Dignum erat, o felix Cristi familia, ut eo temporis spatio, quo vobiscum fui, aliquid ipse coram loquerer, quod vestre fidei mea devotio commendaret et comunis amor Domini. Sed, ut vidistis, breve tempus ad explicandum gravidum curis animum fuit, et ut omnis dulcedo vite huius vento fugacior esse solet, veni simul atque abii, utque in longinqua valde materia verbo cesareo uti possim: «veni, vidi, vici»; siquidem ni aliud est vincere, quam voti compotem fieri: victor est enim voti compos. Vici ergo, quod votis optabam consecutus: veni ego in paradisum, vidi angelos Dei in terra et in terrenis corporibus habitantes, suo tempore habitaturos in celis et ad Cristum, cui militant, exacto presenti exilii labore venturos, qui nisi vos «priusquam formaret in utero» novisset et sanctificasset et predestinasset in numerum electorum, nequaquam vobis hoc rectum et compendiosum iter et a mundi devio semotissimum ostendisset. Sed nequid hic plenum sperem, sancto illi gaudio, quod ex nostra conversatione percepi, sola brevitas adversata est. Vix verendos vultus aspicere contigit, nunquam michi brevior lux, nunquam velocior nox fuit: dum religiosissimam illam heremum templumque contemplor, dum devotum silentium et angelicam psalmodiam stupeo, dum vos hinc omnes, hinc singulos miror, et humani more animi depositum apud vos predulce meum pignus amplector inque multum exoptatis germani optimi atque unici colloquiis acquiesco, non sentienti michi totum illud exiguum tempus effluxit. Verba nectendi colligendique animum facultas defuit; vestrum quoque continuum obsequium et caritas, non illa comunis, quam in Cristo cuntis hospitibus exhibetis, sed singularis quedam atque prefervida, me solicitum habebant, ne mea longior mora divinis laudibus vestroque proposito forsan officeret, et festinare abitum monebant. Insuper confabulationes cum singulis iocunde et breves, quibus huc illuc, sed semper in idipsum sacra et sobria voluptate rapiebar, cursum continue orationis arcebant, oblivione adiecta, nisi eorum que vicissim ex ore nunc huius nunc illius, velut ex totidem celestibus oraculis erumpebant. Quid multa? Ita michi accidit, ut intentus inhyansque omnibus cuntaque circumspiciens, multa sparsim audiens ac loquens continuum nichil, pene tacitus abierim comitantibus quidem vobis quantum arctissime religionis frenum laxari licuit, novissime abeuntem oculis et, quod de nostra dilectione michi spondeo, animis ac multa ad celum prece prosequentibus, ut qui unum germanum quererem multos invenerim. Nunc tandem in solitudinem propriam regressus et totius sacre dulcedinis memor quam apud vos, dominice apes, bene nata gens, hausi eamque nunc ipse mecum in abscondito ruminans, multa reperio que ille michi perbrevis dies in longum profutura tribuerit. Proinde quod a me tunc ibi tumultuarie pretermissum memini, hic modo supplere propositum et scribendo agere quod viva voce non potui, si modo viva vox mea est, peccatoris hominis, fessi, inscii, occupati: utcunque autem lingue debitum digitus persolvet, nescio an gratius, sed certe durabilius; quamvis enim gravia verba pretervolant, levia etiam scripta manent. Scribam ergo; et si vestra non intersit id ex me ceu novum aliquid audire, unde iampridem radicatum vobis habitum comparastis, mea tamen interest si fieri possit talia loqui, si forte loquentem ipse me audiam exaudiamque, neque, qui comunis predicantium morbus est, loquax simul et surdus sim. Ita vero moderabor stilum, ut quasi ad presentes sermo michi sit ad absentes epystola, quamvis, ut quod est fatear, et maiore et meliore mei parte sim presens.

Unde vero nunc ordiar, seu quid primum semiabsens dicam, nisi quod totus presens dicere volui, illud nempe daviticum: «Vacate et videte» quod, ut nostis, in psalmo quarto et quadragesimo regius propheta et propheticus ille rex posuit? in quibus quidem nonnisi duobus sed imperativis verbis spiritu Dei licet hominis ore prolatis, totius nisi fallor vite vestre series, tota spes, tota denique continetur intentio finisque ultimus, quicquid agendum, quicquid optandum sperandumque vobis est in vita non solum transitoria sed eterna. Vacate igitur et videte. O felices anime, o excubitores assidui intentique, o solicita et devota Cristi mancipia, proque brevi servitio non libertatem modo perpetuam, sed ingenuitatem filiationemque promerita! O mercimonium optabile faustaque rerum alternatio: servire modicum, non ut diu regnes, sed ut semper! Nam quot annos servivit homini Iacob ut mortalis ei sponsa contingeret! et «videbantur ei pauci dies pre amoris magnitudine», ita enim scriptum est; neque vel sic promeruit quod optabat, nisi tempus servitii duplicaret. Vobis Deo servientibus nuptiarum immortalium felicitas eterna proponitur. Servite alacres: magnum ille et alienum gregem inter hominum dumeta pascebat; vos singulas oves vestras, hoc est animam quisque suam, pascitis letis ac duplicibus in pascuis Iesu Cristi. Servite securi; non habetis calumniosum dominum, qui commodis et augmentis vestris invideat, qualem passus est Laban, sed qui vestris lucris atque profectibus delectetur, necessitatibus succurrat, imbecillitatibus opem ferat, de quo vere possit quisque vestrum dicere, quamvis in se modicus et pauper: «Dominus solicitus est mei; dominus regit me et nichil michi deerit, in loco pascue ibi me collocavit; iactavi super dominum curam meam, et ipse me nutriet; revelavi domino viam meam et spero in eo et ipse faciet». Vacate igitur et gaudete, qui misericordia eius sola talem dominum meruistis. «Non vacamus ut vacemus» dicit Aristotiles; vos vero vacate ut vacetis in eternum et sortem vestram plaudentes agnoscite, que alienarum collatione sortium clarior fiet. Lustrant naute maria, omne mundi latus ambiunt, peregrinis errant sine fine litoribus inter ventos et fluctus et scopulos, inter freti celique minas omnes, glaciali imbre stillantibus comis membrisque rigentibus, prope tartareas noctes agunt, dum cunta in circuitu miseros terrent,

presentemque viris intentant omnia mortem,

ut Virgilius ait. Quid non miseriarum ac periculi subeunt bellatores viri, quibus et pluvias et ventos et grandinem ferre iugis ludus – pernoctant sub armis, humi recubant, gladiis ultro se offerunt, precipites terram cruentam casside feriunt, ne, siquid horum lentius egerint, pavidi atque degeneres habeantur, denique vulnera non sentientes excipiunt et mortem, queque iacturarum minima sed extrema est, nudi et insepulti abiciuntur preda feris ludibriumque volucribus, tantorumque discriminum merces est gloria deque mortali hoste victoria, et sepe minor his census exiguus – quibus usquam nullus mercennarius desperatior, nullus est vilior? Quis agricolarum labor? Que mercatorum solicitudo? Que literatorum vigilie? Qui sudor artificum? Que luxuriosorum anxietas? Qui conatus? Que ambitiosorum sedulitas atque circuitus? Quorum omnium, rogo, quis exitus, nisi vel terrestre lucrum, vel fama volatilis, vel fugitiva et instabilis voluptas, vel vento quolibet incertior atque fugacior popularis ineptissimus ac levissimus aure favor? Tot tam duris anfractibus huc aspirant, quo ubi pervenerint, tunc quiescent. Interim secundum aristotelicam disciplinam non vacant ut vacent, hoc est laborant ut quiescant, et laborant multum ut quiescant parum, imo vero ut nichil, imo verius ut laborent magis; longe igitur falluntur, et tota, ut dicitur, errant via. Fallit eos dux eorum, sive is philosophus, sive consultor quispiam, sive sua cuiusque spes opinioque insita; profecto enim, cum diu multumque laboraverint, seu perveniant, seu non perveniant quo tendebant, crescit labor, ingeminant cure, quas acervare non minus solet votivi gaudium successus, quam repulse dolor. Quocirca rectius dicuntur non vacare ad tempus ut nunquam vacent. Quanto melius securiusque consilium vobis affero, imo quidem non ego, sed propheta Dei, imo equidem Deus ipse. Nam sic ait: «Vacate et videte quoniam ego sum Deus». Quis tam humano imperio rebellis aut incredulus, ut non et tremens vocem Dei audiat et preceptum submissus excipiat clamantis: «ego sum Deus»? Vacate, hoc est enim quod nobis ingeritur consilium seu verius preceptum. Vacate, inquam. Ille iubet cui obstare fas non est, quem fugere aut declinare nemo potest, nisi ut pacatum fugiens in iratum incidat, et vacate nunc, ut vacetis semper; quiescite in presens, ut quiescatis in finem, quam spem nobis alius psalmus ostendit: «In pace in idipsum dormite et requiescite». Quid est enim aliud «Vacate et videte»? Vacate, quies presens; videte, requies eterna. Vacate in terra, in celo videbitis, et in terra etiam quantum purus et detersus, sed adhuc carneus, videre oculus potest. Mirares et prorsus insolita multoque felicior, quam cetere res humane: labore labor apud ceteros; apud vos autem quiete quies queritur. Nulla tam preciosa unquam merces tam facili precio empta est. Parate animos, date dexteras, cavete omni studio, ne tam felix pretermittatur occasio. Quietem queritis anime? Nichil exigitur a vobis, nisi ut animo quiescatis; requies requiem dabit, ad quam querendam promptis per omnem vitam et indefessis animis laborandum erat, nec videri magnus labor ullus poterat, cuius tam amabilis finis esset requies. Nunc nichil certe iubemini, nisi ne laboretis, utque in perpetuum quieturi iam quiescere condiscatis. Neque vero licet si illam requiem amatis hanc spernere, que et per seipsam dulcis est et ad illam dulcissimam iter pandit planum, rectum, tutum, delectabile. Vacate, fratres mei; preceptum breve, nec difficile; non precipitur ut pugnetis, ut navigetis, ut aretis, ut ambiatis, ut congregetis aurum, famam, literas inanes, instrumenta libidinum: inutilia, nocitura, pestifera sunt hec; multo constant, querenda fatigant, quesita non satiant, amissa cruciant, servanda solicitant; nulle prorsus inter hec quietis partes: undique pavor, labor undique. Unum tutissimum, utilissimum, facillimumque precipitur, ut vacetis. «Vacate» enim, inquit; nam quod addidit «videte» non tam preceptum aliud quam prioris premium videri potest. Quis omnino tam fragilis, qui hoc prestare nequeat, ut quiescat? Certe siquid eorum que mortale genus exagitant iuberetur, pro se quisque posset aut corporis aut animi imbecillitatem, occupationes, impedimenta, inexperientiam, ignorantiam excusare. Nunc quenam excusatio relicta est, quando nichil nisi hoc unum precipitur: Vacate? Est fortasse aliquis, qui hoc aut illud facere nequeat? Et si enim illud late vulgatum est: «nil volenti difficile», secundum quod «nil mortalibus arduum» ait Flaccus, multa tamen non difficilia modo vel ardua, sed impossibilia et penitus negata sunt homini. Vacare autem quis non potest? Horret hic maria, ille estum vitat, gladios ac pulverem hic metuit, studium alter aut laborem fugit; sed quis, oro, requiem timet, nisi qui se ipsum odit? Vacate ergo, nam vacando utique quiescetis, quiescendoque videbitis, videndoque gaudebitis, «gaudendo» autem «de veritate» felices eritis; qua nulla certior felicitas, nulla sublimior. Quiescendo equidem fieri animam prudentem, que maxime virtus in videndo consistit, illi etiam affirmant, quibus et vera quies et perfecta visio et utriusque verus auctor incognitus. Et tamen, heu miseris cecisque mortalibus! est qui et laborem amet et timeat atque oderit quietem. Legimus senem illum quem, quia neque necessitas ad laborem urgebat et vita longior fatigasse quietisque indigum fecisse debuerat, etati consulens imperator iussit eum vacare, vetuit laborare, publicis arcuit negotiis et laborum fontem curiam interdixit. Ille vero, quem gratias agere par esset, indoluit questusque est seque tam diu velut mortuum flevit, donec qui quiescere iusserat stultum senem laboribus curisque restituit. Sane qui hunc unum legimus, quam multos tales vidimus senes, quos a rerum nexibus laboriosisque negotiis nec ratio unquam nec etas extrema divelleret nisi invitos, et in summo beneficio nature iniuriam accusantes! Satis igitur verum quod in libro Vere religionis ait Augustinus: «Amici huius mundi tam timent ab eius amplexu separari ut nichil eis sit laboriosius quam non laborare». Quisquis igitur talis est, eat hinc et post concupiscentias suas currat, ibi quod querit affatim reperturus, sibique dictum audiat: «laborabit in eternum et vivet adhuc in finem». Hoc est, nec morte quidem a laboribus requiescet, que una finis omnium visibilium est laborum, sed vivet in perpetuum, non ut vivat, imo ut laboret. Sic enim ait quidam loci illius expositor: «Vellent impii mori, sed non possunt, vivunt igitur ut moriantur, ut enim vita sanctorum, ita et mors impiorum perpetua est». Hec ille. Iure itaque laborum quisque avidus laborabit in eternum et licet corpore moriatur, animo tamen interim vivet, quod ne philosophi quidem gentium negant, at, quod prorsus ignorant, et corpore reviviscet ad supplitium, non ad vitam, et rursum totus atque integer et idem ipse, non alius, vivet adhuc in finem ut sine fine crucietur ac laboret in eternum, votique compos nil habeat quod queratur; dicetur enim sibi: quid mestus es, «qui dentibus fremis», aut quid defles? quod querebas invenisti, quod optabas adeptus es. Vacare metuebas et quiescere: iam labora; non est hic tibi unquam querendus labor aut requies timenda. Vade modo, discurre, litiga, altercare, contende, clama, pugna, modisque omnibus labora: nemo dissuadet, nemo prohibet, habes eos comites, qui talibus delectentur quique tibi olim ut his delectarere prestabant. Et quid putas? Hi te quiescere, et si velle ceperis, non sinent; ut enim eodem libro, sed alio quodam loco Augustinus idem ait: «Miseri homines quibus cognita vilescunt et novitatibus gaudent: libentius discunt quam norunt, cum cognitio sit finis discendi; et quibus vilis est facilitas actionis: libentius certant quam vincant, cum victoria sit finis certandi». Sileo que sequuntur, nam et ea me scripsisse recolo in eo libro, quem huic et materia et stilo valde cognatum De solitaria vita nuper edidi, qui hunc ut tempore, sic serie rerum preit, et omnia ad unum tendunt, ad notam scilicet mortalis insanie magis labore gaudentis quam laboris fructu. Ceterum patefacere insistens quid inter horum erroneas ac perversas et iustorum sanctas ac sobrias intentiones intersit, non multo post disserit: «Quare qui fines ipsos desiderant prius curiositate carent, cognoscentes eam esse certam cognitionem, que intus est, et ea perfruentes quantum in hac vita queunt; deinde accipiunt actionis felicitatem pervicacia posita, sentientes meliorem esse facilioremque victoriam non resistere animositati cuiusquam; et hoc quantum in hac vita queunt sentiunt». Deinde, paucis interpositis, «post hanc autem» inquit «vitam et cognitio perficietur quia ex parte nunc scimus, cum autem venerit quod perfectum est non erit ex parte, sed pax omnis aderit et tota sanitas et nulla indigentia et nulla fatigatio aderit corpori, quia corruptibile hoc tempore atque ordine suo quo resurrectio carnis futura est induetur incorruptionem. Nimirum autem amant et in actione solam pacem et in corpore solam sanitatem. Hoc in eis enim perficietur post hanc quod in hac vita plus diligunt». His dictis ex quibus summam spei vestre potestis apprehendere vos, qui quantum possibile est homini carnem spiritui subiecistis, ad eos de quibus inceperam carnales iugem stili impetum detorquens, «qui ergo male utuntur» inquit «tanto mentis bono, ut extra eam visibilia magis appetant quibus ad conspicienda et diligenda intelligibilia commemorari debuerunt, dabuntur eis exteriores tenebre, et qui certaminibus delectantur alienabuntur a pace et summis difficultatibus implicabuntur. Initium enim summe difficultatis est bellum atque contentio et hoc significare arbitror quod ligantur eis manus et pedes, idest facilitas omnis aufertur operandi». Neque his contentus ceptumque de industria protrahens sermonem, «plures enim» inquit «sunt, qui hec omnia initia simul diligunt et quorum est spectare, manducare, bibere, concumbere, dormire et in cogitatione sua nichil aliud quam fantasmata, que de tali vita colligunt, amplexari; ex eorum fallacia superstitionis vel impietatis regulas fingere, quibus decipiuntur et quibus inherent, etiam si ab illecebris carnis se abstinere conentur, quia non bene utuntur talento sibi commisso, idest mentis acie, qua videntur omnes qui docti aut urbani aut faceti nominantur excellere. Sed habent eam in sudario ligatam aut in terra obrutam, idest delicatis et superfluis rebus aut terrenis cupiditatibus involutam et oppressam. Ligabuntur ergo his manus et pedes et mittentur in tenebras exteriores; ibi erit ploratus et stridor dentium; non quia ea dilexerunt – quis enim diligit? – sed quia illa que dilexerunt initia istorum sunt et necessario dilectores suos ad ista perducunt. Qui enim magis amant ire quam redire aut pervenire in longinqua mittendi sunt, quoniam caro sunt et spiritus ambulans et non revertens». Hec ab Augustino carptim mutuatus multis abstineo, ne prope maior pars suscepti operis aliena sit, quamvis et longo studio multoque precio temporis quesita aliena non debeant videri et he salutares ac magnifice non singulorum, sed, ut Senece placet, «publice voces» sint. Ea sane que ad rem pertinere visa erant curiosius atque prolixius inserui, quibus ostenderem eos qui in hac vita precupide et supervacuo laborarent, in ea quoque vita quam expectamus laboraturos in eternum inque finem victuros, ut dicebam, nequa finiendi laboris spes in morte sit et omnino quibus quisque dum vivit delectatur eorum sibi post obitum vel gaudium vel supplitium reservari. Idque non solum nostris, quibus in libro Sapientie scriptum est «ut sciant quia per que peccat quis per hec et torquetur», sed poetis quoque gentilibus persuasum erat, quando prestantissimus eorum apud inferos amantum animas secretis callibus celat, quos «cure non ipsa in morte relinquunt», et idem animas bellatorum suis locis ascribens cum in gramineis palestris exercentes membra luctantesque faceret ad postremum ait:

Stant terre defixe haste passimque solutiper campum pascuntur equi. Que gratia currumarmorumque fuit vivis, que cura nitentespascere equos, eadem sequitur tellure repostos.

Que licet pro scribentis arbitrio ficta sint, non tamen talia tantus ille vir fingeret nisi opinione insita pro varietate studiorum vite huius alium atque alium animarum statum superesse post mortem, sed his maxime similem, que quisque vivens gesserit, quam sententiam Augustino, utcunque aliis licet verbis qualia pium et catholicum virum decent, astipulante firmatam cernitis, ubi certaminibus delectatos alienandos a pace et summis difficultatibus implicandos incuntanter asseruit. Quod attendens, quid amplius dicam, fratres, nisi quod et sepe dictum est et repetendum sepius: «Vacate»? Et forte nostrum nunc aliquis bone voluntatis, sed non pariter doctus, interroget: A quibus rebus, amice, vacabimus? Neque enim ab omnibus rebus vacare fas est Cristi militiam professos, neque ego vos torporem doceo, sed otium idque religiosum. Vacate autem a supervacuis laboribus, qui corpus et spiritum fatigant, a concupiscentia carnis ac libidine, que totum fedant enervantque hominem, a concupiscentia oculorum, que obtentu scientie seducit, ab ambitione seculi, que uncis atque compedibus alligat, ab inutilibus curis, que cor urunt facibus abditis, denique a peccatis omnibus, que infelicem animam torquent opprimuntque et interimunt. Inter cunta feriamini et vacate, non solum a noxia recordatione preteriti temporis, que et absentes revehit et extinctas suscitat passiones, sed ab omni quoque memoria precedentium meritorum, unde bene consciis mentibus fiducie mixtus torpor obrepat, quin potius cum Apostolo «que retro sunt obliviscentes, ad ea vero que sunt priora extendentes vosmetipsos, ad destinatum persequimini, ad bravium superne vocationis Dei in Cristo Iesu», quodque in Antonio laudatis in vobis implete, de quo scribitur quod «nec temporum longitudine laborum merita pensabat, sed amore et famulatu spontaneo semper tanquam in principis constitutus aspectu ad profectum divini metus concitabat, novisque cupiens augere preterita», semper et memoratum supra verbum illud apostolicum ante oculos habebat et illud propheticum Helie: «Vivit Dominus cui asto hodie», ubi idcirco «hodie esset appositum, quia non computabat Helias preteritum tempus, sed tanquam quotidie in certamine constitutus talem se prebere cupiebat, qualem sciebat Dei dignum esse conspectibus». Tales et vos igitur spectatoris vestri oculis exhibete, futuri periculi providentes, preteritorum et negotiorum obliti et immemores meritorum. Et siqua etiam nunc a tergo vellicans mundi cura, siqua vel tenuiter sibilans aura seculi blandientis insequitur, iuduimini remedia Scripturarum, in quibus conquirendis non laboro, quoniam prior nobis in illorum conquisitione laboravit Augustinus. «Dicitur enim» inquit «avaris: Nolite vobis condere thesauros, ubi tinea et rubigo exterminant et ubi fures effodiunt et furantur, sed thesaurizate thesauros vobis in celo ubi neque tinea neque rubigo exterminant et ubi fures non effodiunt; ubi enim thesaurus tuus ibi est et cor tuum. Dicitur luxuriosis: Qui seminat in carne, de carne metet corruptionem, qui seminat in spiritu, de spiritu metet vitam eternam. Dicitur superbis: Qui se exaltat humiliabitur. Dicitur iracundis: Accepisti alapam? prebe alteram maxillam. Dicitur discordiosis: Diligite inimicos vestros. Dicitur superstitiosis: Regnum Dei intra vos est. Dicitur curiosis: Nolite querere que videntur, sed que non videntur, que enim videntur temporalia sunt, que autem non videntur eterna. Postremo dicitur omnibus: Nolite diligere mundum, neque ea que in mundo sunt, quia omne quod in mundo est concupiscentia carnis est et concupiscentia oculorum et ambitio seculi». Horum ergo commeminit nosque commonuit Augustinus, sed infinita sunt alia id genus ad consolationem animarum et consilium dicta. Dicitur nempe solicitis: «Nolite soliciti esse in crastinum; nolite soliciti esse anime quid manducetis, neque corpori quid vestiamini: pater vester scit quoniam his indigetis». Veruntamen «querite regnum Dei et hec omnia adicientur vobis». Dicitur dissolutis ac vagis: «Tollite iugum meum super vos». Dicitur immitibus: «Discite a me quia mitis sum et humilis corde». Dicitur longas spes vite habentibus: «Stulte, hac nocte animam tuam repetunt a te; que autem parasti cuius erunt?». Dicitur regni cupidis et magna volentibus: «Quid prodest homini si universum mundum lucretur, anime vero sue detrimentum patiatur?». Dicitur elatis ac rapacibus iniquisque divitibus: «Nolite sperare in iniquitate et rapinas nolite concupiscere. Divitie si affluant, nolite cor apponere», et illud: «Divitibus huius seculi precipe: non sublime sapere neque sperare in incerto divitiarum, sed in Deo vivo, qui prestat nobis omnia abundanter ad fruendum, bene agere, divites fieri in operibus bonis, facile tribuere, comunicare, thesaurizare sibi fundamentum bonum in futurum, ut apprehendant veram vitam». Dicitur opes suas nimis amantibus et de illis sperantibus neque ponentibus «Deum adiutorem suum»: «Dormierunt somnum suum et nichil invenerunt omnes viri divitiarum in manibus suis». Dicitur temporali elatione tumentibus et humane conditionis oblitis: «Ab increpatione tua, Deus Iacob, dormitaverunt qui ascenderunt equos. Tu terribilis es, et quis resistet tibi?», et illud eque terrificum alterius prophete: «Si exaltatus fueris ut aquila, et si inter sidera posueris nidum tuum, inde te detraham, dicit Dominus». Dicitur mediocritate non contentis: «Mendicitatem et divitias ne dederis michi; tribue tantum victui meo necessaria, ne forte satiatus illiciar ad negandum et dicam: quis est Dominus? et egestate compulsus furer et periurem nomen Dei mei». Et illud: «Magnus est questus pietas cum sufficientia. Nichil enim intulimus in hunc mundum, hauddubium, quia nec auferre quid possumus: habentes autem alimenta et quibus tegamur, his contenti sumus. Nam qui volunt divites fieri incidunt in tentationem et laqueum dyaboli et desideria multa inutilia et nociva, que mergunt homines in interitum et perditionem; radix enim omnium malorum est cupiditas, quam quidem appetentes erraverunt a fide et inseruerunt se doloribus multis». Contra vero pauperibus dicitur: «Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum celorum». Dicitur saturis: «Ve nobis qui saturi estis, quia esurietis». Contra autem esurientibus et sitientibus dicitur: «Beati qui esuriunt et sitiunt iustitiam, quoniam ipsi saturabuntur». Et iterum: «Siquis sitit, veniat ad me et bibat». Dicitur inepte ridentibus: «Ve vobis qui ridetis nunc, quia lugebitis et flebitis». Ab adverso lugentibus dicitur: «Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur». Dicitur persecutionem patientibus, ne mirentur: «Omnes qui pie volunt vivere in Cristo Iesu persecutionem patientur», et iterum ne frangatur: «Beati qui persecutionem patiuntur propter iustitiam, quoniam ipsorum est regnum celorum». Dicitur fatigatis et oppressis: «Venite ad me qui laboratis et honerati estis, et ego reficiam vos». Dicitur voluptuosis adolescentibus: «Adolescentia et voluptas vana sunt». Dicitur hic gaudentibus et hanc solam vitam cogitantibus: «Dulce lumen et delectabile est oculis videre solem. Si annis multis vixerit homo et in his omnibus letus fuerit, meminisse debet tenebrosi temporis et dierum multorum qui, cum venerint, vanitatis arguentur preterita. Letare ergo, iuvenis, in adolescentia tua et in bono sit cor tuum in diebus iuventutis tue et ambula in viis cordis tui et in intuitu oculorum tuorum et scito quod pro his omnibus adducet te Deus ad iudicium». Dicitur pigris ad bona opera: «Vade ad formicam, o piger, et considera vias eius et disce sapientiam: que cum non habeat ducem neque preceptorem nec principem, parat estate cibum sibi et congregat in messe quod comedat. Usquequo piger dormies? Quando consurges e somno tuo? Paulum dormies, paululum dormitabis, paulum conseres manus tuas ut dormias; et veniet tibi quasi viator egestas et pauperies quasi vir armatus. Si vero impiger fueris, veniet ut fons messis tua et egestas longe fugiet a te». Dicitur accidiosis ac etiam tristibus: «Tristitiam non des anime tue, et ne affligas temetipsum in consilio tuo. Iocunditas cordis, hec est vita hominis et thesaurus sine defectione sanctitatis; et exultatio viri est longevitas. Miserere anime tue placens Deo, et contine; et congrega cor tuum in sanctitate eius et tristitiam longe expelle a te, multos enim occidit tristitia et non est utilitas in illa. Zelus et iracundia minuent dies et ante tempus senectam adducet cogitatus», Dicitur vinolentis ac gulosis: «Quam sufficiens est homini erudito vinum exiguum, et in dormiendo non laborabis ab illo et non senties dolorem. Vigilia et colera et tortura viro infrunito; somnus sanitatis in homine parco; dormiet usque mane et anima illius cum ipso delectabitur». «Que est vita que minuitur vino?... Vinum in iocunditate creatum est, non in ebrietate ab initio. Exultatio anime et cordis vinum moderate potatum. Sanitas est anime et corporis sobrius potus; vinum multum potatum irritationem et iram et ruinas multas facit», et illud apostolicum: «Nolite inebriari vino in quo est luxuria», et illud per Iohelem prophetam: «Expergiscimini, ebrii, et flete et ululate omnes qui bibitis vinum in dulcedine, quoniam periit ab ore vestro». Dicitur oblitis divine iustitie: «Intelligite qui obliviscimini Deum, nequando rapiat et non sit qui eripiat». Dicitur culpas suas excusantibus et in Deum reflectentibus: «Non declines cor in verba malitie ad excusandas excusationes in peccatis», et illud: «Solum modo hoc inveni quia fecit Deus hominem rectum et ipse se infinitis miscuerit questionibus». Dicitur de sua iustitia innocentiaque presumentibus: «Non est homo iustus in terra qui faciat bonum et non peccet». Et illud: «Si dixerimus quia peccatum non habemus, ipsi nos seducimus et veritas in nobis non est». Dicitur desperantibus de peccato: «Si confiteamur peccata nostra, fidelis et iustus est ut remittat nobis». Et illud: «Non secundum peccata nostra fecit nobis neque secundum iniquitates nostras retribuet nobis, quoniam secundum altitudinem celi a terra corroboravit misericordiam suam super timentibus se. Quantum distat ortus ab occidente longe fecit a nobis iniquitates nostras». Quin paralitico dicitur: «Tolle grabatum tuum et ambula. Ecce sanus factus es, iam noli peccare ne deterius tibi aliquid contingat». Dicitur habenti manum aridam: «Extende manum tuam». Dicitur leproso: «Volo, mundare». Dicitur ceco: «Respice, fides tua te salvum fecit», et confestim ille mundatur, hic videt et «sequitur magnificans Deum». Denique mortuo dicitur: «Adolescens, tibi dico surge», et illico surgit ac loquitur. Similiter et defuncte dicitur: «Puella, surge», et continuo redit spiritus et assurgit, nequis sexus de resurrectione diffidat. Ad postremum dicitur sepulto quatriduano iam fetenti: «Lazare veni foras» et dicto citius sicut erat pedes et manus et faciem ligatus prosilit de sepulcro. Ad summam cuntis egentibus dicitur: «Petite et dabitur vobis, querite et invenietis, pulsate et aperietur vobis, omnis enim qui petit accipit et qui querit invenit et pulsanti aperitur». Dicitur diffidenti: «Modice fidei, quare dubitasti?». Dicitur penitenti: «Ita gaudium erit in celo super uno peccatore penitentiam agente quam super nonaginta novem iustis qui non indigent penitentia». Et rursus: «Epulari et gaudere oportebat quia frater mortuus erat et revixit, perierat et inventus est». Dicitur continentibus: «Sunt eunuchi qui se ipsos castraverunt propter regnum celorum: qui potest capere capiat». Nominatim vobis qui seculum reliquistis dicitur: «Omnis qui reliquit domum vel fratres aut sorores aut patrem aut matrem aut filios aut agros propter nomen meum centuplum accipiet et vitam eternam possidebit». Et iterum: «Nolite timere, pusillus grex, quoniam complacuit patri vestro dare vobis regnum». Dicitur superbe philosophantibus et adversus ista latrantibus: «Nolite extollere in altum cornu vestrum, nolite loqui adversus Deum iniquitates». Et hec philosophorum insolentia non prophetico tantum, sed femineo etiam ore retunditur his verbis: «Nolite multiplicare loqui sublimia gloriantes; recedant vetera de ore vestro quia Deus scientiarum dominus est et ipsi preparantur cogitationes». Sed quid ago? at quis usquam est Scripturarum angulus qui non utilibus minis ac monitis, qui non consolationibus ac remediis anime plenus sit? Vacate itaque, fratres, ab occultis pestibus, quarum vos supra premonui et de quibus plura dicturus sum, et, ut semel expediam, ab omnibus abstinete, in quibus vertitur anime periculum. Nolite periculum amare, cum sit scriptum: «Qui amat periculum in illo peribit». Nolite frequens et ambiguum «experimentum» vestri «querere». Adversarii artes sunt. Cavete ne propriarum virium spe vos in precipitem locum trahat. Plurimum fidutie suggerere credulamque animam supra se ipsam attollere solitus fertur, ut cum se delusam ceptoque lapsam senserit erubescat etiam facilia derelinquens. Sic audacie metus ac torpor quidam et, pessima rerum, vite odium ac desperatio vite succedunt. Vitate hoc discrimen et hos dolos; subdite animas vestras Cristo iugumque eius ferte devotis cervicibus: nichil est dulcius. Illi «servite in timore et exultate ei cum tremore»; quod si regibus et superbis terre principibus precipitur, quanto magis humilibus Cristi servis preceptum intelligitur! Mementote mandatorum eius et secum percussi federis, quo die deserto seculo ad illius imperium transfugistis. Habetote ante oculos vestros professionem vestram: votum servate, implete regulam; id si lete facitis satis est. De reliquo sepe anceps virtuti iuncta tentatio; nam qui in re qualibet seu corporis seu anime quod opus sit extremum potentie sue facit, cito desinet: non posse enim immodicum conatum a lassitudine procul abesse compertum est. Omni custodia servate cor vestrum et cavete iugi studio que damnosa cognoscitis. Quod facile erit expertis in seculo quid insidiosum, quid violentum, quid precipue moribus vestris formidabile fuerit. Que nocentiora sensistis cautius declinate: hunc ira torquebat, hunc libido, hunc superbia extollebat, hunc deprimebat accidia, hunc avaritia et hunc gula, hunc tristis coquebat invidia: quisque familiarem suum hostem in prelio recognoscat et inde maxime caveat, unde sibi noceri amplius solitum recordatur. Neque vero vos tutos arbitremini quia in castris Cristi agitis; quamvis enim sub optimo duce militetis et castra munitissima ac fortissima sint, nullus tamen locus ad plenum tutus extimandus est quem insomnes et feri hostes obsident atque circumsonant, nisi pro vallo excubent armati vigiles contra insultus insidiasque hostium animis atque corporibus intenti. Hos autem ubi queram, si inter vos non invenero? Aut de quibus potius quam de vobis dictum illud Ysaie: «Super muros tuos Ierusalem posui custodes, tota die et tota nocte perpetuo non tacebunt laudare nomen Domini»? Vigilias et excubias vestras novi, que michi tanto peccatori et nuper et sepe olim lacrimas exciverunt, precipue cogitanti nequaquam vos esse de illorum numero de quibus dictum est: «Populus hic labiis me honorat cor autem eorum longe est a me», sed Cristum multo etiam magis corde quam labiis venerari. Habet hoc autem vera virtus: excitat animos, pungit affectus et sicut etiam blesi linguam spectata virtus animi commendat, sic si virtutis opinio defuerit, loquens de virtute Demosthenes non placebit. Vestre vero me divine laudes mulcent, fateor, non minus quam si peccator quispiam multa arte vel ipse michi ad aurem Aristoxenus personaret; musicam nempe suavitatem devotio mentis equiparat; minus dixisse videor, et transcendit. Qua ipse me sepius cogitatione reverberans, interdum vereor ne hec qualiacunque ex me minus autoritatis et minus habitura sint fidei, ne ve auctoris levitas rerum pondus imminuat et audire merear quod ille cecus natus illuminatus a Domino: «In peccatis natus es totus et doces nos?», et sic eiciar foras. Sed hanc michi solicitudinem imminuit vestra caritas et in Cristo simplicitas neminem iudicans et potius auditura quid loquar, quam inspectura quid vivam. Sed ad vos revertor, quos et si sacra heremus vigilque custodia prestare tutos ab omni discrimine videatur, intentissimos tamen et paratissimos ad omnia esse oportet. Tunc enim plena securitas certaque demum pax speranda vobis est, quando fortiter atque feliciter exacta militia vite huius ab exilio in patriam, e castris in regnum atque in regiam veri regis eritis translati et facti de laboriosis militibus veterani emeriti, succedente premio labori. Interea nimium nolite confidere, neque enim ante periculorum aderit quam vite finis. Circumspicite semper et velut in acie galeati loricatique strictis gladiis state, nec bellatores egregios frangat labor, qui quantuscunque sit, premio par non erit: non magis, non dicam quam una olimpias mille annis, sed quam eternitati dies unus isque brevissimus. Facite ergo pro celesti rege et pro vestra salute, facite quod plerique mortalium pro terrenis dominis et pro parva pecunia fecere: hostes vestros nostis optime, que multis iam causa victorie fuit. In omni quidem bello quid agant hostes et qui possint scire optimum; subita enim terrent et impremeditata perturbant, adversus cognitos conatus facilior est cautela et levius accedit quicquid a longe previderis. Hostes itaque vestros scitis neque quid agant aut quid cogitent ignoratis. Occurrite paratibus impiis et vitate tria in primis hostium atque armorum genera, mundi laqueos, carnis illecebras, demonum dolos. Ille vanissima spondet, hec familiariter blanditur, illi autem pessima consilia mortalibus insusurrant. Totum in eo vertitur, ut vacetis, in hoc unum intenti ut animos ab omni horum consortio distrahatis, ne forte aliis negotiis implicitos improvisi opprimant. Mundus fallit, mulcet caro, demones impellunt: nulla vobis inde spes, nulla hinc voluptas, nullum inde consilium: omnes pariter vestram in perniciem mortemque conspirant. Et quamvis, ut ab ultimo incipiam, invisibilium hostium nullum esse confidam, qui non vitam vestram atque habitum et habitaculum exhorreat, ubi tamen non timendum rear, quando paradisi limen ille non timuit, sed ingressus et hominem ad imaginem Dei et ipsius manu factum dolis aggressus vicit, stravit, expulit et in exilium ac mortem trusit? Et quid loquor, aut quantulum illi fuit Adam fallere, qui Cristum dominum tentavit? Omnia quidem audet, superbia et invidia stimulat, sed in nullos plura quam in Cristi famulos molitur. Ubi enim felicitas amplior et plus invidie loci est? Vacate ergo atque ab omnibus demonum et eorum principis consiliis abstinete; «mendax est» enim «et mendacii pater»; sic eum viva veritas vocat: talem quisquis eum in sotietatem admiserit inveniet. Multa ille quotidie ad aurem cordis suggerit: claudite illam et avertite et conspuite os impurum et malesuadum. Nolite tremiscere, Cristus suis militibus in acie laborantibus opem fert, alioquin hauddubie tot bellorum fatigatione deficerent. «Providebam» inquit Psalmista «Dominum semper in conspectu meo, quoniam a dextris est michi ne commovear». Providete et vos illum; semper a dextris est, prope est vobis, sicut est omnibus invocantibus eum: non omnibus «qui dicunt Domine Domine», sed omnibus invocantibus eum in veritate. Infelix quisquis eum inde repulerit meritoque passurus quod ait alter psalmus, ut scilicet «dyabolus stet a dextris eius». Fugite hanc funestam commutationem; iuduistis dominum Iesum Cristum et armaturam eius, vexillum crucis sue vestris frontibus affixistis. Sub Cristo iurastis, indixistis bellum Sathane, quod iam inde ab exordio generis humani ille vobis indixerat. Habetis ducem cuius vel signi solius aspectum, vel nominis sacri sonum hostes ferre non valeant; vinci hoc prelio non potestis, nisi consenseritis: nemo consentiat, nemo transfugiat a victore ad victum, a potente ad invalidum, ab optimo ad pessimum. In secularibus historiis irrisum legimus Labienum quod, relicto Cesare victore, ad Pompeium transiverit, cum tamen inter partes illas, ut fortune iudicium apertum, sic causarum sit occulta discretio: quanto iustius irridendus qui Cristo victoriosissimo rege deserto ad illum confugit, cuius est proprium tentare, vinci, fugere modo fuerit qui resistat primumque eius impetum ferat; sic enim scriptum est: «Resistite dyabolo et fugiet a vobis»! Memorabile consilium, fratres, nec illud minus quod ibidem scribitur: «Appropinquate Deo et appropinquabit vobis». Utrunque igitur tota anima complecti decet et stringere, ut et hostem perfidum resistendo pellamus et pium dominum propinquando teneamus. Ad cuius gratiam atque notitiam non pedibus, sed corde pergendum est. Sicut tribuno illi Claudio tunc imperialis sevitie ministro et mox pro Cristi nomine martirium suscepturo Grisantus martir traditur respondisse: «Tantum enim» inquit «unicuique presens efficitur Deus, quantum eum fide mentis et cordis integritate quesierit». Sane, cum id cuntis, tum vel maxime vobis est debitum. Cum enim ceteri homines qui Cristi nomine gloriantur semel tantum in regeneratione sacri fontis, vos et tunc et rursus in voto sancte religionis obrenuntiastis adversario, desertisque castris illius quorum «stipendium est mors», feliciter ad victricia signa conversi perseverate fideliter. Nil hosti molestius fieri potest; dolet ille equidem, fremit, irascitur, sed quid agat? nichil amplius potest, quam quod sibi ab adverso duce permittitur. Sperate ergo et equanimes estote. Nichil omnino contra suos, in quorum acie vos estis, Cristus illi permisit unquam aut permittet, nisi pro ipsorum exercitio ac salute. Valde imbecillis est qui nil potest, nisi quod hostis eius vult: multa quidem assidue tentat et retentat frustraque nititur et in cassum sevit, conamine in medio perfidie frenum stringit. Quicquid sane permittitur eo spectat, ne secura pace languidiores simus, sed exerciti cognoscamus unde timende cavendeque sint insidie, unde poscendum sperandum ve sit auxilium discamusque nil nobis fidere, sed levare «oculos in montes unde veniet auxilium nobis». Non tamen a montibus auxilium nostrum, sed a Domino «qui fecit celum et terram». Solent bellorum duces suos milites in pericula mittere, ut eorum virtutem atque animos agnoscant. At non ita noster dux, quippe qui nos ante omne seculum novit, sed ideo nos exercet, ut nobis noti simus, neu ceci et ingrati nobis tribuamus que illius sunt. Preclare Marcus Tullius quodam loco: «O dii» inquit «immortales, vobis enim tribuam que vestra sunt». Quid religiosius? quid gratius? aut quid omnino modestius? modo non deos ille, sed Deum consiliorum suorum rerumque gestarum fateretur auctorem. Quod fortasse faceret, si meminisset a se scriptum esse non convenire philosopho dicere deos esse; sed ea michi de illius ingenio spes est, ut et si vel metu aliquo vel ab usu lingua seu calamus vulgarium torrente raperetur errorum, animus tamen in solido permaneret, presertim qui preter naturale acumen et insitam rationem, qua «invisibilia Dei per ea que facta sunt intellecta conspiciuntur», sempiterna quoque virtus eius ac divinitas, et unum fabricatorem mundi Deum a Platone et discipulo eius Aristotile unum principem in entibus didicisset. Quodsi ille divini muneris recognoscit et predicat coniurationem Catiline deprehensam vindicatam et oppressam – coniurationem, fateor, gravem atque pestiferam et a domestico quidem sed mortali et visibili hoste conflatam –, quid cristianus dicet homo cuius in mortem hinc domesticus et mortalis et visibilis, hinc invisibilis et immortalis hostis accingitur? Quando, ut ait Ambrosius, iter vite occulta demonum infestatio vel latronum obsidet multitudo, quibus per omnes vias supplantatores invisi animarum laqueos tendunt innumerabilium mortibus expavescendos; et apostolus Paulus: «Non est vobis colluctatio adversus carnem et sanguinem sed adversus principes et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritualia nequitie in celestibus». Et Augustinus in eo libro quem sepe hodie in testimonium arcesso – loquenti enim de otio religioso, quid oportunius quam Vere religionis liber astipuletur? – «Omnis» inquit «hominum dominatus in homines, aut dominantium aut servientium morte finitur. Servitus autem sub angelorum malorum superbia propter ipsum tempus quod est post mortem magis metuenda est. Illud etiam cuivis cognoscere facile est, quod sub homine dominante liberas cogitationes habere concessum est; illos autem dominos in ipsis mentibus formidamus», Hos igitur non dominos, sed tirannos superbissimos et in ipsam mentis arcem scandentes a propugnaculis arcere atque horum nostreque carnis coniurationem sub nube transitorie voluptatis abditam deprehendere, vitare, comprimere. Nonne magnificum divine gratie donum sit, ut, cui contigerit, ciceronianam illam vocem suam merito faciat: «O Deus immortalis, tibi enim tribuam que tua sunt»? Et quod sequitur dicat: «Nec vero possum meo tantum ingenio dare ut tot res, tantas, tam varias, tam repentinas in illa turbulentissima tempestate mea sponte dispexerim». Tu profecto animum meum conservande anime mee cupiditate incendisti, tu me ab omnibus ceteris cogitationibus ad unam eius salutem contulisti, tu denique in tantis tenebris erroris et inscientie clarissimum lumen pretulisti menti mee. Hec ciceroniana, pro re paucissimis immutatis, in usus nostros sic vertere libuit, ut anime salutem et de invisibili hoste victoriam a Deo recognoscere tali etiam teste discamus. In hac sententia, in hac spe igitur, fratres, state neque vero sibi quisque tribuat non peccasse, non magis quam peccati veniam invenisse: sic enim multa commisimus, quibus mors hauddubie debebatur, nisi divina clementia succurrisset; sic nichil est quod non peccare potuerimus, nisi nos a tantis malis divina providentia preservasset. Utrunque pariter Dei munus et non egrotasse et egritudine liberatum esse, et miserum non fuisse et misericordiam meruisse, quorum nempe utrum sit maius dubitari potest. Michi quidem primum videtur integrius, secundum vero ipsa contrariorum collatione conspectius periculique memoria gratius. In hac reverenti et sobria divine opis recognitione consistite: bona omnia illuc referte unde sunt omnia. Talibus enim opinionibus circumseptos certum habeo invadi posse, sed non opprimi, non invadi enim unquam et si otio videatur amicum, non omnino forsitan consentaneum est saluti: non omnis optanda securitas, sepe enim desidie ac subinde periculi mater est. Tum demum securitas optima dum eterna est, quod ante non erit quam in patriam sit perventum. Profecto autem in hac via tam ardua, tam angusta, tam vepricosa, tam lubrica, tot obicibus interrupta, tot obsessa latrunculis, tuta cautio est, suspecta securitas et que non spiritales tantum profectus impediat, sed etiam temporales. Que enim, queso, securitas ista est, cui dum tranquillior stabiliorque videbitur subitus metus intervenit, improvisa calamitas, inopina mors? Scitum est illud Apostoli: «Dies Domini sicut fur in nocte ita veniet. Cum enim dixerint: pax et securitas, tunc repentinus eis superveniet interitus». Nostis reliqua; et ut hoc metu excitet animos: «Igitur non dormiamus» inquit «sicut et ceteri, sed vigilemus et sobrii simus». Utique noverat quid periculorum securitas secum vehat; nam quis dinumeret quot, non dicam homines, sed potentissimos populos illa pessumdedit? Unico argumento eodemque clarissimo contentus ero. Sinite revocem vos parumper ad exempla gentilium. Romanos certe gentium dominos et terrene civitatis absque emulo principes Carthaginiensium metus virtutibus semper claros perpetuoque detersos exercitio servabat, armorum periculorumque frequentia, eosdem rubigine vitiorum obscuravit parta inde cum securitate segnities. Quod previdisse ac prenuntiasse dicitur ille vir, qui tunc et in civitate optimus habebatur et hac in re ipso, qui sapientie famam habet, Catone sapientior est inventus; cuius sententie aliorum quoque illustrium concivium dicta conveniunt, Appii Claudii et Quinti Metelli, quorum primus «negotium populo Romano tutius est quam otium» dicebat, alter victa Carthagine dicere in senatu ausus est ignotum sibi utilior ne an damnosior rei publice esset illa victoria, que quantum quieti adderet, tantum esset detractura virtutibus. Nec fefellit horum quisquam, siquidem rei bellice disciplinam et imperii gloriam, quas metus et negotium et labor in suo vigore tenuerant, everterunt securitas, otium et quies, ut illud pergraviter a poeta satyrico dictum sit:

Nunc patimur longe pacis mala; sevior armisluxuria incubuit victumque ulciscitur orbem.

Vobis quoque vestroque cetui fortasse non expedit omnimoda pace frui, ne una cum pace pacis comites securitas inconsulta et delicati ac molles affectus, denique luxus et vitia revertantur. Nec est vobis optandum quandiu hec fragilis vite militia protenditur adversario caruisse, ne simul et virtutum exercitio careatis et premio. Nec enim sine causa ter roganti Paulo, ut a se discederet stimulus carnis sue angelus Sathane colaphizans eum, responsum est ab illo qui solus novit quid nobis expediat: «Sufficit tibi gratia mea», et adiecta ratio: «Nam virtus in infirmitate perficitur». Hanc et vos gratiam petite et cum eodem Apostolo in infirmitate vestra virtutis perfectrice gloriamini, et ut in vobis Cristi virtus inhabitet, optate bellum, non quidem pro se, sed propter Cristi gloriam et eternam pacem. Si enim illud Tullii iure laudatur: «Ideo suscipienda sunt bella ut sine iniuriis in pace vivamus», et loquitur de hac vita, quam alibi mortem vocat, quid de illius vere et immortalis vite pace censendum est? In hoc sane temporali bello sempiterneque pacis previo patientie longanimitatis et fidei clipeo vos armate; nichil erit ab adversario formidandum. Nunquam tamen desinet tanquam leo rugiens lupusque famelicus circum ovilia vestra versari: obiciet ille vobis in fide scrupulos, quibus pedes ad salutem properantes vulneret, tardet, impediat. Audite regem vestrum proclamantem: «Si michi non creditis, operibus credite». Nam per omnem, siqua est fides, siqua mortalibus vite spes, adiuro hos duricordes, qui nunc etiam ad credendum frigidi cuntantur arram salutis arripere et, inanium visco suspicionum illiti fidei alas, quibus mole corporea fessa mens ad celum tollitur, explicare nequeunt an nichil penitus credere adamantina duritie, an quid credere propositum sit. Atqui, et si forte aliquis tam insipiens sit qui «dicat in corde suo: Non est Deus», nullam tamen adeo feram et inhumanam gentem fuisse, que Deum esse non crederet, quamvis humani more animi semperque fuerit opinionum ingens et inextricata dissensio, hi quoque suis scriptis testatum esse voluerunt, quos nullam veri Dei notitiam habuisse compertum est. Proinde si Cristo non creditur, cui credetur? an saxis? an ebori? an ligno muto et exanimi os habenti nec loquenti, manus nec palpanti, pedes nec ambulanti, aures nec audienti, nares nec odoranti, oculos nec videnti? «Cui ergo similem fecistis Deum» inquit Ysaias «aut quam imaginem ponetis ei? Nunquid sculptile conflabit faber, aut aurifex auro figurabit illud et laminis argenteis argentarius? Forte lignum et imputribile elegit; artifex sapiens querit quomodo statuat simulacrum quod non moveatur». De hoc non imputribili ligno sed trunco et inutili diu olim et irrisorie ait Flaccus:

Faber incertus scamnum faceret ne Priapummaluit esse deum,

magis ad avium furumque formidinem quam ad religionem cultumque fidelium, et ut potius talem custodem ortus, quam ut talem deum humana mens habeat. An forte securius preciosiori materie, argento atque auro, credere? quia scilicet «simulacra gentium argentum et aurum opera manuum hominum», quibus «similes illis fiant qui faciunt ea et omnes qui confidunt in eis». Nostra tamen etate tam multos eis credere cernimus etiam ex nostris, ut pudor et stupor occupet cogitantem aureos et argenteos deos, quos prisci reges sanctorum pontificum verbis instructi propter Cristi reverentiam delevere, ad Cristi iniuriam certatim a nostris hodie regibus ac pontificibus renovari. Si bene est quoniam argentum et aurum non ut deos colunt et, ut premordaciter ait ille,

funesta pecunia, celonondum habitas, nullas nummorum ereximus aras,

colitur tamen argentum et aurum tanto cultu quanto nec Cristus ipse colitur et sepe vivus Deus inanimati metalli desiderio atque admiratione contemnitur: non tamen adhuc argentum aut aurum deus esse creditur. Sed an forsitan pagano ritu religiosius insanitur, an melius Herculi creditur furioso, an Marti homicide, an Iovi adultero et incesto, an Mercurio proditori? Et si enim verum sit quod Propheta ille maximus ait: «Omnes dii gentium demonia», tamen illud subintelligi oportere arbitror vel homines demoniis servientes atque simillimi, quod apud eorum quoque cultores suarumque scriptores rerum facile vigilans lector inveniet. Apud nostros vero ne dubium est quidem, atque in primis Lactantium Firmianum, qui omnem deorum scenam turpesque latebras scelerum aperiens totam rei seriem, qui fuerint, quid egerint, qui mores, que vita, quis exitus, que sepulcra, operosissima disputatione complectitur in eo libro, quo institutiones vere fidei tractare adortus, utinam tam nostra affirmare potuisset, ut Ieronimi verbo utar, quam facile aliena destruxit. Quid vero, si Cristum venisse constanti fide nondum creditur? expectabitur ne Messias, seu verius utique venturus Anticristus expectabitur, qui ut hostis resistendi animo, non ut dominus obsequendi proposito expectandus est? Messias enim verus dominus iam venit; ipse est Cristus. Ille quidem e sinu Patris, ubi «in principio erat Verbum et Verbum erat apud Deum et Deus erat Verbum», per quem scilicet «omnia facta sunt», dissimulata tantisper divinitatis maiestate descendens sub servili habitu «Verbum caro factum est et habitavit in nobis». Quid igitur somniant Iudei? aut quis tantus letheus sopor miserorum oculos atque animos oppressit, ut sperare et expectare malint quam habere per quem salvi fiant? Nam, ut ait Augustinus, «quid adhuc expectant alium Cristum cum hoc prophetatum legunt, et impletum vident quod impleri non potuit nisi per ipsum?». Quod clarum adeo piis ac religiosis ingeniis est, ut nisi Cristus Iesus et origo eius ex virgine et vite progressus et mors crucis et resurrectio et ascensus ad superos et ad iudicium reditus in verbis prophetarum intellectus fuerit, verba eorum quamvis e Sancto Spiritu prolata fabule tamen et somnia inania videantur. Nos ergo, fratres, hunc tenentes creatorem, redemptorem, salvatorem optimum et nobiscum familiariter adeo versatum, absit ut alium expectemus preter eum ipsum ad iudicium reversurum, quem secundum eius adventum leti utinam et intrepidi videamus! Illi autem, presenti gaudio per inscitiam et insolentiam se privantes, futuri spe inani et stultissima expectatione se torqueant. Omnium nempe sex etatum nulla longior hac, que modo agitur, cuius initium Cristi ponimus ab adventu. Quid igitur prestolantur insani nescio quem sue gentis esse venturum, qui iampridem propriis sedibus avulsi et toto terrarum orbe dispersi nec ad aliud reservati, nisi ad sui ludibrium et ad testimonium eius quem crucifixerunt Iesu Cristi, nondum valent aut volunt intelligere in eis impletum esse, quod in psalmo legunt ex ipsius persona davitico ore prolatum: «Resuscita me et retribuam eis», post eiusdem resurrectionem strati divino iudicio totiens et attriti? Testantur historie vulgate, testatur eversa Ierusalem, cuius quanta fuerit ruina, ut omittam fedam famem et obtentu famis incredibilia et horrenda facinora, que locus iste non capit, ipse cesorum numerus indicio est, qui, quoniam omnem similitudinem veri excedit, apud illius temporis historicos et precipue Iosephum, virum non mediocris autoritatis qui ei bello interfuit, queratur. Quorum malorum omnium, quod cuiquam pio dubium esse non debet, quid aliud cause fuit quam illa gentis impietas et ingratitudo in Cristum? Principium omnis cladis ab hac stulta et indigna expectatione profectum est, quod Cristus ipse flens perituram urbem miseratus predixisse legitur, adiecta causa eo quod «non cognovisset tempus vocationis sue», qui profecto cognitionis necessarie defectus expectationis sue causa fuit. Res non omnibus forsan nota, nec tamen ideo minus vera, cuius certe Tranquillus curiosissimus rerum scriptor meminit: «Percrebuerat» enim, inquit «oriente toto vetus et constans opinio esse in fatis ut eo tempore Iudea profecti rerum potirentur». Licet ille autem, ut paganus homo, et suspectum apud nostros suo iure fati nomen usurpet et vaticinium in Vespasiani principatu dicere velit impletum, qui in Iudea bellum gerens ad imperium est assumptus, vere tamen ea nobis expectatio Messie credenda est, que iam ante per ipsum Cristi tempus adimpleta erat. Id ceci coram positum non videntes, quod iam transierat expectabant, sicut hodieque expectant et usque in finem, ut credimus, expectabunt. Sed tunc ea fiducia elati, eludente eos Dei sapientia, quam ipsi crudeliter et irreverenter eluserant et ligno crucis affixerant, quasi iam futuri rerum domini romanum voluerunt excutere iugum, ceso preposito et legato Syrie fugato, que rebellio materiam prebuit Romanis traiciendi in Asiam et Ierosolimam obsidendi, duce belli Vespasiano, qui secum in arma Titum primogenitum suum duxit, cuius tandem consilio ac virtute, imo equidem Dei nutu, quod Titus ipse confessus fertur, urbs eversa funditus ac deleta gens est. Et de Iudeis quidem hactenus. Quid deinceps? An dolosas Maometi fabulas, an philosophorum dissonas et inextricabiles ambages ac temerarii virus Averrois ac venenata convitia et sputa ad celum putido ore transmissa, an forte potius de illo vel sacrilegia Photini, vel Manichei nugas, vel Arii blasphemias audiamus? Que si omnia procul absunt a pectoribus sanis, si neque miserabilis paganorum error, neque cervicosa et obstinata Iudeorum cecitas, neque odibilis Saracenorum furor, neque fallacium philosophorum ventosa sophismata, neque hereticorum devia atque exotica dogmata tangunt animos aut delectant, aut nullam penitus spem salutis ostendunt, quid circumspicimus, quid agimus, aut quem inter huius vite naufragia portum petimus, nisi Cristum in quo quisquis spei sue anchoram iecit variis quanquam persecutionum procellis expositus fluctuare et laborare quidem potest, mergi nequit aut perire, orante illo simul ac iubente «ne deficiat fides tua»? Non est autem de illo suus et noster hostis audiendus, qui de eo multa iugiter in animis hominum etiam non interrogatus murmurat, non credendum suggerens spernendumque quem ipse tamen, ut scriptum est, «et credit et contremiscit». Innumerabiles autem vias occultosque habet aditus ad invadendas animas: sepe hinc exclusus illinc nititur, impigerrimus omnium, nil intentatum preterit, tam successu quiescere nescius, quam repulsa, ut de illo proprie admodum dici possit quod Hanibal de Marcello «cum eo nimirum hoste res est, qui nec bonam nec malam ferre fortunam potest; seu vicit, ferociter instat victis, seu victus est, instaurat victoribus certamen». Non audebit asserere quicquam impossibile Deo esse, ne aperta perfidia ipse sibi fidem eripiat. Quid ergo? Posse illum omnia, velle preterea humano generi bona cunta largiri: nos ad perceptionem divinorum munerum inhabiles et indignos. Et re vera sepe illa cogitatio multorum animos turbat: Deus quidem optimus, ego autem pessimus; quenam in tanta contrarietate proportio? Scio non tantum autoritate nostrorum, sed etiam assertione platonica, ab illo optimo invidiam quam longissime relegatam, contra vero nequitiam michi quam arctissime alligatam scio. Quid autem refert quam ille promptus sit benefacere, cum ego bene pati non sim meritus? Infinitam Dei misericordiam fateor, sed eius profiteor me non capacem, et quanto illa maior tanto quidem vitiis occupata mea mens angustior. Nichil impossibile Deo est; in me est omnis impossibilitas assurgendi tanta peccatorum mole obruto. Salvare ille potens est: ego salvari nequeo. Quantalibet enim clementia Dei sit, certe iustitiam non excludit et quamvis immensa misericordia ad mensuram mee miserie redigenda est, nam nec actus agentium circa patiens indispositum operantur, ut phisicis placet, et cum aridam stipulam tenuis favilla succendat, aque vis validum extinguit incendium. Hec et quecunque similia obversantur animis, siquidem salutarem metum discusso torpore afferunt quedam tacita velut angelorum nos amantium consilia extimanda sunt; sin spem omnem fidutiamque auferunt commenta vitentur hostilia et ancipites ad ruinam vie: quo enim sequacem animam ducunt, nisi ad desperationem malorum omnium extremum? Nichil enim nos terreat, nam nec divina potentia ullis nature terminis circumscribitur, neque solum in his que disposita sunt vim proprie actionis exercet, sed que indisposita sunt disponit. Misericordia Dei miseriam longe transcendit humanam, iustitiamque et si non extinguit, temperat tamen ac frenat, neque sine causa Psalmista, quod in verbis eius sancti notaverunt viri, duobus hinc illinc misericordie velut obicibus iustitiam circumcludens, postquam ait «Misericors et iustus Dominus», addidit «et Deus noster miseretur», quasi iustum Dominum non negans, sed misericordie vinculis iustitie manus ligans. Nunquid vero ut iustitiam in misericordia, sic et aliquando misericordiam in iudicio concludet, aut «obliviscetur misereri Deus», ut Psalmista idem ait, «aut continebit in ira misericordias suas»? Absit ab eo id agere, absit a nobis id credere: male de Deo sentit, male de potentia misericordiaque eius opinatur quisquis et non misereri illum velle penitentium et tantum misereri posse iudicat, quantum se peccare, cum peccatum hominis, quantumcunque sit, finitum certe sit, infinita Dei bonitas, infinita potentia; itaque salva spe salubri, salva sunt omnia, ubi illam abieceris actum est; gubernaculo carens, anime navigium in huius vite pelago rerum fluctibus et tentationum flatibus agitur, nusquam portus quo spes dirigebat, nusquam celum quod spes ostendebat, sed «undique pontus» ut ait Maro, unde naufragium et procelle. Hec igitur summa sit: spem tenete, nemo illam vobis extorqueat; et si magna sint valde que speramus, magna sunt nobis; Deo nichil est magnum, ante quem «tanquam nichilum substantia nostra est», et cuius ante oculos «mille anni tanquam dies hesterna que preteriit». Magna sunt, fateor, imo quidem immensa, si humanis meritis equentur. Ad largitorem mentes attollite: pusilla omnia, nec possibilia modo, sed facilia videbuntur. Nam quid est, oro, quod nutare spem et titubare animos cogit? Digni nobis supplitio videbimur, misericordia indigni, et utrobique non fallimur: nostrum enim erat affligi, illius est misereri, et dignum est ut indignitatem nostram dignitas eius absorbeat, quod profecto non fieret, si peccatum hominis posset Dei misericordiam impedire. Esto igitur ut nos odio digni simus: ille mansuetudine et misericordia dignus est; dignus est parcere, dignus nichil odisse omnium que fecit, dignus nullum perdere omnium quos pater sibi tradidit. Ista volventibus, cum cunta erga genus humanum Dei opera mirabilia et ineffabilis plena gratie videantur, nichil impossibile videbitur, nichil incredibile, stante hoc scilicet fundamento omnipotentissimum atque optimum Deum esse, ut nil tam magnificum cogitari queat, quod ille non possit, nil tam beneficum, quod non velit. Supra hoc fundamentum quicquid fides extruxerit solidum stabit et hostilibus omnino cuniculis atque arietibus inconcussum et quicquid ille suggesserit, omnis illius impetus ac vis promptis atque facilibus retundetur obiectibus. His in fide receptis omnia plana sunt: venisse Deum inter homines partu virgineo editum et habitasse in nobis, docuisse viam vite, crucifixum, passum, mortuum, descendisse ad inferos, Tartarum spoliasse, ascendisse ad celos, ad iudicium expectari. Magna sunt, fateor, sed quid horum omnium impossibile Deo est? Quod si omnia potuit, quid est quod noluerit omnium, que ad creature sue salutem pertinere cognosceret? Aut quid non potuit Cristus filius Dei, Deus verus, implere quod prescire et prenuntiare potuit Ysaias Dei famulus purus homo, nec Ysaias modo vel alii prophete, sed Sibilla, ut adventum Dei omnis sexus et omnis conditio testaretur? Ille enim ait: «Ecce virgo concipiet et pariet filium». Quid Iudei cogitent, quid expectent miror hec legentes: pudet, puto, mutare sententiam. Atqui miseris libera voce denuntio impletum Ysaie oraculum in Maria, nec iam aut amplius concepturam virginem aut amplius parituram. Mitto alia huiusmodi et ceterorum sacra preconia de Cristo que et attexere longum erat et minime necessarium, quod et nimis multa et nimis omnibus nota sunt. Sibilla autem Erithrea quid de Cristo predixerit audiamus, siquidem de Cesare Augusto loquens sub cuius imperio nasciturus de virgine Cristus erat, «inde» inquit «taurus pacificus leni mugitu mundi climata sub tributa concludet». Ecce iam ut evangelice concordat historie, ubi traditur «exisse edictum a Cesare Augusto ut describeretur universus orbis»; de adventu autem Domini breviter primo vates eadem attigit his verbis: «Cuius» inquit «diebus agnus celestis veniet». Nec multo post id ipsum latius exequitur: «In ultima» inquit «etate humiliabitur Deus et humiliabitur proles divina. Iungetur humanitati deitas, iacebit in feno agnus et puellari officio educabitur Deus et homo». Non intelligo quibus verbis id clarius evangelista qui vidisset exprimere potuisset, quam presaga mulier instinctu sacre mentis expressit. Quin et Iohannis precursoris originem prophetavit: «Signa» inquit «precedent apud apellas: mulier vetustissima prescium concipiet»; deinde ipsius progressum atque exitum sic complexa est: «Eliget sibi ex piscatoribus» inquit «et deiectis numerum duodenarium unumque dyabolum. Non in gladio bello ve Eneadum urbem regesque subiciet, sed in hamo piscantis, in deiectione et pauperie divitias superabit superbiamque conculcabit, morte propria mortuos suscitabit, et cum mactabitur vivet et regnabit et consummabuntur hec omnia fietque regeneratio; ultimo bonos iudicabit et malos». Multa deinceps exequitur quantum datur intelligi de evangelistis, de Paulo apostolo, ad postremum de quibusdam quoque religionibus claris, que in ecclesia his diebus novissimis sunt exorte. Michi ad presens que ad ipsius Cristi personam attinent attigisse suffecerit, que omnia eo ordine quo predicta erant impleta conspicimus; preter ultimum scilicet iudicium quod de re certi, de tempore dubii, expectamus. Et hec quidem vaticinia quia non adeo vulgata videbantur curiosius inserui, que Erithree proculdubio Sibille sunt, ut que ex illius libro ad contextum elicui. Multa sunt alia que an Erithree an Cumee Sibille fuerint nescitur scriptorum discordia, que tamen talia sunt, ut eorum auctrix inter cives civitatis Dei numeranda videatur. Sane que sequuntur ut Sibille fuisse convenit, sic cuius incertum est, cum Sibillas decem Varro numeret, studiosissimus atque doctissimus latinorum; que et Lactantio sparsim posita Institutionum eius libro primo, ab Augustino autem recollecta decimo octavo Civitatis Dei disponuntur hoc ordine. «In manus, inquit, infidelium postea veniet; dabunt autem alapas Deo manibus incestis et impurato ore expuent venenatos sputos. Dabit vero ad verbera simplex sanctumque dorsum et colaphos accipiens tacebit, nequis agnoscat quod verbum vel unde veniet, ut inferis loquatur, et corona spinea coronetur. Ad cibum autem fel et ad sitim acetum dederunt; inhospitalitatis hanc monstrabunt mensam. Ipsa enim insipiens tuum Deum non intellexisti, ludentem mortalium mentibus, sed spinis coronasti et horridum fel miscuisti. Templi vero velum scinditur et medio diei nox erit tenebrosa tribus horis nimis. Et morte morietur, tribus diebus somno suscepto, et tunc ab inferis egressus ad lucem veniet primus resurrectionis principio revocatus ostenso». Hec vaticinia sibillina: cuiusvis Sibille sint, antiqua esse compertum est. Sin fuerint Erithree, longe antiquissima esse quis dubitet? quippe cum eam qui serius locant Romulo regnante circa urbis condite etatem, alii autem multo ante troiani belli vaticinatam fuisse temporibus tradant, qua etate ipsam Cumeam Sibillam floruisse nulla videtur esse dubitatio. Hec siquis acriter animum intendat, non minus evangelica quam prophetica, hoc est non vaticinia magis quam historie videantur, quod eorum evidentissima claritas facit ut quasi de preterito dici putes, qui mos quoque propheticus est. Quod ne pluribus probem satis a Gregorio probatum unum verbum sibillinum davitico consonum annotabo. Ubi enim ille ait: «Et dederunt in escam meam fel et in siti mea potaverunt me aceto», illa quid dixerit audivistis, nempe tam simile ut uno ore locuti videantur, qui hauddubie uno spiritu loquebantur. Et hec quidem ac mille alia de Cristo diu ante carnalem eius originem dicta erant et circa ipsum tempus originis repetita sunt, quibus vero et eterno Dei filio temporalis fides hominum quereretur; quod non modo per prophetas et electos suos, sed per alienigenas, sive sanctos qualis est Iob, sive etiam infideles actum est, quid dicerent ignorantes. Huc enim et illa trahi possunt que Virgilius in Bucolicis de alio loquens ait:

Iam redit et Virgo, redeunt saturnia regna,iam nova progenies celo demittitur alto.

Et in Eneyde de Augusti imperio agens, sub quo Cristum natum supra diximus, ait:

Huius in adventum iam nunc et Caspia regnaresponsis horrent divum et Meotida telluset septem gemini turbant trepida hostia Nili.

Que quidem religiosus et pius lector, quamvis de Cesare dicta, ad celestem potius trahet imperatorem, cuius in adventum toto orbe signa precesserant, que audiens poeta neque altius aspirans ad imperatoris romani, quo nil maius noverat, reflexit adventum, cuius si vera lux oculis affulsisset hauddubie ad alium reflexisset. Nobis vero iam, gratias illi qui usqueadeo immeritos nos dilexit, hec omnia sine ullis externis testibus clara sunt et ita se oculis fidelium divine lucis radii infundunt, ut nemo tam cecus sit qui non «iustitie solem» Cristum mente perspiciat; et quamvis ab ipsa veritate verissimum dictum sit «Beati oculi qui vident que vos videtis», ego tamen hanc ipsam interni luminis claritatem, qua post Cristi reditum ad celos et nunc et usque in finem seculi devote anime non carneis oculis, sed spiritus acie Cristum videbunt, illi corporee visioni quadam ex parte non imparem demonstrabo. Valde quidem fateor – nam quis neget? – felices oculos quibus in carne Cristus apparuit. Quam predulce enim spectaculum videre nostra carne nostraque anima vestitum Deum, audire verba, incessum aspicere, notare actus inter homines versantis, quem stupent angeli, quem adorant, cuius pascuntur intuitu, cuius imperio gloriantur! Grande prorsus ac mirificum spectaculum posse dicere: Ecce hic homo est, quem audio, quem tango, quem video; homo, inquam, mortalis, verus, inquam, homo et cui preter peccatum ortusque immunditiam de nostra humanitate nichil desit; et rursus: Ecce idem Deus nunc terras inhabitans et terrenas patiens erumnas, paupertatem, famem, frigus, estum, dolores animi et corporis, tandem passurus et crucem sed in illa mortem moriendo victurus; ecce ut carneis pedibus terram premit qui celum creavit et terram, «et homo natus est in ea et ipse fundavit eam Altissimus»; videre ad supplitium duci qui solem lunamque et stellas suis interim viis ageret, spectare in patibulo pendentem, languidum, vix ferentem caput, qui tum maxime celum ac terras ac maria suo regeret ac sustentaret imperio, usqueadeo ut et terras tremor quateret et celum tenebrosus pallor involveret, ad nutum sui Creatoris orbe turbato, eaque omnia pro nostra salute fieri credere: magna hec et devotis invidiosa animis. Sed est aliquid quod nobis, licet extremis mortalium, contigisse felicius videatur. Quis igitur nunc miretur se familiaritate contemni, aut quis iniquo ferat animo idem sibi accidere quod Cristo? Ille equidem a multis, stupendum dictu, sacratissima familiaritate contemptus fuit, quia inter eos natus atque versatus erat quos salvare poterat et volebat. Ab eisdem fabri filius et comestor carnium et demonium habens et seductor et blasphemus dici meruit; quod advertens ipse ait: «Nemo propheta sine honore nisi in patria». Verum hec ab infidelibus est passus, dicat aliquis. Fatebor: sed et fidelium fidem titubasse et ipsa apostolorum corda Salvatoris morte turbata comperimus et Thome duritiem profuturam posteris legimus. Que si adhuc vivo vel redivivo iam Cristo fidelibus contingere potuerunt, quid miremur Cristo ad celum unde venerat iam regresso et ab oculis hominum amoto illas tam multas blasphemias, quibus a nostris, precipue ab Augustino, studiose graviterque responsum est, ita ut acuti vir ingenii Porphirius, perstringente oculos pura veritatis luce, convictus sit? Quid de eo dicam, quod non hominis sed Dei cuiuspiam, ut aiunt, vere autem demonis ore confictum fertur? Cum videret enim Cristi nomen, dolorem atque tormentum suum in orbe terrarum ante expectatum coli et veram fidem martirum supplitiis assidue roborari, non ausus que in oculis omnium erant presentia negare, de futuro vaticinari miris cepit ambagibus, sed neque tunc equidem in Cristum loqui ausus, Petrum apostolum maleficiis atque artibus magicis cristiane fidei fundamentum statuisse ait, non tamen nisi trecentis et sexaginta duraturum annis atque illis exactis e vestigio ruiturum. Quo mendacio quid sibi voluerit non video, nisi mentiendi morem non deserere, vel, in quod magis inclinor, miserorum animas in dubium adducere et, ab exorte lucis radiis aversas, in preteritarum tenebrarum revocare caliginem atque ita, quoniam de reliquo desperaret, medii saltem temporis lucrum facere. Qua in re contra spem suam omnia evenere: plus enim martirum illa etate, quam omnibus deinceps seculis fuit, aut futurum credimus usque ad diem iudicii. Ita vero nugator et falsus ille spiritus, quicunque esset, Cristum non amore spontaneo sed coacta reverentia excusans, Petrum virum innocentissimum ac simplicem piscatorem magie reum facit et infert, quod nullo coarguente falsum pateat dictis, eum magicis artibus, laboribus ac periculis multis atque ad ultimum ignominiosa et crudeli etiam morte sua quesivisse famam alteri, tantoque studio effecisse quod iam supra diximus, non ut ipse, sed ut Cristus, idque nonnisi tam brevi tempore, haberetur Deus, ubi efficacissima michi videtur Augustini percuntatio: «Si» enim, inquit «Petrus maleficus fecit ut Cristum sic diligeret mundus, quid fecit innocens Cristus ut eum sic diligeret Petrus?». Nec minus efficax annexa responsio est: «Respondeant» inquit «igitur ipsi sibi et si possunt inteligant illa superna gratia factum esse, ut propter eternam vitam Cristum diligeret mundus, qua gratia factum est, ut propter eternam vitam ab illo accipiendam et usque ad temporariam mortem pro illo patiendam Cristum diligeret Petrus». Me vero non tam reliqua tacitum sequi iuvat, quam super ipsis exclamare: O nobilis anima, o divina vis ingenii, cui neque lux ad detegendas hostium fraudes, neque robur ad firmandas amicorum mentes desit, cuius et interrogatio et responsio talis est, qualis et fidei pugilem et veritatis athletam decet! Itaque satis reor illum signiferum Civitatis Dei, in cuius libris hec agit, sepe consiliis suis exercitum hostium terruisse eorumque conatus impios a menibus reppulisse, Ecclesie pace vel reddita vel servata. Quod cum sepe alibi, tum precipue in hac hostili calumnia notum fecit, ubi demoniacum commentum quo interminabilis Cristi fides ad tam exigui temporis metam redigi videbatur infregit, supputatione temporum falsum docens quod ille predixerat et sua etate, qua librum seu maxime locum illum scriberet, preterisse iam prefixum cristiane durationis terminum, et si rite recolo quinque preterea et triginta annorum spatium effluxisse eoque potissimum tempore, quo casurum penitus Cristi nomen credebatur, idola propter ipsum Cristi nomen apud caput Africe Carthaginem fuisse subversa, atque ita dum maxime ruina speraretur tum et solidatum fidei fundamentum et culmen Ecclesie spoliis hostilibus exornatum. Et ille quidem pie, argute, fideliter more suo sacrilegium deprehendit mendaciumque detexit. Ceterum nimis forsitan exiliter probatum videri potuit animis ad credendum tardioribus, suggerente tunc etiam demone non ideo falsum omnino vaticinium videri, quod parumper erratum esset in tempore. Hoc est igitur quod dicebam, in quo felicius nobiscum agi vere michi videor asserturus. Cristum in carne non vidimus eo modo quo apostolis est visus, quamvis eum in operibus mirabilium suorum, nisi oculos claudimus, assidue videamus. Sed videmus utique radicatam atque firmatam fidem, quam illi sepe tremulam viderunt; videmus longe lateque vulgatum Cristi cultum et quanquam segnitie secordiaque nostra Cristo nichil, nobis multa decreverint, multo tamen adhuc latius quam tunc resonat Cristi laus. Miramur imperia regesque, persecutores olim cristiane religionis, nunc in Cristi nomine et in crucis obbrobrio gloriantes. Rusticos cernimus iam de fide certiores, quam tunc esset apostolus Thomas, nec locum clavorum nec vulnera requirentes: multos scimus pro Cristo intrepide mortuos et paratos mori et non solum unius ancille hostiarie vocibus, sed omnium tyrannorum minis atque tormentis immobiles; patientia victam impiorum rabiem, carnificum duritiam fatigatam, iniectum pudorem iudicibus et repente de tortoribus martires evasisse. Non quod nos peccatores apostolis aut apostolicis viris aut omnino etatem nostram illi conferam, sed quod, nisi fallor, ad nos quoque divine munus gratie pervenisse video, eodem ipso largiente «qui dat omnibus affluenter nec improperat», quique operarios hore undecime non prioribus tantum equat, sed in exhibitione divine mercedis ab eis incipiens de «novissimis primos» facit. Certe completur in nobis, eo prestante, quod idem ait Thome: «Quia vidisti, credidisti: beati qui non viderunt et crediderunt». Illis datum est presentem Cristum cernere: nobis Cristi solidam atque vulgatam fidem, calcatos errores, victas hereses, calumniasque omnes vel iniquorum hominum vel spirituum impurorum radicitus spectare convulsas, nec iam amplius everti idola, sed eversa undique et confracta et quasi per mortem e corporibus animas, sic per fidem ex idolis spiritus impios atque maleficos abiisse: quod iam ab ipsis fidei primordiis in Apolline delphico magni temporis illius fatentur auctores, quamvis, cause ignari, ceu gravissimam hanc iacturam defleant, «non maiore ullo deorum dono secula sua carere» iactantes «quam delphica sedes quod siluit». Nosses autem, Lucane, rei causam, equidem non querelis sed gratulationibus uterere, quod veterator ille spiritus qui se divinationis deum cuntisque, ut sic dixerim, diviniorem atque, ut Lactantii verbo utar, «quasi deorum Africanum» esse falsa persuasione vulgaverat, Cristi confusus adventu obmutuisset et veritatis ante oculos mentiri timuisset ac fallere. Et hec quidem ab initio, ut dixi; postmodum vero fugati demones, quod evangelice historie et sanctorum gesta testantur, ipsis horrenda heiulatione clamantibus: «Iesu, fili Dei vivi, quid venisti ante tempus torquere nos?», quasi ante tempus venisset, qui antequam ab illis expectaretur, hoc est ante iudicium, venerat: demum et templa obruta et disiecte statue, donec eo perventum est, ut iandudum neque deorum templa uspiam neque idola que obruantur aut frangantur appareant. Itaque nunc et iampridem verissimum plenissimumque tempus illud advenisse dixerim, quod alter demon animose minus, sed proculdubio magis vere, insusurasse videtur cultori cuidam et amico suo; nam quid aliud sibi vult illa tam flebilis cum Asclepio querimonia Trimegisti, per quem, ut Augustini dictum usurpem, «dolor demonum loquebatur»? Ille quidem Egiptum, quam imaginem celi et totius orbis templum vocat, ego superstitionum et errorum omnium fontem voco, que non Ysim modo et Osirim, sed tauros et cruentum animal cocodrillum colat et illa ludibria adoret, de quibus nunc dicere longum sit, deplorat aliquando idolis carituram, quasi melius aliquid sit homini, quam errore et falsa opinione liberari, aut quicquam peius, quam operi manuum suarum miserabilem servire animam et hominem timere quod fecerit. Sed enim tempus futurum ait, quo hec fierent, que iam Deo gratias facta sunt, non solum in Egipto, sed in toto pene orbe terrarum, et licet Augustinus sua hoc etate factum dicat, et verum dicat, tamen propter vicinitatem temporis vaticinio prefiniti delicatis et pigris animis nescio quid adhuc scrupuli suberat. Nunc, quoniam iam non semel, sed paulominus quater trecenti et sexaginta quinque fluxerunt anni stante semper et multis in locis aucta tractu temporis Cristi fide, quis non mentitum intelligat, qui hunc annorum numerum evo nostre religionis ascripserit et vel nescisse quid diceret, vel fallere voluisse? Que licet ita sint ut diximus, multis tamen adhuc res in dubium redit, tanta suspitionum nubes, tanta vertigo mentium, tantus diffidentie torpor inest; non quia de potentia Dei quisquam omnino, nisi amens, dubitet, sed quia de suo merito diffidit homo neque tantum vel optare audeat vel sperare, quantum sibi ultro videt impensum, ideoque magnitudinem beneficii celestis cum indignitate sua conferens hesitare incipit secumque disquirere vera ne felicitas sua sit, an prestigio et velut beato quodam somnio eludatur, quasi ulle prorsus in hoc humani meriti partes sint et non totum misericordie Dei sit, non modo quod felices sumus, sed quod sumus. Est ergo verissimum quod supra dixeram: digni nobis non gratia sed supplitio videbimur, neque vero fallimur; supplitio digni sumus: «peccavimus cum patribus nostris; iniuste egimus; iniquitatem fecimus»; sed an impune patribus fuerit oblitos esse operum Dei, sprevisse consilium eius, tentasse Deum, irritasse Moysen familiarem eius, conflasse vitulos, adorasse sculptilia, murmurasse in tabernaculis, comedisse sacrificia mortuorum, immolasse demoniis filios suos et effudisse sanguinem innocentem idem psalmus insinuet, qui licet in misericordias desinat, que in Deo semper infinite, infatigabiles, inexhauste sunt, ante tamen: «aperta est terra et deglutivit Dathan et operuit super congregationem Abiron. Et exarsit in sinagoga flamma, combussit peccatores. Et iratus est furore Dominus in populo suo et abhominatus est hereditatem suam», idest aversus est ab eis, sic enim locus ille exponitur, quod est extremum omnium malorum et ruine proximum supreme. Sed an forte nobis impune est? Quotidie plectimur, undique comminationes, undique stimuli, flagella undique, neque vel sic desinimus, aut raptanti animos voluptati frena substringimus: non patimur quod meremur, fateor; patimur tamen multa, que nisi ob peccati penam ac vindictam minime pateremur. Parum ne supplitii dabant patres illi superiores, quando universali diluvio montium summa cacumina tegebantur, quando vase illo ingenti, ut animantium reliquorum, sic humani generis seminarium servabatur, unde descenderunt quibus maria paterent et montane vie speciem preberet unda consistens? Dum super impias civitates sulphureos atque igneos globos plueret iratus ab alto Deus? Parum puniebantur Egiptii, dum tot tam variis plagis celo missis assidue vapularent? Parum Assirii, dum effeminatis regibus servire cogebantur? Parum Greci, quo tempore florentes populi ornateque civitates in se divise «dum imperare singule cupiunt» ut Iustinus ait «imperium omnes perdiderunt» et accessio facte sunt Macedonum, gentis ad id tempus incognite et obscure, sed alienis in lucem cladibus venture? Parum ipsi Macedones, dum insperato ad celum evecti subito corruerunt regesque suos vinctos trahi ante currus romanorum ducum in Capitolium conspexerunt? Parum Siculi et Hispani inter Romanos et Carthaginienses, velut inter rabidos lupos indefense oves et invalide, diu preda nunc huius excercitus nunc illius? Parum denique Italia per Romanos suos accolas tot egregias et antiquas inopino nove gentis servitio opprimi videns, et ipsa demum tota continuo quingentorum annorum turbine et innumerabilibus bellis attrita multaque vix cum indignatione perdomita? Parum quoque Carthago ipsa et, ut breviter dicam, omnes alie nationes et universus orbis mali passus est, quando sub unius iugum populi totum genus humanum cum indignatione itidem et dolore publico cogebatur? Ipso scilicet populo Romano «ducentis annis, qui» quingentos de quibus modo diximus «secuntur, Africam, Europam, Asiam, totum denique orbem terrarum» ut Florus historicus ait «bellis ac victoriis peragrante»? Ad postremum ipsi victores gentium Romani quam feliciter agebant, dum vel in ipso nascentis imperii flore Senonum flammis arderent, vel tantis laboribus orbe subacto intestina discordia laborarent externisque victoriis pro instrumento belli civilis uterentur, omnibus victis victricia in se arma vertentes? Ut recentiora illa preteream, Italiam, Africam, Gallias, Hispanias totiens Gothorum, Hunnorum, Longobardorum atque Vuandorum predam, tot barbaricos motus, tantam stragem populorum, tot urbium ruinas, et preter hec mala nostri evi, que in oculis sunt et que siccis oculis cernere nequeo, bella undique, mare invium et latrociniis infestum, terras inhospitas, et humanis federibus fractis nichil uspiam tuti, nichil inviolati et ubi domus pacis a seculo fuerat inauditumque atavis nomen belli, illic modo predonum acies vagari, mestam solitudinem, vastitatem, metum locis omnibus, vix ipsis Cristi liminibus ignosci. Adde luctuosos et tragicos regum casus: huius collum laqueo elisum, illius truncum gladio caput, huius et gladio et laqueo fediorem carcerem. Quibus hec seculis insimul audita, seu quibus in annalibus lecta erant? Atqui nostris hec oculis cunta conspeximus et mala presentia astipulantur historiis auditusque miraculum visus extenuat. Nota populis loquor: regnorum capita Parthenope et maior Balearica et Parisius attestantur. Adde pestem sine exemplo totum ab ortu solis ad occasum mortale genus una veluti falce metentem, exhaustas urbes civibus et funeribus refertos agros, laxatas sepulcrorum sedes cadaverumque congeriem passim nullo delectu nulloque honore iacentium et latifundia fedis angusta cineribus. Adde insolitum terre motum: concussam caput orbis urbem Romam, impulsas turres, stratas ecclesias, magnam Italie partem ipsasque Alpes et Germanie proxima tremuisse. Sensit Rhenus et nobilis illa semilatina urbs, quam Basileam vocant, que levum eius amnis tenuit latus solidum extantis ripe premens verticem et, siquid tutum esset in terris, fortuitis casibus inaccessa videbatur; hanc anno qui presentem preit ita vidi inter barbaricas urbes nescio quid itale mansuetudinis preferentem, ut sive id terrarum vicinitas sit, sive insita suavitas accolarum, menstruam moram qua ibi romanum imperatorem prestolabar non modo non molestam michi effecerit, sed iocundam. Tandem, cum expectatio frustra esset, progressus circa XX dierum spatium, ubi michi querendus princeps fuit, in reditu ita urbis illius effigies mirum et miserabilem in modum versa erat in nichilum, ut cum paulo ante et magnifica domorum species et forma civium omnino non barbara et loci presul vir preclarus et amici, quos michi puero Bononia condiscipulos fecerat, post longum tempus redditi singula animum delectassent et expectationis tedia lenivissent, mox michi nisi lapidum montes et silentium et horror spectantium oculis atque animis obviarent, mutatione tam subita, ut nemo aliud quam somnio lusum se et aut falsum vidisse aut videre falsum crederet. Iunge autem his universalibus singulorum vite mala, dolores, egritudines corporis atque animi, mille generum pericula. Unde non metuas? Ut que metuuntur obliviscar, mille laborum formas et vite tedia, quibus nichil est gravius. His accedunt milia tentationum et demonum insidie immortales et permissu omnipotentis Dei violenti spirituum incursus et tam multa sine indutiis animarum bella domestica, ne sua propria cuiuslibet etatis attingam: pueritie levitatem, adolescentie ardores, iuvente certamina, solicitudinem atque tristitiam senectutis comites curasque insomnes et impacatas querimonias et supreme mortis anxietudinem atque inclementiam nullius glorie aut potentie deferentem, denique comunes mortalium omnium metus omnes et, si in sermone religioso fati nomine uti licet, inexorabile monstrum illud et «avari strepitum Acherontis» mundique confusionem inquietamque voraginem, que quisquis «subiecisse pedibus» potest, merito describitur felix a poeta, ea felicitate que sperari potest in hac lacrimarum valle. Hec interim pauca de multis attigerim, et sileo nuditatem nulli animantium tam inopem, sileo fragilitatem nulli tam manifestam, sileo indigentiam nulli penitus tam abiectam tamque humilem, sileo spes inanes, anxias, infinitas, inexplebiles, inconsultam vite cupidinem, supervacuum mortis horrorem, luctum precocem, risum tardum, cecitatem anime seipsam nescientis, ridiculam ignorantiam rerum variarum et scientiam laboriosam, magis in dies quid sibi desit agnoscentem et profectu notitie causas laboris ac doloris et indignationis aggregantem. Multa nunc possem talia referre vel publica vel privata, sed et satis ista sufficiunt satisque perturbant, et si de omnibus loqui velim, non unius libri angulus, sed multa michi sunt implenda volumina, quod alio quodam libro michi videor pro ingenii viribus et facultate otii prestiturus. Quod equidem ad hoc inceptum attinet, has omnes et reliquas mundi pestes, quarum nullus est aut modus aut numerus, peccata hominum fecerunt, que si nulla essent, nulla esset miseria humana, nulla calamitas, nulla confusio, nulla mors; nunc autem tanta sunt, ut preter conscientie stimulos metumque iudicii et presentes penas quibus assidue castigamur, aliud maius malum secum ferant, quod enim super omne malum est, infideles et incredulos ac subinde desperantes et, quasi Deus humana non curet, in omne scelus ac dedecus pronos faciunt, dum ita nobis videmur, ut omnino suspicari nequeamus tanta sic meritis beneficia celestia conferri, quasi non amplius Deus misereri possit, quam homo delinquere, et quasi non illud propheticum sit verum: «Cum iratus fueris, misericordie recordaberis», et que de his superius dicta sunt. Omnia enim conscientie vis de memoria exturbat usqueadeo, ut quotidie stupeamus mundum stare, illius etiam immemores quod scriptum est: «Misericordia Dei est quod non sumus consumpti». Hec est profecto columna invicta et immobilis basis, que mundum tanto scelerum fasce depressum adhuc substinet, que licet misereatur et punit, et quanquam equo parcius, graviter tamen. In se oculos reflectat qui hoc verum esse non credit: inveniet domi sue quisquis non modo virilem erumnarum partem, qua comperta me vera locutum fateatur, sed plusculum aliquid, quo se pregravatum egre ferat, preter paucos abundantes in seculo, de quibus dicitur: «in labore hominum non sunt et cum hominibus non flagellabuntur». Quibus tamen siquis in sanctuarium Domini ingressus «novissima eorum consideret», heu quanto graviora et longiora supplitia reservantur! Neque vero quisquam hec tam multa eo spectare extimet, ut misericordiam Dei verbis extenuem, sed ut illam probem mixtam esse iustitie. Atque ita maxime duritiem quorundam qui misericordiam solam tot inter culpas sperare non audent, molliam atque demoliar; quamvis enim ut iudex puniat miseretur ut pater, plus multo paterne dementie retinens quam iudiciarii rigoris; quod si non ita esset, iandudum nichil reliqui superesset in quo puniremur, tanto maior est morbi vis quam egrotantis et saucie humane nature vigor, nisi eam qui condidit adiuvaret. Cuius vel gratie magnitudinem, vel consilii altitudinem super filios hominum quis ne dicam humanis verbis explicet, sed humana mente concipiat? Nempe ad divinum munus metiendum divino auxilio est opus et Dei gratiam agnoscere Dei gratia est. Non est hominis per seipsum celeste misterium scrutari; quia tamen et ceci et claudi, licet in tenebris fessi, rectam semitam palpitantes querunt, loquar pauca de his quorum scientiam quero magis quam profiteor. En fragilitas nostra ante oculos nostros semper; nichil agimus quod non nos humane conditionis admoneat atque miserie, de qua quidam integros ediderunt libros, tractatus alii eximios, de qua Plinius Secundus VII Naturalis historie breviter attigit, sed stilo excellenti ac florida ubertate sententiarum, de qua Augustinus latius agit libro Civitatis Dei, unde Cicero ante omnes librum sue Consolationis adimpleverat, de qua michi quoque nonnunquam fuit impetus loqui aliquid et vagantem calamum in hos fines immittere, nisi quia et nimis magna et nimis nota res visa est, quod et tam multa se offerent, ut, unde ordirer aut quid potissimum dicerem incertus, nunquam satis explicari posse rem tantam arbitrarer et supervacuum videretur quicquid ea de re dictum esset, de qua novi nichil ab homine dici posset, hoc unum itaque commemorasse satis esse, nil miserius homine, nil debilius, nil pauperius et adventitie opis egentius; quamvis indigentiam, imbecillitatem et miseriam hanc, unde simus et quid simus quid ve futuri simus, quibus ve tramitibus, unde, quo pergimus, nisi nos fallimus, sine libris, sine cuiusquam admonitione scimus experti neque dum nostri meminimus horum possumus oblivisci. Contra vero divine nature omnipotentissimam maiestatem non tam scimus quam opinamur et contemplamur, «invisibilia Dei per ea que facta sunt intellecta conspicientes»; attoniti et veluti solis luce mortales vincente oculos hoc unum scimus, non quod nichil scimus, ut parum intellectui suo fidens ait Socrates, sed hoc certe: rem esse ineffabilem et incomprehensibilem ac nostris ingeniis inaccessam. Horror stuporque ferit animum nostram simul et humilitatem et illius altitudinem contemplantis – illud quod ne contemplari quidem ad plenum possumus ex quo factum est, quis antequam fieret cogitasset? – quo scilicet, quam potenti et quam misericordi remedio huic tante miserie sit consultum. Lippi et invalidi adhuc tante lucis aciem ferre non possumus et in ipsum lumen quod amamus figere oculos non audemus, tali tamen felices impotentia, quibus plus gratie collatum est, non dico quam mereamur aut mereri valeamus, quorum omne meritum in primo parente quasi viror arboris in radice aruit, non dico quam pro quo dignas grates saltem verbo persolvere, sed plusquam intelligere vel tenuiter suspicari. Gaude igitur, humana natura, de extremis miseriis facta felicior quam toto capere possis ingenio. Intendite, queso, huc ingenia literata, audite Plato, Aristotiles, Pithagoras: non hic ridiculus ille circuitus animarum et vana metempsicosis, sed maius quoddam vere salutis archanum latet. Audi, Varro, studiosissime hominum abditarumque rerum inquisitor ardentissime: non hic tuorum turba et fallacie deorum, sed unius Dei veritas pietasque describitur. Adeste Cicero atque Demosthenes: non forensis, sed celestis causa agitur, quid hic ingenium, quid facundia vestra possit experimini; et vos, Homere et Virgili, adestote animis: non hic greci reges aut romani imperatores vel duces neque falsus ille «superi regnator Olimpi» Iupiter, sed regnator celi verus canitur Cristus. Cogitate inter celum et terras quanta distantia est et, ubi diu frustra, iantandem utiliter laborate, fingite animis ut terra salva sit necessarium esse celo illam iungi: quibus id artibus fiet? Hic vestrum acumen, hic intelligentiam requiro; nunquam reor talia cogitastis. Cogitate modo et intendite, excitate animos, ingenia sublevate; puto autem cum valde surrexerint mox ad destinatum pervenire nequeuntia et labore indaginis fessa subsident. Multa de nubibus, de imbribus, de fulminibus, de ventis, de glacie, de nive, de tempestate, de grandine, multa de animalium naturis, de potentiis herbarum, de qualitatibus rerum, multa denique de tumore pelagi, de tremore terrarum, de motu celi ac stellarum disputata acriter et tractata subtiliter reliquistis, at quibus modis terre celum iungeretur atque uniretur unum hoc ex omnibus non vidistis. Magnum forsan et prorsus impossibile contraque nature leges videatur tam magna tamque distantia iungere; atqui maius quiddam multoque distantius est quod moveri oportet et inclinari ut terra salvetur. Inter celum nempe et terram distantia ingens, fateor, sed finita est, inter Deum vero et hominem infinita. Homo quidem terra est, unde nomen accepit, de terra ortus, in terra vivens, in terram reversurus; Deus autem non celum, sed celi conditor, tantum celo quantum terra altior utrobique tantundem presens et tantundem distans, et si enim celum terra nobilius non negetur, idem tamen utriusque creator ac rector Deus, «qui fecit celum et terram, maria et omnia que in eis sunt» et, localis spatii non capax, ex equo omnem suam regit ac supereminet creaturam. Quid igitur fiet? Vos interrogo, doctissimi homines, qui multa curiosius quoque quam oportuit libris ac memorie mandantes unum quod et maximum erat et summe salutiferum atque apprime necessarium siluistis. In quibusdam sane codicibus vestris predicari Deum et eius Verbum et multa, que circa summum fidei verticem et coeternam Patri Filii personam evangelicis apicibus conveniant Augustino testante notum est, quod scilicet, «in principio erat Verbum et Verbum erat apud Deum et Deus erat Verbum», quodque «omnia per ipsum facta sunt et sine ipso factum est nichil», at qualiter «Verbum» illud «caro factum sit», qualiter terre iunctum «habitarit in nobis» «hoc doctus Plato nescivit», ut ait Ieronimus, «hoc Demosthenes eloquens ignoravit»; quorum primus dixisse fertur «nullus Deus miscetur hominibus». Atqui vel falsum hoc, Plato, dixisti, vel falso tibi sententie huius invidia data est. Quanto melius hac in parte Seneca! Ait enim: «Deus ad homines veniet, nulla sine Deo mens bona est». Certe Deus noster ad nos venit, ut ad eum nos iremus, idemque Deus noster mixtus est hominibus, quando «habitu inventus ut homo» habitavit in nobis; profecto enim, quod non tantum Plato negans sed et Seneca confitens ignorabat, quodque prorsus ignotum erat homini, nisi cui forte divinitas revelasset, immota lege divini consilii ab eterno attollenda erat humanitas, inclinanda divinitas; utrunque pariter factum et salubris celebrata coniunctio est, sine qua egra semper et languens humanitas iacuisset. Neutrum sine altero potuit fieri, aut per alium fieri, quam per Eum qui «inclinat celos suos et descendit», qui respicit terram et facit eam tremere, per illum itaque nec per alium factum est. O inenarrabile sacramentum! Nam quo altius humanitas attolli poterat, quam ut homo ex anima rationali et humana carne subsistens, homo mortalis casibus, periculis, necessitatibus nostris obnoxius et, ut paucis absolvam, verus ac perfectus homo, et a Verbo filio Dei Patrique consubstantiali et coeterno in Deum atque in unitatem persone ineffabiliter assumptus, duas in se naturas mira rerum prorsus imparium aggregatione coniungeret? Quo, inquam, homo poterat altius ascendere, quam ut homo Deus esset? Ex adverso quonam magis deprimi declinarique divinitas poterat, quam ut persecutiones, iniurias, terroresque et mala nostra preter peccatum omnia passurum mortale corpus indueret, cum quo usque ad ultimas contumelias, ad verbera, ad passionem ac mortem, «mortem autem crucis», pro salute assumpti hominis humiliata descenderet? Que quia tam magna tamque supra intellectum erant, ut ea capere ingenia dura et superba non possent, quippe que non ingenio sed fide capiuntur, fecerunt sibi hereses innumeras et in primis duas, quarum altera Cristum Deum tantum et non hominem, altera hominem et non Deum decepta contendit. Ceterum utriusque durities, ut reliquarum omnium, vere fidei malleis contusa fidelibus cautionem, suis auctoribus interitum sempiternum peperit. Iamque adeo pervulgata est veritas, ut nullum fere virus mortiferi dogmatis latere aut fallere catholicum gustum queat; omnia passim in oculis atque in manibus sunt; frustra iam piis foribus obversatur circulator hereticus; frustra invisibilis hostis accingitur; patescunt doli omnes artesque translucent: pastor hunc horridus, hunc ferratus miles, durus fossor, insomnis mercator, nauta vagus, denique hunc fidelis spernet anicula, et si enim expliciter fidei articulos defensionesque non noverit, assuete tamen pie aures veris dogmatibus et opplete divinorum atque celestium fragore tonitruorum contra omne sacrilegium et simplicitate confessionis et fidei firmitate vallantur. Sed enim victus in firmitate fidei atque hinc repulsus alia retentabit; obiciet operis difficultatem, temporis malitiam ambiguumque successum. Dicet: Esto, sit Deus Cristus; quis illi obediet? quis implebit imperia tam dura? si salvari hominem vellet, aut plus virium daret, aut leviora preciperet. Rursum: Et quis consilium Dei novit, cum sepe homines lateant humana consilia? Quis scit an idcirco precipiat, ut excitet; ideo minetur, ut terreat, ut impleti memor in iudicio, sic precepti futurus immemor neglecti? Contra hanc impiam atque falsiloquam suggestionem, fratres mei, clamemus singuli, clamemus omnes ad Dominum et exaudiet nos et intonabit in aures eius iustus clamor; dicat quisque quam maximo nisu anime potest et vocem lacrimis, si datur, aspergat frangatque suspiriis: nulla melodia suavior Deo est. Vult ille amari, vult de se sperari, vult cum gemitibus orari. Dicat autem quisque: «Domine libera animam meam a labiis iniquis et a lingua dolosa». Spiritus quidem carnem et ossa non habet, linguam vocemque non habet: quibus igitur instrumentis loquitur? O utinam deforent instrumenta periculisque nostris illius exarmatione succursum esset! Quod fortasse ideo non fit, ut adversus hunc hostem nostra militia quo laboriosior eo clarior sit acceptiorque duci nostro. Loquitur ille multa intus in anima, que quisque nostrum tacitus non sine gravi exercitio suo fert. Valde autem providendi cavendique sunt hostes, quos intra muros, ut ita dixerim, familiaribus insidiis inque intimis anime penetralibus experimur. Habent tamen interdum et linguas et vocem: et quas, oro? dicat aliquis. Nempe linguas impiorum hominum, vocem vulgi, siquidem e tot linguis una totius populi vox est. Laudat voluptatem, virtutem despicit, Cristi viam vel ambiguam vel inaccessibilem saltem dicit. Raros veritas testes habet. Inter hec vivimus; in hanc temporum particulam coniecti sumus: his moribus non utendum dico, sed resistendum. Quod nobis miseris, quibus adhuc inter seculi fluctus anceps navigatio agitur, laboriosum longeque difficile dixerim; nam et estu rapimur rerum temporalium, nec plus otii contigit quam quod nobis peccatorum et occupationum nostrarum intermissione permittitur. Vobis vero iam portus tuta tenentibus circumspectio provisioque facilior multo est. Abscidistis quidem mundi nodos, negotiorum laqueos, vincula rerum; nudi et liberi multis e tempestatibus enatastis, ubi quiescere liceat et vacare. Itaque ad illud eximium salutis studium cui uni, neglectis omnibus aliis, intendistis, necessario otio abundantes, hoc tam magno licet paucis cognito Dei dono utimini parce, sobrie, solicite, nequa vobis ex otio, ut fit, tumultuosior occupatio renascatur: otio etenim est opus non resoluto et inerti atque enervante animos, sed strenuo et, quod maxime vestrum est, religioso et pio. Hoc ergo, fratres, agite, hoc ad salutem tramite pergite: nullus rectior, nullus est tutior atque ideo totiens hoc a vobis hodie postulo, ut vacetis. Ubi enim ieronimiana translatio habet: «Vacate», vetustior habebat: «Otium agite», cui inherens Augustinus ait: «Unum certe querimus, quo nichil est simplicius; ergo simplicitate cordis queramus illud. Agite otium, inquit, et agnoscetis quia ego Dominus: non otium desidie, sed otium cogitationis, ut a locis ac temporibus vacet». O profundum et salubre consilium, fratres, quod ut ad liquidum intelligeretur adiecit: «Hec enim fantasmata tumoris et volubilitatis constantem unitatem videre non sinunt: loca offerunt quod amemus, tempora subripiunt quod amamus et relinquunt in animis turbas fantasmatum quibus in aliud atque aliud cupiditas incitatur: ita fit inquietus et criminosus animus, frustra tenere a quibus tenetur exoptans. Vocatur ergo ad otium ut ista non diligat, que diligi sine labore non possunt». Hec ille vir et pietate magnus et literis. Ego autem, fratres, ad hoc vos otium voco, hoc postulo, hoc hortor, hoc obsecro: agite otium et vacate. Ambo enim optima, imo equidem unum sunt sicut et que secuntur: «agnoscetis quia ego sum Dominus» et «videbitis quia ego sum Deus». Dulcis via, felix terminus; vacare et videre, otium agere et agnoscere, et non modo per brevissimum laborem ad longevam requiem, quod ipsum peroptabile erat, sed, quod immense gratie est, per temporale gaudium ad eterna conscendere. In hoc culmen scandite, unde ascendendi altius est via, et in huius otii arce consistite: hic nullo strepitu auribus, nullo pulvere rerum transeuntium obstante oculis, omnes hostis dolos tendiculasque prospicite. Quamvis enim, ut dixi, illi gratias qui nos omnem veritatem docuit, iam eousque profectum sit, ut vel suapte natura, vel consuetudine in naturam versa, bene institute mentes atque aures ultro respuere didicerunt quicquid aperte dissonum vero est, illud tamen occultius dyabolicum murmur ex ore impii cavendum, qui apparenter melior sed deterior existenter, Cristum laudando impedire cogitet vestrum iter, quo ad Cristum pervenitur. Iste quidem aget hoc modo: Sanctum fateor quicquid Cristus iubet, sed implere precepta Dei supra hominem est; itaque si in rerum humanarum executione laboramus usqueadeo, ut sepe nos cepto impares agnoscamus atque ideo meliore consilio desistamus, quid de divinis est sperandum? Linquamus illa igitur angelis, quorum excellentissimi etiam sub pondere corruerunt: celestia sane celicole, nos humana tractemus, et fortasse consultius fuerit non ingredi iter hoc arduum preruptumque, quam medio calle desistere, et hac saltem vita dum adest frui, quam spe incerti certum perdere. Veniet alter, eo periculosior quo proximior vero, qui et rectas Cristi semitas et sancta iussa fatebitur et has pervias et hec possibilia non negabit, sed difficultatem rerum nostramque mollitiem multoque maxime nostre etatis, de cuius desperatis ac perditis moribus nichil a quoquam satis ne dicam nimium dici potest, verbis exaggerans ferventi proposito quoddam diffidentie frigus asperserit, aut forte facilia predicans differenda concludet: posse enim cum libuerit impleri, dandam quoque partem temporis huic vite, cuius muneribus hauddubie sit apertior virens etas; cetera senio committenda, quod maturioribus oportunum consiliis sit, ac tum maxime de altera vita cogitandum, dum huius finis in proximo est, eo presertim quod et in rebus omnibus sit ordo pulcerrimus et cum semel abscesseris turpis ad ista sit reditus: non minus Deo placuisse qui penitentiam egerunt, quam qui sic vixerunt ut eo remedio non egerent. Horum ac similium suasores non deerunt, vel sermones hominum, vel taciti cogitatus, quod sibi contingere posse quis miretur, cum contigerit Augustino, quod ex Confessionibus suis constat, et iam ante contigisset Antonio, tam duri propositi et tam solide virtutis ac fidei viro, quod Athanasii testimonio notum est? «Inimicus» enim, inquit «nominis cristiani dyabolus impatienter ferens tantas in adolescente virtutes veteranis eum aggressus est fraudibus. Et primo quidem tentans siquo modo posset ab arrepto eum instituto detrahere immittebat ei memoriam possessionum, sororis defensionem, generis nobilitatem, amorem rerum, fluxam seculi gloriam, esce variam delectationem et reliqua vite remissioris blandimenta, postremo virtutis arduum finem et maximum perveniendi laborem, necnon corporis fragilitatem suggerebat et prolixa spatia temporis, prorsus maximam ei cogitationum caliginem suscitabat, volens a recto proposito revocare». Hactenus Athanasius. Vos autem, fratres, eodem quo Antonius orationis clipeo hec hostis tela repellite, siquidem dyaboli telum est quicquid loquitur impiorum os. Multa igitur tela iaculatur, multas etenim linguas habet, ceu totidem amenta quibus hastilia venenata contorqueat; nec linguas modo, sed et oculos et aures et manus habet et brachia et pedes: denique, sicut iusti anima sedes est Cristi, sic impii anima sedes est dyaboli et sicut anime, sic et anima presidenti totum corpus obtemperat. Inde igitur talia suadente illo, quid detur aut quid apponatur nobis ad linguam dolosam? Si hoc queritis respondetur vobis per prophetam: «Sagitte potentis acute cum – carbonibus desolatoriis». O ingentis mali remedium oportunum atque efficax! Quo genere sermonis alibi utitur propheta idem: «Sicut sagitte in manu potentis, ita filii excussorum». Unde non immerito queri solet quis hic potens, que sint he sagitte, qui sint hi carbones. Et certe nemo potens, nisi cui dictum est: «Scio quia omnia potes et nulla te latet cogitatio», et ab alio quodam: «Multum valere tibi soli supererat semper, et virtuti brachii tui quis resistet? quoniam tanquam momentum statere sic ante te est orbis terrarum et tanquam gutta roris antelucani que descendit in terram, sed misereris omnium, quoniam omnia potes». Et rursus ab alio: «Potens es, Domine, et veritas tua in circuitu tuo», et ab alio: «Beatus et solus potens, rex regum et dominus dominantium, qui solus habet immortalitatem et lucem habitat inaccessibilem». Et ab alio: «Qui transtulit montes et nescierant hi quos subvertit in furore suo, qui commovet terram de loco suo et columne eius concutientur, qui precipit soli et non oritur, et stellas claudit quasi sub signaculo, qui extendit celos et graditur super fluctus maris, qui facit Arturum et Oriona et Hyadas et interiora austri, qui facit magna inscrutabilia et mirabilia quorum non est numerus». Hic est igitur, fratres, solus et verus potens. Nam quis, queso, alius potens, aut quantula hec nostra potentia est, seu verius nostra fragilitas in hoc perangusto terre habitabilis angulo sive, ut proprie dicam, puncto, qui, si terra ad universum puncti rationem obtinet, puncti punctus esse deprehenditur, in quo quidem omnes degimus mortales, genus laboriosum, anxium, solicitum, tanto mari totque paludibus obruto, tot desertis inhospito et inculto, tot amnibus montibusque distincto, tot regnis atque imperiis scisso, tot bellis ac discordiis inquieto, quo tam iugibus curis, tam longo labore brevique tempore possidendo non secus ac perpetuo superbimus, cuius fugitiva felicitas, quamvis insano fulgore perstringente oculos aliquid esse videatur, quid tamen vere sit multis experimentis, sed nullo clarius quam morte agnoscitur? Sagittas vero quas alias opinemur, nisi apostolos ac nuntios, quos potens ille de quo loquimur in medium suorum hostium iaculatus est, seu verba vite et testimonia Evangelii late sparsa et sive per illos, sive per seipsum regum ac populorum infixa sunt pectoribus, non doloris asperi, sed predulcis amoris causativo vulnere, de quibus ipse non semel sed iterum et iterum gloriabundus et exultans dicit: «In nomine Domini quia ultus sum in eos»? Vere igitur potens, qui paucis sagittis orbem domuit seque de tot adversariis ulciscens tot animas duci hostium eripuit: vere acute sagitte, que facili iactu durissimis adhesere precordiis: carbones vero desolatorios seu vastatores, utrunque enim in antiquis codicibus lectum est, quid aliud putem, nisi ardentes et ignitas animas eorum, qui vos in hoc sancto proposito precesserunt? Sepe cui verba non proderant, exempla profuere puduitque non sequi cui non credere non pudebat; tanto vehementior aculeus est actuum quam verborum. Adversus linguam igitur dolosam, ne ancipiti cuspide tenerum cor transfigat, duo hec monstrata remedia sunt: sagitte potentis acute; si forte ille non sufficiant, carbones desolatorii. Dicam aliquid, ne res careat exemplo. In primis meditare tu quisquis in hoc statu es, quem dolosa lingua circumstrepit, quam potens est qui tibi hunc animum dedit, quam facile illi sit quod inspiravit fovere, perficere quod incepit. Audis illam veris falsa miscentem, ne si falsa sint omnia pariter respuantur. Dicet: cave nequem timeas, necui te submittas, nil libertate melius, liber esto; quid vano terrore, quid humili servitute deiceris? Respondebit primum ore mosaico, deinde autem per seipsam viva veritas ut «Dominum deum tuum adores et illi soli servias»; et iterum alter Dei amicus ait: «Timete Dominum et servite ei corde perfecto atque verissimo»; et rursus alter: «Auferte deos alienos de medio vestrum et preparate corda vestra Domino et servite illi soli»; et rursus idem: «Nolite recedere a tergo, sed servite Domino in omni corde vestro et nolite declinare post vana, que non proderunt vobis»; et iterum alius: «Servite Deo patrum vestrorum et avertetur a vobis ira furoris eius»; nec tantummodo viri sed et mulier vidua Deum alloquens: «Tibi serviat» inquit «omnis creatura tua»; propheta autem rex et reges et omnia servire Domino, cui serviendum nunc in letitia nunc in timore, denuntiat. Illi igitur et ego serviam letus ac metuens, cui sic serviens liber ero: parum est, imo vero serviens regnabo. Dicet ille: Servitus aspera, iugum grave. Respondebis: At Dominus meus, tam verax quam tu mendax, contrarium clamat: «iugum suum suave et onus suum leve». Dicet ille: Tu peccator fragilis et mortalis. Respondeto: At Dominus meus sanctus, fortis, immortalis; si fatiger, illi herebo, illius in gremio conquiescam; habet et fatigatio voluptatem suam et gratiorem efficit quietem. Sunt qui fatigationem exercitio querant. Siquid sane me impulerit, in illum ibo; ille immobilis, fixus, infatigabilis et mei amans; non se avertet ut corruam, sed si in illo confidam, non erubescam neque me irridebunt inimici mei. Ad divina deinde consilia te convertes teque ipsius Cristi verbis armabis. Audies enim ab illo prenuntiatas huius vite molestias et labores et pericula et scandala et quicquid in hoc cursu temporum tibi patiendum est. Audies ab adverso melioris vite premia atque solatia in finem promissa laborantibus. Hoc tibi datur et apponitur ad linguam dolosam. Si ne hoc quidem sat est, sed penetrabilior adversarii cuspis urgere non desinit et peccatorum cumulos et fragilitatem conditionis ingerere ut iter durum, tempus asperum, ingens sarcina, tu delicatus, mollis, infirmus, eger, adolescens, senex – hi enim omnes sibili sunt lingue dolose –, quid laboras, seu quo pergis, quid vel tam mane preoccupas vel tam sero aggrederis, gaude potius dum licet, de futuro viderit fortuna; quotiens istis urgemini, fratres, neque ad defensionem verba neque acute sufficiunt sagitte, tum demum carbones desolatorii in medium proferantur: ego ne feminis ac puellis infirmior, que sepe non exiguum laborem ut ego, sed tam multa terribilia et terribilium extremum alacres pro Cristi nomine sunt perpesse? Ego imbecillior Gregorio, delicatior Arsenio, voluptuosior superbiorque sum regibus et filiis regum, qui totiens propter Cristum regna et regnorum delitias, sepe etiam spiritum contempserunt? Non hoc iter primi agitis, non ultimi; habetis et vos propositi vestri duces: «habet enim» ut Ieronimus ait «unumquodque propositum principes suos: Romani principes imitentur Camillos, Fabritios, Regulos, Scipiones; philosophi proponant sibi Pithagoram, Socratem, Platonem, Aristotilem; poete emulentur Homerum, Virgilium, Menandrum, Terrentium; historici Tuchididem, Salustium, Herodotum, Livium; oratores Lisiam, Graccos, Demosthenem, Tullium et, ut ad nostra veniamus, epyscopi et presbiteri habeant in exemplum apostolos et apostolicos viros, quorum honorem possidentes habere nitantur et meritum. Nos autem habemus propositi nostri principes Paulum, Antonium, Iulianum, Hilarionem, Macharium et ut ad veritatem Scripturarum redeamus noster princeps Helias, noster Heliseus, nostri duces filii prophetarum»; equidem fratres, hi sunt vestri duces, qui Ieronimi duces erant. Insuper et ipse Ieronimus et Augustinus et Gregorius et omnino quisquis aliquando hactenus pro Cristi amore solitariam atque heremiticam agens vitam religioso otio claruisse noscitur, dux et comes hortatorque et adiutor vester est et exemplum sui ceu bacillum quendam offert vobis fasce pressis aut fessis itinere. Quamobrem, siquis est iunior, Paulus heremita Antoniusque et Hilarion ad memoriam revocandi erunt, quorum primus sextum decimum, secundus vigesimum aut idcirca, tertius vero quintum decimum etatis annum agens in solitudinem perrexit mundumque deseruit: siquis senior, iidem illi ante oculos habendi, sed perseverantia in primis extimanda et iungendus principio vite finis, e quibus Paulus ad tertium decimum atque centesimum, Antonius ad quintum ac centesimum, Hilarion ad octogesimum annum in illo sancti atque religiosi otii fervore pervenit. Non est animus nominatim hic reliquos attingere, quorum nomina satis in secundam Solitarie vite partem congessisse videor. Inde ergo vel aliunde quem quisque laboribus suis aptissimum senserit ducem legat, cuius vite atque exemplis insistens post regis nostri vestigia secum pergat, et siquis forte diffidit idem posse et Cristi bellis indomitorum senum imitatio difficilis videtur, an non succurrit et hos prius fuisse pueros quam senes? An preterea quod puelle et infirmi et educati in purpura potuerunt, non poteritis, quasi vero vel hi molles vel durati illi viri quicquam in se potuerint et non in illo potius qui eos confortabat, in quo «se posse omnia» gloriabatur Apostolus? An vero senectus ab honesto retrahet, ad quod vel sola possit impellere, dum cogitare ceperit viator diei ultimum, breve iter ac devexum, hospitium prope esse paratamque cum laborum fine mercedem? An Victorinum tenuit senectus, quominus spretis omnibus atque in primis illa tanta literarum gloria, qua tam longa etate floruerat, dimisso magisterii honore, propter Cristum quem aut ante non noverat, aut forte contempserat, mori etiam non timeret, paganus iuvenis et paganus senex sed decrepitus cristianus? felix, qui totius vie devium et longe lucis errorem facili compendio correxit ad vesperam. An vero conscientie pondus in desperationem aget aut opprimet, memorantem quot beneficiorum immemor David, quantaque scelerum mole obrutus, non desperando misericordiam consecutus est? Quantus persecutor Cristi Paulus, quantas persecutiones propter Cristum pertulit? Quantus vere fidei oppugnator Augustinus, quantus eiusdem fidei propugnator evaserit? Quid Maria «mulier in civitate peccatrix», in civitate, inquam, non Dei, quam peccatores non inhabitant, sed mundi, nonne de cive babilonica Ierusalem celestis civis effecta est adeoque per misericordiam reformata, ut deletis impudicitie maculis post genitricem Cristi solam primum apud nos inter virgines obtinuisse videatur locum? Argumentum evidens, quanquam irreparabilis sit ipsa virginitas, penitentia tamen et lacrimis virginitatis gloriam reparari, et verissime dictum esse cui plus dimittitur plus amari. Hi sunt igitur igniti carbones; quisquis obiecerit silebit et siquid in fundo anime horridum fetulentumque subsederit, vel ipsius lingue manibus iniectum vel terrestribus concretum curis, aut ulla vanitatum veterum recordatione contractum, quod sine tacitis vel expressis dolose lingue suggestibus fieri nequit, totum illico desolatoriis carbonibus et sancto igne desolabitur atque vastabitur. Sic animus humanus quasi ager ubi erbe inutiles, neglecta soli ubertate, luxuriant, recipiendis alendisque seminibus verborum Dei purgatur et oportuno atque utili reparatur incendio: licet sint qui hunc psalmi locum brevius decurrentes sagittas potentis imo vero omnipotentis sententias divinorum verborum carbonesque desolatorios ignem Sancti Spiritus accipi velint, quo doctores sacri sagittas exacuunt. Dicunt enim, de quo nemo dubitet, predicationem hominis nisi divino flamine accensam ad penetrandum in animas audientium longo duratas gelu, hebetem atque invalidam fore. Michi autem et hic sensus quamvis probetur, alter tamen videtur utilior et hauddubie uberior est, ut potens Cristum, sagitte nuntios eius ac verba, carbones exempla significent. Qui sensus meis utcunque verbis expressus, magna fateor ex parte, quo fidentius utamini, de sanctorum et ante alios Augustini dictis excerptus est. Ne ve hec tantum cavenda vobis opinemini: innumerabilia sunt adversus que semper armatum et intentum esse animum oportet. Ad summam enim quicquid contrarium rationi vel auditis ab alio, vel silentio cogitatis, lingua dolosa est. Vitate dolos, insidias declinate eoque vigilantius, quo coloratiore rationis palio tegitur sermo vel cogitatio. Venit in animum cuiuspiam, quod ipsum magnis sepe viris accidit, non ut ab hoste sed ut a Domino signum petat: hostile consilium est: cavete. Non audet suadere animo bene instituto ut a se signum petat, ne nimium patentes insidie sint – scit propter mentiendi naturam parum sibi fidei esse –, sed a Domino, quod ipsum diffidentie consilium et odio dignum est: nichil est enim aliud quam Deum tentare. Absit hoc a vobis, fratres. Non sumus ex his quibus dictum est: «Generatio mala et adultera signum querit et signum non dabitur ei». Optat adversarius noster non ut discamus, cui ignorantia nostra gratissima, scire nostrum permolestum est, sed ut secum confundamur, qui audivit a Domino: «Vade retro Sathanas; scriptum est enim non tentabis Dominum Deum tuum». Vult ut Domino nostro, a quo et per quem et in quo sumus, sine pignore non credamus; imo equidem ut mille pignoribus acceptis nova supervacua et nocitura poscamus, quo illum scilicet vanis superstitionibus irritemus «obdurantes corda nostra, sicut in exacerbatione secundum diem tentationis in deserto, ubi tentaverunt eum patres nostri, probaverunt et viderunt opera sua». Hoc nobis velut oblitis hostis suggerit quod in patribus nostris acerrime vindicatum esse meminimus: hortatur ut presentiam futurorum anxii queramus, que nec possibilis est homini, nec necessaria profecto nec utilis, et si possibilis foret, que non exequor ne nimius sim, cum in eo presertim libro, quem De divinatione composuit, eleganter a Cicerone tractata sunt, et post eum a Favorino, philosopho multe facundie atque doctrine. Sed ille nos augurum atque aruspicum aut qualibet arte divinantium hoc servientium servos cupit, horum tamen omnium facillimus est contemptus recolentibus scriptum esse quod «multa hominis afflictio, qui ignorat preterita et futura nullo scire potest nuntio», et eodem libro: «omnia servantur in futurum incerta», et eodem: «ignorat homo quid ante se fuerit; et quid post se futurum est, quis illi poterit indicare?». Quem secutus Statius

quid crastina volverit etasscire nefas homini

ait, de quibus omnibus accianum illud probo: «Nichil» inquit «auguribus credo, qui aures verbis alienas ditant, suas ut auro locupletent domos», nec minus pacuviana placet irrisio: nam «si que ventura sunt» inquit «provident, equiparentur Iovi»; ubi si non satis est testimonium poeticum, accedat propheticum illud Ysaie dicentis: «Annuntiate que ventura sunt in futurum et sciemus quia dii estis vos». Sed hec satis inter doctos nota fallacia est, preter inscium vulgus nulli iam periculum illatura. Illa temeraria precepsque suggestio, quam clanculum sepe nobis immurmurat, ut optemus aliquem ab inferis resurgentem, per quem de alterius vite statu et de veritate iudicii doceamur, quasi forte vel redivivus impius quisquam veriora dicturus sit quam Dominus in eternum vivens aut precones eius apostoli et prophete, vel nos facilius credituri. Huic fraudi in Evangelio occursum est: «habent enim» inquit «Moysen et prophetas, audiant illos», et statim post: «Si Moysen et prophetas non audiunt, neque siquis ex mortuis resurrexerit credent». Omnibus tamen ille modis innititur, ut vel hoc vel signa saltem alia et videre que legimus miracula ac prodigia cupiamus curiositate pestifera, qua in re pretenditur fidei fundamentum, cum sit, ut dixi, pruritus anime diffidentis atque fastidiose et rebellionis hinc materiam aucupantis. Si enim ea sola credimus que videmus, iam nec Deum immortalem, invisibilem, nec spiritus omnino ullos nec animam quisque suam, denique prorsus nichil eternum videt, cum, ut scriptum est, «que non videntur eterna sint». Quod siquis ut credat facta miracula fieri iterum expetit, pari temeritate postulet omnem Evangelii seriem iterari. Ita Cristum pro salute nostra nichil semel fecisse sufficiet, ne bis quidem aut quater, cum et quod nos viderimus hereditario iure vesanie singulis etatibus sit posteritas petitura, quo nichil importunius aut infidelius fingi potest, quippe inter scientiam et fidem aliquid intersit oportet; profecto autem, cum fides ex auditu sit, per huiusmodi vero concupiscentiam ad visum tactumque redigitur, ut iam non fides sed experientia dici possit. Non est hoc, fratres, fidelis ac devote anime poscere, seu etiam cogitare. Sufficiat nobis apostolorum atque sanctorum oculis vidisse que credimus: nos credimus, sciunt illi. Quid enim sonat aliud Evangelium Iohannis, ubi ait: «Qui vidit testimonium perhibuit; et verum est testimonium eius; et ille scit quia vera dicit ut et vos credatis»? Supervacuum, imo superstitiosum potius, quicquid preter hec queritur, siquidem, ut preclare ait Leo papa, «nos in illis viris contra calumnias imperitorum et contra terrene argumenta sapientie docebamur: nos illorum instruxit aspectus, nos erudivit auditus, nos confirmavit tactus; gratias igitur agamus divine dispensationi et sanctorum patrum necessarie tarditati. Dubitatum est ab illis ne dubitaretur a nobis». Hec Leonis quamvis pervulgata non silui; vera enim et efficacia, non compta et nova nunc scribere est animus. Sufficiant nobis quoque vulnera martirum et inde profluens sacer sanguis unde descripta piis in mentibus fides nostra est, cuius nisi pignus ydoneum accepissent nunquam tam intrepidi et tam leti ad supplitia et interitum festinarent. Itaque, ut vulgata etiam alterius, sed minoris epyscopi verba ponam, «Noverimus» inquit «quia non sine magno discrimine de religionis veritate disputamus quam tantorum sanguine confirmatam videmus. Magni periculi res est, si post prophetarum oracula, post apostolorum testimonia, post martirum vulnera, veterem fidem quasi novellam discutere presumas et post tam manifestos duces in errore permaneas et post morientium sudores otiosa disputatione contendas. Veneremur in sanctorum martirum gloria fidem nostram». Hec Maximus. Ex quibus omnibus, fratres, persuasum piis esse debet has ventosas et frivolas disputationes, quibus non Cristi veritas, sed vulgi favor queritur, atque omnem seu vanam inquisitionem rerum imperscrutabilium, seu maxime miraculorum concupiscentiam pervicacie et curiositatis esse, non fidei. Contra quam tentationem ne unquam Augustini illud e memoria excidat mementote: &laq