progressu ac fine quam in principio rerum est.

G.

Rex sum.

R.

Melius sub iusto rege ageres atque tranquillius quam rex ipse.

G.

Regni solium conscendi.

R.

Locum late conspectum patentemque omnium indiciis eoque periculosum ignavie, laboriosum vero difficilemque virtuti. Bonus enim rex servus est publicus.

G.

Regni solio evectus sum.

R.

Ut meritus videare, tuas res teque ipsum obliviscere, populum tuum et rempublicam cogita. Quo die primum rex fuisti tibi moriens aliis vivere incepisti quodque durissimum est, ingratis et iniquis extimatoribus laboris tui.

G.

In regiam veni.

R.

Aliquid ibi forsitan periture glorie reperturus, sed quietis nichil.

G.

Iuste regno.

R.

Bene agis gratissimamque rem Deo; scito autem servire te querulis et vix tibi ante obitum gratiam relaturis. Raro tam iustus quisquam regum fuit, ut non carior populo successor foret; is cum venerit alter optabitur. Hi sunt vulgi mores: odisse presentia, ventura cupere, preterita celebrare; quando ergo defuerint querele, si omne presens bonum sordet nilque omnium placet, nisi quod cruciat, seu perditum seu speratum?

G.

Sceptrum et diadema sortitus sum.

R.

Fulgidas compedes claramque miseriam, que si plene omnibus nota esset, crede michi, non totiens uno de solio litigarent duo, sed plura essent regna quam reges.

G.

Purpuram indutus sum.

R.

Non cultus exterior, sed internus habitus et mens regia regem facit: Alexandri Romani principis dictum fuit, imperium in virtute, non in decore consistere.

G.

Ad regnum provehor.

R.

Nunc in dubio vertitur subiectorum status, an felices, ea que hic fingitur felicitas, an miseri sint. Nempe mortalis regni felicitas rex bonus; te in dubio labor manet et grave negotium.

G.

Rex sum, nil non licet regi.

R.

Nulli minus; immo vero, quod olim licuit iam non licet: et si forte de regno licentiam aucuparis, non te regem noveris, sed tyrannum.

G.

Rex sum atque omnia possum.

R.

Immo nichil nisi quod decet regem, cuius, ut dixi, minor licentia quam privati est. Sin hoc calle voluptatem petis falleris et tota, ut aiunt, erras via. Voluptas a tergo longe est; hac ad laborem itur et ad gloriam.

G.

Rex sum eritque michi iam certa tranquillitas.

R.

Immo si qua olim fuit, periit: stultus nauta, qui relicto portu in altum vela facit tranquillitatem querens!

G.

At Romanus imperator factus sum.

R.

Clarissimum nomen, sed durissimum officium; magna servare difficile est: quid collapsa erigere, sparsa colligere, recuperare perdita, deformia reformare? Et deserti cultura ruris multisque diu neglectam suscepisti, multis egent dura ardua ligonibus, multis prata rivis arentia; estuandum algendumque tibi est. Si successerit, tu hinc laudem, reliqua successor tuus metet; illi severis, sera est messis, multas poscit estates.

G.

Ascendi ad imperium; iam quiescam et securus vivam.

R.

Falsa te habet opinio, nunquam minus: tune in excelsum montem, ut ventos et fulmina evaderes, ascendisti! Non legisti horatianum illud:

Sepius ventis agitatur ingenspinus, et celse et graviore casudecidunt turres feriuntque summosfulgura montes?

Et quanto aliter de hac status eminentia sentiebant experti principes, Augustus et Diocletianus! Quorum alter, ut legimus, de dimittendo imperio cogitavit, alter autem dimisit imperium, nec revocatus assensum dedit. Quanto aliter Marcus Aurelius et Pertinax! Quorum primus adoptione ad spem imperii evocatus, solito tristior effectus mirantibus amicis, multa de malis imperii disputasse, alter imperator effectus semper imperium horruisse memoratur. Magnus est ad imperium ascensus, magni in imperio labores, magni quoque cum ascenderis ex alto casus; si michi non credis, Iulium Cesarem interroga, Gaium quoque Caligulam et Claudium et Neronem et Galbam, Othonem, Vitellium, Domitianum, Commodum, Pertinacem, de quo proxime dictum est, Bassianum preterea et Macrinum cum filio Diadumeno fedissimumque omnium Heliogabalum longeque dissimilem moribus Alexandrum, utriusque etiam, quod mireris, cum filio matrem, Maximinos quoque et Maximianos et Maximos et Gordianos preterea et Philippos et Decium Gallumque et Volusianum et Valerianum insigni calamitate notabilem et contemptorem paterne miserie Galienum, Aurelianum denique et Probum, Iulianum et Licinium et Constantium et Valentem et Gratianum et Valentinianum. Ac ne ad fastidium cuncta complectar, totam illam tyrannorum simul et principum seriem percontare: uno tibi ore omnes responsum dabunt, eodem se calle ad ruinam atque imperium ascendisse. Et tu illic requiem fingis ad securam vitam, ubi omnes periculum et laborem, multi miserabilem exitum invenere? Non hoc sibi fingebant illi quattuor quos ab initio nominavi, non Antonini Pii principis maternus avus Arrius Antoninus, homo sanctus — ut historie loquuntur; ut ego fateor, vir prudens — Nervam miseratus quod imperium accepisset. Vere enim frustra principes premit invidia, cum illis potius miseratio debeatur.

G.

Sum imperator et ulcisci possum.

R.

In hostes publicos forsitan, non in tuos: illis enim, si verus es princeps, hoc tuo ascensu securitas parata est; privatis affectibus pietas publica frenum stringet. Non potes huius aut illius hostis esse, ex quo pater omnium esse meruisti. Id in cives principi iuris est, quod in filios patri: iustus princeps pater patrie est. Nullum ex omnibus titulis hoc gratius summus ille principum Augustus accepit, ut qui compresso adolescentie impetu patris nomen implere decreverat. Tibi ergo qui hostes fuerant iam filii sunt.

G.

Imperator sum, ulcisci potero.

R.

Uti hac potentia non debebis, et sic habe: summi imperii potestatem excellentibus et fortune paribus animis esse venie materiam, non vindicte, cuius eo avidior quisque quo vilior infirmiorque animi ac virium est. Qua in re meminisse profuerit illud Hadriani principis, qui, ut scriptum est, uni quem capitalem inimicum habuerat factus imperator dixit: "Evasisti". Generosum plane verbum ac magnificum vereque Cesareum!

G.

Imperator sum eritque iam thesaurus par impense.

R.

Ad rapinam vox hec spectat; est ut aliarum rerum, sic sumptuum fluxus quidam ac vorago, cui nichil est satis. Longum est mortalium hac in parte sed in primis Romanorum principum furores stilo equare; paucos tamen ex omnibus eorumque ipsorum pauca de multis attingam. Conspectissimus ille quidem Gaii furor Baias atque Puteolos ponte iungentis atque illum tumidi maris sinum primum equis, mox quadrigis triumphaliter permeantis; quid aceto liquefactas memorem margaritas pretii ingentis appositosque conviviis panes aureos atque aureas dapes, quibus non famem compescere convivarum, ut mos est, propositum illi esset, sed imperii opes spargere atque illorum avaritiam irritare? Adde effusos in plebem nummos turbidoque et profundo mari iactas moles, durissimas rupes scissas, campos equatos montibus et campis iuga montium, terra illic addita, hinc detracta, tam subito ut nature miraculum vim passe cum celeritate certaret, nempe cum dilati pretium operis mors esset. Quibus predecessoris sui Tiberii thesauro ingenti divitiisque omnibus imperii intra anni spatium exhaustis, ad inopiam fedissimasque rapinas est compulsus. Illud inter ista non numero, quod Corinthium montem Isthmum perfodi animo destinarat: etsi sumptuosissimum opus, tamen, ut perhibent, navigantibus utile, quo duo maria iungerentur et a Brundusio Athenas aut Chalcidem Byzantionque petentibus flexus ingens remitteretur Achaie. Huius comes ac victor amentie sequitur Nero, cuius enormium impensarum nullus est modus, in edificando presertim, in quo omnes prodigos et se ipsum vicit. Nulla alia in re damnosior, ut de illo scribitur, unus ex mille furoribus attingendus est: domus a Palatino ad Exquilinum collem porrecta et magnam partem urbis occupans, ut non immerito inter convicia, quibus liberrima plebis indignatione proscissus est, illud quoque iactatum sit:

Roma domus fiet, Veios migrate, Quirites,si non et Veios occupat ista domus.

Hanc auream dici voluit, non inepte quidem signans nomine pretium: auro enim et gemmis crustata ac stellata domus fuit, tante altitudinis, ut in vestibulo Collossus centum viginti pedum staret, intus porticus atque aule laquearibus aureis atque eburneis tabulatis et convexa domorum celi instar vi propria sese sensim diebus ac noctibus sine intermissione volventia, stagnum quoque maris emulum edificiisque circumdatum litoree urbis in morem, rura preterea et pascua et vineta et silve omnium generibus animalium referte. In hac domo, quantum coniecturis ad verum via est, illud quod Collosseum vulgo dicitur, medium fuit, cuius nunc etiam ruine stuporem spectantibus afferunt. Et hec omnia dum, quod miraculum rei auget, Rome medio consummasset, ita non dicam excessisse, sed nec implesse quidem imperatorie domus modum visus est sibi, ut dedicans domum ipsam non amplius miraretur quam ut hoc solum diceret: "Iam tandem quasi homo habitare incipio". Mitto illa levia, quod vestem nullam bis induit, nullum iter minus mille carrucis egit, calceatis argento usus mulis, aureo rete piscatus est, purpureis atque coccineis funibus ac reliqua fidem excedentia, simul et tedium paritura. Sed quis illa non stupens legit stupentiorque aspicit — vestigia enim extant —, piscinam illam ceptam a Miseno monte venturamque usque ad Avernum lacum miris circumseptam contectamque porticibus fossamque illam ab Averno usque Hostiam per tantum vie spatium totque obvios montes, ut inducto mari sine maritimis casibus navigans et terre laborem et pelagi fastidium declinaret? Longitudo quidem, ut nunc incole metiuntur, nota omnibus; ut Tranquillus numerat, milia passuum centum sexaginta; latitudo autem duarum capax quinque remium ex adverso iter agentium neque se impedientium concurso. Quod opus si explesset, Italiam omnemque rem publicam exhausisset; tantis autem mundi malis mors sola consuluit. Hunc sequitur Aurelius Verus, qui, ut omittam cetera, cenam illam fecit, cui si par prandium facere voluisset, nescio an Romana res sufficere potuisset: quo audito frater eius Marcus Aurelius, tam modestie amicus quam hic hostis, ingemuisse fertur, reipublice misertus et imperio collabenti. Linquo alios; nimis multi sunt enim, nec me fallit posse ex nobis longiuscula hec videri remedia, breviora pollicitis: sed delectat interdum doctum seu doctrine deditum frugique hominem stultorum insanias audire, que illi quasi pro contrario signo sint, unde sibi, ut aiunt, remis veloque fugiendum sciat. Hec autem eo spectant, ut recogites quid est quod thesaurum impense speras; ut enim frugalitati et modestie haud sane magnis thesauris est opus, sic prodigalitati et luxurie neque thesauri neque imperia ipsa sufficiunt. Et hec causa non tantum mediocris fortune homines, sed principes quoque pene omnes — eos dico, qui nepotino victui operam dedere — necessario in rapinas et in predam misit, que multis festinate misereque mortis occasio fuit.

G.

Nunquid unius hominis impense tot urbes non sufficient?

R.

Hi tibi respondeant de quibus multa diximus innumerabilesque alii, quos par pestis pari dedit exitio. Ad summam, vero profundissimum hoc sumptuum, ut sic dicam, specus, quasi illud olim Curtii, non opibus expleri ullis sed virtutibus, ante alias modestia, cohiberi constringique potest; in quod maxime proderit meminisse alienum esse quod prodigis et hic quoque unum aliud Hadriani verbum sepe ad memoriam revocasse, quod sepe ille et in contione et in Senatu legitur dixisse: ita se rempublicam gesturum, ut sciret populi rem esse, non propriam; optimo principe dignum verbum!

G.

Regno et ultio mea est.

R.

Tua quidem minime, neque enim mentitur is qui ait: "Mea est ultio". Profecto autem si verus es rex, nichil tuum minus est quam ultio, nichil magis quam clementia. Natura utinam, ut apum sic hominum reges aculeo exarmasset! Nunc libero animali exemplum dedit, non eripuit libertatem. Meum est quod illa non cogit hortari. Respice parvum illud sed divinum animal, pone et tu non in vulnere, sed ante vulnus aculeum: plebeium enim illud, hoc regium. Alioquin ut sine iustitia, sic sine clementia rex non eris ac ne homo quidem sed, quod in fabulis dici solet, coronatus leo.

G.

Imperator sum Romanus.

R.

Habes Augustum, habes et Neronem et Vitellium quem sequaris; ad hos tres tota non modo omnium principum, sed hominum turba restringitur. Hinc ergo tibi ducem elige: si recentioribus delectaris, habes eiusdem ordinis Traianum, Decium, Galienum.

G.

Sum Romanus imperator, mundi dominus.

R.

Fuit quando id dici prope veraciter poterat; quorsum vero redierint res vides, ut intelligi detur quam sit tutum stultis et ignavis magna committere, quanta providentia quantum in furorem, quantus labor quantaque diligentia quantum in torporem incidit. Non est amplius gaudii materia Romanum imperium, sed humane fragilitatis et fortune variantis indicium.

G.

Imperio clarus sum.

R.

Clara nomina, res obscure, mundi fraudes, humana credulitas! Hi sunt unci quibus huc illuc faciles animi trahuntur. Pulchrum imperii, pulchrum regni nomen, sed imperium et regnum difficillima omnium officia, si rite gerantur; alioquin et periculosa prorsus et mortifera neque de nichilo dictum illud regium laudatur: diadema nobilem potius quam felicem pannum, plenum curis periculisque et miseriis multis, quem cognoscens nemo non ambiat modo aut parto gaudeat, sed nec oblatum ultro recipiat aut abiectum humo levet. Proinde expergiscimini aliquando mortales! Aperite oculos neve semper falsis caligate fulgoribus, vestra metimini atque extimate corpuscula, circumspicite quibus septi estis angustiis, nolite geometras ac philosophos contemnere: terra omnis punctus est, vos caduci ac fragilis et incerti exitus, et cum iuvenes et cum sani estis cum morte luctamini, cum ascendere creditis descenditis et cum stare videmini, tum maxime ruitis; nec ullum animal magis suarum virium obliviscitur ac sepius vermes semimortui regna et imperia somniatis. Mementote vos punctum perexiguum seu verius punctum, ut sic dixerim, puncti brevis, immo ne millesimam quidem partem possidere: hanc superbi incole premitis, mox premendi neque amplius ex universo possessuri quam quod frigentibus membris ac pallidis occupabitis. Ite nunc ceci et insani elatoque vultu tumidi quod natura angustat laxate animis et vincti immensa et moribundi immortalia cogitate inque hoc nichilo ridiculosas et insanas insolentias ad momentum rapidi temporis, hic rapinas, hic iniurias, hic vindictas, hic spes anxias, hic honores vanos, hic cupiditates inexpletas, hic furores demum vestros, hic regna principatus et imperia, hic classes, hic acies, hic bella molimini. Cum multum insanieritis, sive imperatores fueritis sive aratores, seu divites seu mendici, corpus vestrum putris terra, vita vestra fumus levis magno flatu pulsus fuerit, et vix tandem sero quidem cognoscetis vitam hanc fuisse non patriam totumque hoc regni et imperii falsum nomen.

G.

Imperator factus sum.

R.

Stulti cum imperatores fiunt, homines se esse non recolunt aut fuisse; quale est illud Tiberii Cesaris, qui amicum volentem eum commemoratione quorundam actuum in memoriam pristine familiaritatis adducere, cum vix aperto ore hoc unum verbum emisisset: "Meministi", preveniens interrupit nec passus est explere quod ceperat, sed repente ait: "Quid fuerim non memini": vocem improbam ac superbam, nec amicitiarum modo, sed totius humanitatis immemorem!

G.

Ad Romanum imperium ascendi.

R.

Quid hinc gaudes? et in eculeum ascenditur et in crucem; contra vero et in lectulum et in sedile descenditur et sepius in immo quies habitat. Nonnullis opprobrium, multis supplicium, omnibus labor est scandere.

G.

Exercitum armatum habeo.

R.

Mirabar nisi regnum atque imperium exercitus, hoc est miseria miseriam sequeretur: atqui Seneca Scipionem Africanum celo tenus attollit, non quia magnos ducit exercitus, quos et furiosi nocentesque duxerunt, sed ob egregiam moderationem, quam nunquam certe dat exercitus, sepe eripit, sepe minuit. Que enim tam solida virtus est, quam tot sceleratorum totque carnificum cruentorum conversatio exemplumque non deterreat?

G.

Magnum habeo exercitum.

R.

Habes unde in campis vitam agas; neque enim aut urbes exercituum sunt capaces aut bene cives togati militesque cohabitant armati.

G.

Fortissimum habeo exercitum.

R.

Habes belli materiam, pacis excidium: si hinc gaudes, ad celestem certe non pertines civitatem.

G.

Habeo exercitum ingentem.

R.

Habes utrunque ad latus hostes armatos, quos nec murus a te separat nec vallum: anceps profecto negotium et grave.

G.

Michi multe sunt et valide legiones.

R.

Harum tedia nemo facile atque molestias insolentiasque dinumeret; sed tu omnia experiendo condisces et quanto sit satius solum vivere quam cum multis legionibus: profecto nulle iniurie, nulla perfidia, nulla crudelitas castrensium moribus comparande sunt. Intelliges per te ipsum quam sit verus pueris quoque notissimus ille versiculus:

Nulla fides pietasque viris qui castra sequuntur.

G.

Magni dominus ac rector exercitus sum.

R.

Tutius pastor tigridum forsitan ac ursorum esses: possunt mansuefieri corda ferarum, at quorundam hominum non possunt; et minantur antequam feriant fere, odia hominum improviso erumpunt. Hi quos tuos reris, qui te Dominum vocant — heu quam parvo pretio venale genus et instabile! — quam levibus ex causis mutabuntur et ex militibus hostes fient! Blandi vultus in horrorem dateque tibi dextre tuam forsan in perniciem convertentur neque, si fiat, novum erit aut insolitum. Ad Placentiam fuit motus ille terribilis, quando adversus Iulium Cesarem suus exercitus insurrexit, de quo dictum est:

Quem non ille ducem potuit terrere tumultus?

Cesar autem illa incredibili sua constantia ac virtute motum omnem compressit et punitis auctoribus quietavit exercitum atque ad obsequium reduxit. Fecit idem ad Antiochiam Alexander ille Romanus princeps successitque magnifice; sed procede paululum: brevi idem non ab alio quam a suis militibus interfectus est. Eodem modo iam Pertinax ante perierat: sic duo postmodum Maximini pater et filius, sic Balbinus et Maximus, sic Probus dux clarissimus, sic Gratianus et Valentinianus iunior, optimi fratres, ille a suis legionibus, hic a suo comite proditus. Sic innumerabiles alii a suis hostibus invicti suis exercitibus periere et quos milites appellabant invenere carnifices. Vide ergo quo gaudeas: tuus hic exercitus trux, immitis utque ait ille, belua multorum est capitum, nichil non ausura, iram illam vel inopia vel avaritia irritante.

G.

Michi exercitus ingens est.

R.

Pompeio quidem Thessalico prelio, ut ait Florus, nichil magis exitio fuit quam ipsa exercitus magnitudo et ferme in omnibus bellis maior semper exercitus succubuit et minor vicit.

G.

Classem habeo instructam.

R.

Et instructos aer ventos, instructos equor fluctus et instructos scopulos: terrestre animal, quid tibi cum pelago?

G.

Instructa est classis.

R.

Instructe tempestates, instructa naufragia! periculis tuis gaudes et laboribus et impensis, quarum nullus est modum. Vestrarum omnium insaniarum sumptuosissima est classis.

G.

Classis instructa est.

R.

Hanc celi et maris ira disiciet et quamlibet instructam sparget ac destruet inopina tempestas, de qua non cogitare dum naviges stulti est.

G.

Classem habeo in mari.

R.

Parumne terra vobis discriminum attulerat, nisi maria etiam vexarentur? Non satis est terras unde nocens ferrum, quod Naso ait, ferroque nocentius aurum eruatur effodere? Ipsa quoque horrida et que primi homines tantummodo mirabantur maria penetrastis, ubique laborem, ubique periculum conquirentes inque hoc unum vigiles atque solliciti, segnes ad reliqua.

G.

Magna cum classe maria sum ingressus.

R.

De regressu cogita, ingredi nempe perfacile est. Solet equor intrantibus planum esse, progressis sepe monstruosum ac difficile; tamen inter homines natus inter delphines et tritones vitam age: mira vasti animi voluptas!

G.

Magna michi classis et valida est.

R.

At fortassis utilius tutiusque vel brevi in scalmo vel sicco de litore insidias piscibus tetendisses, quam classe armata vim gentibus intulisses. Multis quidem classis eximia noxiam dedit audaciam eoque impulit, ubi optarent domi esse. Hoc et Graii Troia reduces Caphareum ad montem, nominatim vero Lacedemones Arginusis, Syracusio Athenienses in litore et Carthaginenses ad Egates insulas didicere. Multa sunt classibus pericula, non ab hostibus tantum, sed ab ipso mari, denique cum moriendi genera plura essent, hoc unum genus est additum. O ceci viteque quam maxime diligitis prodigi! Mortem undique quam super omnia timetis arcessitis!

G.

Omnis generis machinas habeo.

R.

Et hic quoque furor regius, habere unde multis noceas cum velis. Quos beneficentissimos hominum esse oportuit et ob hoc unum regnis impositi et reges dicti sunt, ut regant homines atque ab eis ceu parentes colantur amenturque, quidam etiam patres patrie appellati, cuncta in contrarium agunt, ut ceu tortores ac predones publici cunctis formidabiles atque invisi sint.

G.

Abundo machinis ad evertendas urbes idoneis.

R.

Quanto melius extruendas servandasque! Tu fortasse gloriosius putas evertere et videri mavis tui temporis Poliorcetes, sed non semper urbes machinis evertuntur. Cesar quidem bello Gallico, cum adversus Aduaticos turres maximas erexisset, primum contemptui hostibus fuit, quasi rem impossibilem humanis viribus moliretur; ubi autem moveri et menibus applicari illas videre, e contemptu in stuporem ac pavorem versi, omissa defensione ad deditionem confugere. At civili bello ipsius Cesaris dux Brutus ad Massiliam eque erectis atque admotis parem stuporem obsessis iniecerat, sed non parem metum; itaque egressi turres et machinas incenderunt.

G.

Abundo machinis et balistis.

R.

Omnia fere quibus gloriaris ad iniuriam alienam potius quam ad tuum decus spectant. Quanto erat honestius atque homine dignius abundare misericordie instrumentis quam sevitie, habere quibus hospitalis et amicis et egentibus esse posses quam quibus urbes immeritas oppugnando quietem publicam perturbares!

G.

Habeo machinas ingentia saxa torquentes.

R.

Saxa torquere furiosorum est.

G.

Habeo machinas et balistas innumeras.

R.

Mirum, nisi et glandes eneas, que flammis iniectis horrisono tonitru iaciuntur. Non erat satis de celo tonantis ira Dei immortalis, homuncio nisi — o crudelitas iuncta superbie! — de terra etiam tonuisset! Non imitabile fulmen, ut Maro ait, humana rabies imitata est et quod e nubibus mitti solet ligneo quidem, sed tartareo mittitur instrumento, quod ab Archimede inventum quidam putant, eo tempore quo Marcellus Syracusas obsidebat. Verum ille hoc ut suorum civium libertatem tueretur excogitavit patrieque excidium vel averteret vel differret, quo vos ut liberos populos vel iugo vel excidio prematis utimini. Erat hec pestis nuper rara, ut cum ingenti miraculo cerneretur; nunc, ut rerum pessimarum dociles sunt animi, ita communis est ut unum quodlibet genus armorum.

G.

Balistis affluo.

R.

Melius belli odio et studio pacis afflueres, cum cetera quidem arma inquieti animi, hec et degeneris signa sunt, nec pacificis quidem grata et bellatoris invisa magnanimis. Denique sic habeto: qui balistam primus invenit, ille aut pavidus fuit aut proditor nocendi avidus et metuens hostis; itaque cogitavit quod Lucanus ait:

Longe tendere nervosEt quo ferre velint, committere vulnera ventis

idque de omni genere missilium puta: fortis bellator congressum hostis exoptat, quem sagittarius vitat.

G.

Thesaurum in bella reposui.

R.

Rem malam in usus pessimos! Quanto tibi et aliis erat utilius, hunc et amicorum et patrie usibus acervasse maximeque necessitatibus indigentium! ille demum thesaurus verus esset et thesauri pretium celestis; nunc pretium est inferni.

G.

Thesaurus suppetit in usum belli.

R.

Thesaurus animi vires extenuat, bellum viros: utrunque pestiferum.

G.

Magno thesauro subnixus in bellum sum.

R.

Solet iste thesaurus possessori suo perdendi metum afferre, hostibus lucri spem et bellandi simul audaciam. Quis non alacer in bellum eat, quo querere multum possit, nichil amittere? Pugnasse quidem fervide inopem ac vicisse, eundemque mox divitem refrixisse apud Flaccum legis et profecto, si ad clarissima rerum exempla inflecteris, videbis Romanos dum fuere pauperes omnium gentium fuisse victores; tum vinci cepisse, dum divites facti sunt: ita ad adventum divitiarum discessere victorie ac virtutes simulque opum comites, delitie ac libidines, subiere, ut non immerito scriptores quidam temporum illorum Romane paupertatis interitum questi sint. Virtutum nutrix optima est paupertas, opulentia vitiorum. Victoriam de thesauro tuo speras; hinc potius metuendum multos pavidos et imbelles, omnes tumidos ac superbos, nullum penitus virum fortem fecere divitie.

G.

Magnum michi thesaurum aggregavi.

R.

Tibi curas et invidiam, hostibus stimulos, furibus sollicitudinem addidisti.

G.

Hostis in manus venit, ultionis oblata est facultas.

R.

Immo experimentum tui: an ire mancipium an clementie sis amicus, quod, nisi ad utranque ferri posses, incertum esset: multi enim esse credunt quod non sunt; experti autem quid sint sciunt.

G.

Est michi hostis in manibus, ulcisci possum.

R.

Alii potentie fines sunt, decoris alii: non quid possis, sed quid deceat extimandum est ne, si quantum potes velis, nil posse sit melius.

G.

Ulcisci possum, nil dulcius est vindicta.

R.

Ira nichil amarius, quam cur quidam dulcem dixerit mirari soleo; sin dulce aliquid inesse consenseris, dulcedo effera, viro indigna ac propria beluarum earumque non omnium, sed premordacium atque ferocium. Nil humanum minus quam sevitia et feritas contraque nil homini suum magis quam misericordia et lenitas, quibus nichil tam contrarium quam vindicta est et quicquid animi impetu homo in hominem committit asperius. Quod si omnino vindicte nomen dulce est, ostendam tibi quo multa cum gloria uti possis: nobilissimum vindicte genus est parcere.

G.

Ulcisci licet.

R.

Multo est satius multoque formosius oblivisci iniuriam quam ulcisci: generosior nulla est oblivio quam offense. Hanc summus orator summo duci summe laudi tribuit, quod scilicet nil soleret nisi iniurias oblivisci. Nichil autem prohibet unius laudem illi non ereptam ad plurimos pervenire. Hoc inter multa precipuum pre cunctis opibus habent animi bona: non decrescunt sparsa nec pereunt. Sume igitur et tu tibi nobilissimam hanc opinionem cesaream, que te multo faciet clariorem quam Cyneam Carmadamque memoria sua. Illa enim nature fuerit, hec virtutis.

G.

Ulcisci iuvat.

R.

Ultionis momentanea delectatio est, misericordie sempiterna: duorum nempe delectabilium, illud preferendum quod diutius delectat. Fac tu hodie quo perpetuo delecteris; nulla vero maior, nulla firmior delectatio est quam que de puritate conscientie et rerum bene gestarum recordatione oritur.

G.

Honestum est ulcisci.

R.

Honestius est misereri: multos clementia honestavit, nullum ultio. Nichil tam necessarium inter mortales, nichil tam commune quam venia: nemo est enim qui non peccet, nemo cui non misericordia opus sit: qua negata, quis tam multos criminum et culparum extricabit nodos aut dissutum diruptumque societatis humane fedus sarciet? Semper inter sese homines semperque in illos decertabit ira dei. Nullus erit aut litium aut penarum finis, nec cessabunt arma nec fulmina. Parce igitur, miserere et compesce animum, fac tu homini quod tibi ab homine fieri velles, quod a Deo vis. Impudenter a Domino veniam petit, qui conservo illam suo negat. Ecclesiasticus doctor clamat indignans: "Homo homini iram servat et a Deo querit medelam. In hominem sibi similem non habet misericordiam et de peccatis suis deprecatur."

G.

Non infero iniuriam, sed ulciscor.

R.

Quid refert, primus pecces an ultimus? Non est equum ut quod in alio improbas in te probes. Visne sevitiam in hoste damnatam sequi fierique illi similis moribus, cui dissimilis animo sis quidque ille pessimum habet, tuum facere?

G.

Volo quidem et licitum est ulcisci.

R.

Nec debes velle nec ulla id licitum lege est: ut defensio licita, sic ultio vetita. Scriptum est: "Qui vindicari vult, a Deo inveniet vindictam". Et rursus, ut paulo ante dixi, "Mea est ultio et ego retribuam eis in tempore" dixit dominus. Illud tempus expecta, sine ille te vindicet, qui et offendentis est dominus et offensi: solet inter servos domini communis esse cognitio. Si quid ingenui habes, si qua tibi perfectionis habitus cura est, opta potius atque ora ut ne ille quidem vindicet: sic hostis crimen in tuam verteris salutem.

G.

Ulcisci est animus.

R.

Da ire spatium, da consilio tempus, frena impetum, differ: aut desinet aut lentescet. Brevis hora sedat iratum equor.

G.

Ulciscar.

R.

Uno actu multos offendes; una iniuria sepe innumerabiles hostes fecit.

G.

Ulciscar.

R.

Plus te ipsum leseris quam hostem: illi corpus forsitan aut opes, tibi animam famamque corruperis.

G.

Ulciscar.

R.

Quotiens ulciscendi studio iniuria geminata est, leso sepe unicum dissimulasse remedium: sepe vel questum esse vel nutu tacito sensum iniurie pretendisse periculum fuit.

G.

Perdere hostem possum.

R.

Melius est amicum querere quam hostem tollere, sed utrunque simul optimum, quod nulla arte melius quam parcendo fit cum ulcisci possis. Aptissimum tollendis hostibus instrumentum est lenitas, in quo si creditum esset Herennio seni sapientissimo, nec Samnitium exercitus modo victor collo iugum Romanum, nec iugum primo cum reliquis, mox securim solus imperator Pontius pertulisset.

G.

Ulciscendi pungor aculeis.

R.

Resiste cogitationibus piis exemplisque omnibus que leniorem in partem inclinare animum possunt, et in primis memoria vite brevis et ambigue: hec enim Senece, cui assentior, efficacissima videtur de iracundia lenienda, cui is ipse quem memoravi doctor accedit. Nam quid aliud sentiebat, ubi ait: "Memento novissimorum et desine inimicari"? Sic est enim nilque inimicitias magis alit quam conditionis oblivio. Si quidem iste cuius mortem sitis, ne dubita, moriturus haud dubie est et id ipsum cito, fortasse hodie tuque illum forsitan, quod non cogitas, precursurus; expecta paululum, subsiste: fiet quod fieri optas — et quod metuis fiet. Ceterum mors quam hosti paras, sine tuo illi scelere preparata est: quid iuvat fati cursum properantis impellere et morituri sanguine morituras manus inficere? Non scelestum modo, sed supervacuum est impietate tua proximum ac festinans tempus arcessere, quod, si valde velis, nulla possis pietate repellere aut differre; quanto tranquillius atque honestius ille integer et illesus, tu siccus et innocens quam uterque cruentus, et tu noxius hinc abibis.

G.

Urgeor ulciscendi stimulis.

R.

Cave, ne cesseris; sed oppone eis memoriam eorum qui non tantum mites hostibus, sed faventes ac benefici fuere contraque illos tibi propone, qui membratim cesis hostibus, adhuc rabiem spirantes, nequicquam in non sensura cadavera sevierunt: dehinc tecum elige quorum similis esse malis neque actus solos, sed et verba confer. Pars enim non parva crudelitatis in verbis est: crudelis pes, crudelior manus, crudelissima lingua est. Sepe animi sevitiam, quam manus non equaverat, lingua transcendit. Illa vero optima ut crudelitatis sic clementie testis est. Sonet igitur ad aurem tibi illa cuius non multo ante meminimus Hadriani vox simulque illa Tiberii, de quo scriptum est quod, cum audisset unum e reis, Carnulium nomine, anticipasse mortem, exclamavit: "Carnulius me evasit". O vox ferox et, si dici potest, ipso vocis auctore ferocior! Quid inusitati supplicii cogitabat, quem se in vinculis manu sua perimens evasisset? Ecce duo igitur unius status sed mentium diversarum: uno et eodem verbo quam varie usi sunt! Ille ad presentem hostem "evasisti" ait, hic de absente "evasisti" inquit; ille suo hosti vitam donavit, hic invidit mortem. Elige quid horum potius a te dictum velis dici, an tranquillum illud vere principis, an illud alterum immane carnificis. Nec ignoro quam sit promptius iubere ista quam facere, et quid obici possit intelligo: difficilius in suis quam in alienis iniuriis mitem esse; difficile, fateor, sed bonum; de bono autem ac difficili omnem esse virtutem nec tu neges. Virtutis amatoribus sunt cuncta facilia.

G.

Fixum est ulcisci.

R.

Vincit pars deterior: obsta illi, dum adhuc potes, victoriamque illi priusquam ea uti ceperit eripe stratamque mansuetudinem attolle. Memento te hominem: multos quidem vindicasse penituit, neminem pepercisse.

G.

Ultus sum.

R.

Vinci ab hoste prestabat, hostis victorem vicit ira.

S.

Bello victoriam spero.

R.

Cum fallax ubilibet, tum in bello fallacissima spes est. Nichil ex premeditato agitur, inopine eunt omnia; prudentissimus atque exercitatissimus militarium rerum fuit, qui dixisse fertur nusquam minus quam in bello eventus respondere.

S.

Victoriam spero.

R.

Pacem haberes utilius; eiusdem ducis verbum memorabile traditur: "Melior tutiorque est certa pax quam sperata victoria".

S.

Bello victor ero.

R.

Quid si victus? Hec spes multos in exitium egit: sine victorie spe nemo volens in aciem descendit.

S.

Bello superior evadam.

R.

Futuri verbum temporis: omnis enim de futuro spes et futura omnia semper ambigua.

S.

Bello victor remeabo.

R.

O spes hominum inanes! Nec victor fortasse nec victus remeabis; sic tibi reditum spondes apertumque inter gladios iter, acri devotum classico Marti caput.

S.

Esse victor spero.

R.

Est qui contrarium speret, ut falli vel utrunque vel alterumutrum sit necesse. Potest vel alter vel uterque dux partium, seu aliter seu multis vulneribus simul occumbere, quod et sepe, credo, alibi et, quod nunc meminerim, Thebis ultimo inter fratres impios congressu et Rome primo post exactos reges accidisse proditum est bello, ubi Superbi regis filium Brutus consul ad inferos prosecutus est. Amisso autem spiritu iam victoria nulla est; quo servato, sepe tamen ex acie pari Marte discessum tenes; utrobique igitur ambos duces spe victorie fraudatos constat. Unum nempe fraudari tam commune tamque quotidianum est quam in aciem proficisci. Quid scis autem, an unus ille tu sis hac qua tibi blandiris victorie spe fraudandus?

S.

Bello vincam.

R.

Ut anceps semper, sic sepe tristis et sanguinolenta victoria est: non habetur gratis quod vite discrimine queritur; care emitur, cuius sanguis est pretium, carius cuius mors; fieri potest, ut pax victrix ducem perdat: ita tuis vincentibus vinci potes. Quid de victorie sceleribus dicam? Non sunt tot victi miserie quot sunt peccata victoris. Quod si peccato miserius nichil est nec victus eo quod vincitur victore miserior, sed eo minus miser quo minorum rerum damnis afficitur.

S.

Vincam.

R.

Ut ad summam redigam: et an vincas et an melius sit vicisse, si viceris, in dubio est.

G.

At vici.

R.

Cave ne te vincat ira, superbia, crudelitas, furor, rabies. Hi sunt enim victorie comites et victorum hostes invisibiles et horrendi, a quibus sepe clarissimi victores turpissime victi sunt.

G.

Vici.

R.

Nondum te vocat ad calculum fortuna, longa et perplexa rationum series, creditrix violenta et pertinax, cum qua tibi nunc quoque negotii multum restat: mutuum reposcere solita est magno cum fenore.

G.

Magno prelio vici.

R.

Victor prelio sepe victus est bello.

G.

Vici autem.

R.

Quotiens vicere Carthaginenses, quotiens Galli gentesque alie? Quotiens autem victi sunt Romani? Sed spectandus est rerum finis, earum maxime que volvuntur et stare nesciunt.

G.

Vici certe.

R.

Etsi certus belli exitus, adhuc eventus est dubius; et de letis tristia et leta de tristibus erumpunt.

G.

Magnam victoriam quesivi.

R.

Nil tam magnum ut non nimio queri possit: est ubi plus vulnerum ac funerum victoriosa pars computat; si non credis, Xerxem atque Thermopylas interroga.

G.

Magne victorie sors fuit.

R.

Vix potest magna victoria parvo pretio constare; de bello omnium maximo omnium maximus historicus dum ageret, "adeo" inquit "varia fortuna ancepsque Mars fuit, ut propius periculo fuerint qui vicerunt".

G.

Plene vici.

R.

Non est plena victoria, ubi armatus hostis superest, quanquam etsi hunc oppresseris alii renascentur; quasdam nempe victorias ceu sementem dicas esse bellorum: sic odia ferro truncata repullulant densanturque et redivivi in aciem redeunt bellatores, non ut fortassis imaginatio vehemens olim Cassio a se cesi hostis imaginem supremo illo suo die obviam dedit, tam tremendo aspectu, ut audacissimum virum qui viventem illum non timuerat, defuncti species in fugam verteret, sed ita ut pro uno multi redditi, veris manibus verum ferrum moveant in illos qui vicisse videbantur.

G.

Vici, iam securus sine hoste sum.

R.

Stulte, dum erunt homines, non deerunt hostes. Tu Romane urbi post innumeros triumphos edomitumque orbem non defuisse hostem legis: et tibi defuturum speras? Quiescenti forsan hostis deerit, at pugnanti nunquam.

G.

Victor sum.

R.

Cave ne sis frustra: uti scientibus victoria fructuosa est; "uti" autem dico non eo modo quo Maharbal Hannibali, sed quo anno reipublice consuluerat. Nam profecto usus fructusque victorie optimus pax est neque ad alium quam ad pacis finem iusta bella suscipiuntur.

G.

Victoria mecum est.

R.

Vide ne evolet: alata est.

G.

De inimici morte letus sum.

R.

Sperare de inimici morte aliquid seu cuiuspiam hominis vel gaudere, illi forsitan sit permissum, si quis usquam esset immortalis: sperare autem alterius mortem, que tibi possit ante contingere, vel gaudere id hosti evenisse, quod tibi necessario eventurum sit, stulta spes, inane gaudium.

G.

Gaudeo de inimici morte.

R.

De tua alius mox gaudebit.

G.

De inimici morte gaudeo.

R.

Si quam vestre conditionis memoriam haberetis, nunquam homo de morte hominis gauderet; quando enim, queso, duorum, qui simul ad supplicium ducerentur, alter alterius de morte gaudium cepit, sciens sibi idem supplicii genus instare et non potius in illius morte suam cogitans ingemuit?

G.

De inimici morte gaudium sensi.

R.

Quotiens putas optata mors hominum voti compotes torserit et optare vitam frustra ceperint qui non frustra mortem prius optaverint, dum intelligere incipiunt in suam se perniciem optasse? Sed precipites sunt affectus viri: quicquid vultis, valde vultis, quod de Marco Bruto dixisse Iulius Cesar fertur. Immo vero nimium vultis nec fervens desiderium moras fert, itaque quicquid vultis, statim vultis: hinc non modo vota impia, sed venena, sed cedes et quicquid homo in hominem struit, nocentissimum animal in suam speciem. Multa vero optatis que, si in consilium ratio esset admissa, timeretis; et varietas votorum male electionis argumentum est nec prius ad rectum redit impetus quam inconsulti affectus infaustis castigentur effectibus.

G.

De morte hostis gaudeo.

R.

Si est hostis inglorius, de ipsius morte gaudere turpe est et dolere superfluum; sin illustris, honestus piusque est dolor, etsi non propter hominem at propter virtutem, que in dies rariora habet hospitia. Sic Metellus Macedonicus Africani iunioris, sic Cesar Pompeii, sic Alexander Darii mortem flevit.

G.

Gaudeo de inimici morte.

R.

Quomodo de illius morte gaudeas quem diligere iubearis, non ut hostem, sed ut proximum eiusdem opus opificis?

G.

De inimici morte gaudeo.

R.

Non audis forsitan an contemnis consilium notissimum sapientis: "Noli" inquit "de inimico tuo mortuo gaudere, sciens quoniam omnes morimur et in gaudium volumus venire"? Sanum prorsus seu consilium seu preceptum!

S.

Spero pacem.

R.

Melius est pacem servare quam sperare; stulti enim est fastidire res certas, ambiguas spes amplecti.

S.

Pacem spero.

R.

Tenuisses eam artius nec abire sineres quam sperares; quid enim si ad hanc spem impatientia te duxit tua ut sperando angi eligeres, quo gaudendo uti poteras?

S.

Pacem spero.

R.

Spes pacis multos perdidit sperateque paci succedens insperata calamitas incautos obruit sopitosque, quos experrectos inveniens non lesisset.

S.

Spero pacem.

R.

Quid tamdiu speras quod mox assequi in tua situm manu est? Rari sunt qui pacem non inveniant, si bona fide velle ceperint. Sed hi ipsi quibus dulce nomen pacis, pax amara est; pacem itaque petentes paci obstant. Quattuor vobiscum habitant pacis hostes: avaritia, invidia, ira, superbia; has eternum in exilium pellite, pax eterna erit.

S.

Spes pacis haud dubia est.

R.

Inter spem pacis et pacem multa incidunt: lene verbum, gestus facilis compositam sepe turbavit pacem; ipsi tractatus pacificique sermones ferro sepe franguntur animosque acuit bellumque asperat pacis spes. Sic amicitie mentionem irritam quasi cotem dixeris odiorum.

S.

De pace agitur, pax erit.

R.

De pace crebro nequicquam agitur, nonnunquam vero periculose; de pace agebant atque egerant et Gallorum et Penorum duces, quando illos Camillus oppressit, hoc Scipio.

S.

Post belli finem pax firmabitur.

R.

Quanto firmata esset utilius ante belli principium! Quot damnis ac mortibus tempestiva pace esset occursum! Sed vos pueri contumaces ac discoli sine verberibus non sapitis; in pace bellum, in bello pacem queritis neque unquam nisi bello afflicti pacem vel noscere incipitis vel amare eamque ut perditam fletis, sic mox redditam pari levitate contemnitis, donec vos iterum atque iterum amissa perdoceat bona vestra non spernere, mala vestra non cupere, denique non ineptire, non furere; quod antequam assequamini pudeat. Sepissime idem vobis audiendum; nec audisse sat est, sepissime videndum et experiendum; dicam proprie: ut discatis aliquid, sepissime vapulandum est.

S.

Bellum pax sequetur.

R.

Melius precessisset bello iter obstructura: nichil insanius quam spe remedii ultro vulneri sese offerre. Auxilium, non causam dant fomenta vulneribus: egro salutem optare natura est, sano egritudinem spe salutis insania.

S.

Pax futura est.

R.

Solet pax urbibus mutationem rerum afferre pestiferam: optima quidem ipsa, sed pessimis circumvallata comitibus, iniquis legibus, fluxis moribus, occultis odiis, aperta tyrannide. Recordare quid civili olim bello presagus ille dixit, nec fefellit:

Superos quid prodest poscere finem?Cum domino pax ista venit.

Melior est autem bellicosa libertas viris fortibus quam pacifica servitus.

S.

Pacem habeo.

R.

Interim bellum habes.

G.

Pacem habeo.

R.

Bonum ingens, si sincerum esset atque perpetuum: neutrum sane est. Nam neque novum est, sed commune nimisque quotidianum est, ut sub umbra pacis bellum lateat neque pacem, quamvis puram, diuturnam sinit animorum instabilitas, secum assidue non minus quam cum hoste pugnantium.

G.

Pax quesita est.

R.

Sed amissa est cautio et disciplina militaris, fida urbium tutela, quesita autem lenta segnities et semper periculosa securitas: cum in multis nempe sit melior bello pax, in hoc uno bellum melius, quod cautius atque experientius. Nunquam Romana virtus abiisset, si bellum Carthaginense mansisset. Pax Punica Romane urbis excidium fuit urbibusque aliis documentum sempiternum non semper populis atque imperiis optimam pacem esse idque vir optimus Nasica male non sibi creditum iurabit et vera locutum docti omnes fatebuntur.

G.

Pacem habeo.

R.

Modeste utere: bello quolibet funestior pax superba et negligens; sepe armati inter gladios tuti, mox togati in gladios inciderunt, et seris votis optavere bellum. Quid ruinam morum atque ipsius humanitatis interitum loquar? Quot iam bello viri optimi pace pessimi evasere, quasi cum armis omnem penitus exuti virtutem, mox cum toga vitia omnia induissent: sic interior habitus cum exteriore mutatus est, cuius quidem rei, etsi multa milia hominum in testimonium trahi possunt, tamen abunde suffecerint testes duo, Silla et Marius. Quorum primum, ut de illo scribitur, neque laudare neque vituperare quisquam satis digne potest, quia, dum querit victorias, Scipionem se populi Romani, dum exercet sevitiam, Hannibalem representavit. Secundus vero vir fuit, ut de illo itidem scriptum est, cuius si examinentur cum virtutibus vitia, haud facile sit dictu utrum bello melior an pace perniciosior fuerit, adeo quam rempublicam armatus servavit, eam primo togatus omni genere fraudis, postremo armis hostiliter evertit.

G.

Pacem patrie partam letor.

R.

Quid si pax interdum quod in homine optimum est extinguit nutritque quod est pessimum? Notum est illud satyrici qui, cum de causis prisce illius Romane virtutis multa dixisset, inter quas est et proximus urbi Hannibal, ad extremum intulit:

Nunc patimur longe pacis mala: sevior armisluxuria incubuit victumque ulciscitur orbem.

Estne autem, oro te, ulla pax tanti, ut odiosa sit viris egregiis comitante luxuria? Certe altius cogitanti, depositis licet armis, pax videri nequit ubi bello domestico vitiorum insidiosissimo et carente indutiis oppugnantur animi, boni mores in exilium pelluntur, voluptates imperant, virtus opprimitur.

G.

Pax firma est.

R.

Et pacis comites, licentia ac libido et, ut dixi, discrimina nec pauciora nec minora quam belli. Illa enim corporibus, hec animis pestem ferunt, sepe etiam corporibus: itaque multis lorica felicior quam toga campusque securior quam thalamus, tuba quam tibie, sol quam umbra. Sunt quibus nil tutius bello sit, quod Iulium Cesarem predicantem de se suisque militibus audisti; pacem vero, si sine vitiis veniret, et celeste munus et secundum nulli bonum fateor; raro autem sine vitiis venit.

G.

Sed feci indutias.

R.

Dedisti hosti spatium ad colligendas vires, quibus fortius te feriret.

G.

Indutias habeo.

R.

Cognate indutiis insidie sunt, multa per insidias hostiliter fieri vides, plura etiam facta legis: ut nil aliud, belli consilia licentius agitantur, liberius contrahuntur auxilia; quosdam bello invictos indutie confecere.

G.

Sunt michi cum hostibus indutie.

R.

Ignavum tempus, nec pace letum nec bellis exercitum, sed dubiis inter utrunque pulsum fluctibus, ubi et tumor paci obstat et timor bello! Nescio an sit gravius pendere quam ruere; respirandi tempus optare fatigati est, miseri autem et insani est nec pacem pati posse nec bellum.

G.

Ad pontificatum veni.

R.

E tempestate in portum fugi solet; tu e portu in tempestatem sponte fugis tua: mirus nauta!

G.

Pontificium sum adeptus.

R.

Parumne difficilis, parum gravis unius anime tibi cura videbatur, nisi omnium curas in te unum atque omnium sarcinas transtulisses? Fortes humeri an fortis ambitio, eo animos cogens ubi male sibi futurum sciunt!

G.

Ad pontificium ascendi.

R.

Quo tramite videris; duplex est enim via: utraque ad laborem, altera vero etiam ad miseriam ducit. Quacunque perrexeris, vel te miserum vel, ut optime cesserit, ex libero servum scito. Sic qui ascendisse diceris, descendisti, unus iam illorum quibus canitur propheticum illud: "Qui descendunt in mare navibus, facientes operationem in aquis multis", qui "ascendunt usque ad celos et descendunt usque ad abyssos", quorum anima in eis tabescente propter negotiorum multiplicium procellam "turbati sunt et moti sunt sicut ebrius et omnis sapientia eorum devorata est".

G.

Summi solium pontificatus ascendi.

R.

Quo mare altius, et venti plures et periculosior tempestas.

G.

Romanus pontifex factus sum.

R.

Quo maior urbibus Roma est, eo maior te laborum moles manet. Erunt qui te colant, qui adorent, qui obsideant ac circumstent, qui tibi serico terram sternant, auro niveos frenent equos, qui vina dapesque instruant ac prelambant, priscis pontificibus inauditum obsequii genus; ex diverso erunt qui omissis propriis rebus in te figant oculos, te notent, de te iudicent et quam iuste Deus viderit, qui denique mores tuos arguant, verba distorqueant, famam lacerent, vitam carpant, quicquid usquam mali erit, quasi e fonte unico malorum, ex te prodiisse dicent: populi discordiarum scelerumque omnium unus tu causa vocaberis. "Quomodo" inquient "sanum erit ecclesie corpus, cum egrum ac languidum sit caput?" Estne, oro te, tanti vel aureum poculum vel cubile purpureum vel gemmatus vertex, ut quietis et fame pretio queri velit?

G.

In summum pontificem sum electus.

R.

Versa ut libet: in re tam expetita hodie, quod est totum vel inane vel durum est, ut non immerito quidam summi pontifices, tedio rerum victi, non supplicium aliud quam felicitatem illam hostibus suis optaverint: nam, ut paucis expediam, summus pontificatus, si rite geritur, summus est honor, summum onus, summa servitus, summus labor; at si male, summum anime periculum, summum malum, summa miseria, summus pudor: anceps ex omni parte negotium!

G.

Summi pontificatus sedem teneo.

R.

Non tenebis diu: brevis est hominum vita, regum brevior, pontificum brevissima, eo quod preter pondus vastatricium curarum, etas ipsa pontificis Romani tempus angustat, que ad hoc culmen nisi admodum fessa vix pervenit.

G.

Summi pontificatus in vertice sedeo.

R.

Quo sublimior sedes, eo gravior casus; vix ex alto sine periculo aut labore descenditur. Cura ut descendas sobrie, ne in illo grege reperiaris de quo dictum est: "Tolluntur in altum ut lapsu graviore ruant". Ex omni