Et michi conspicuum meritis belloque tremendum,Musa, virum referes, Italis cui fracta sub armisNobilis eternum prius attulit Africa nomen.Hunc precor exhausto liceat michi sugere fontemEx Elicone sacrum, dulcis mea cura, Sorores,Si vobis miranda cano. Iam ruris amiciPrata quidem et fontes vacuisque silentia campisFluminaque et colles et apricis otia silvisRestituit Fortuna michi: vos carmina vatiReddite, vos animos. Tuque, o certissima mundiSpes superumque decus, quem secula nostra deorumVictorem atque Herebi memorant, quem quina videmusLarga per innocuum retegentem vulnera corpus,Auxilium fer, summe parens. Tibi multa revertensVertice Parnasi referam pia carmina, si teCarmina delectant; vel si minus illa placebunt,Forte etiam lacrimas, quas (sic mens fallitur) olimFundendas longo demens tibi tempore servo.

Te quoque, Trinacrii moderator maxime regni,Hesperieque decus atque evi gloria nostri,Iudice quo merui vatumque in sede sedereOptatasque diu lauros titulumque poete,Te precor: oblatum tranquillo pectore munusHospitio dignare tuo; nam cunta legentiForsitan occurret vacuas quod mulceat auresPeniteatque minus suscepti in fine laboris.Preterea in cuntos pronum sibi feceris annosPosteritatis iter: quis enim damnare sit aususQuod videat placuisse tibi? Fidentius istaArguit expertus, nutu quam simplice dignumEffecisse potes quod non erat. Aspice templisDona sacris affixa pavens ut vulgus adoret:Exime; despiciet. Quantum tua clara favoriFama meo conferre potest! modo mitis in umbraNominis ista tui dirum spretura venenumInvidie latuisse velis, ubi nulla vetustasInterea et nulli rodent mea nomina vermes.

Suscipe, iamque precor, regum inclite, suscipe tandemAtque pias extende manus et lumina flecte.Ipse tuos actus meritis ad sidera tollamLaudibus, atque alio fortassis carmine quondam(Mors modo me paulum expectet! non longa petuntur)Nomen et alta canam Siculi miracula regis,Non audita procul, sed que modo vidimus omnesOmnia. Namque solent, similis quos cura fatigat,Longius isse retro: tenet hos millesimus annusSolicitos; pudet hac alios consistere meta;Nullus ad etatem propriam respexit, ut erretMusa parum notos nullo prohibente per annosLiberior: Troiamque adeo canit ille ruentem;Ille refert Thebas iuvenemque occultat Achillem,Ille autem Emathiam Romanis ossibus implet.Ipse ego non nostri referam modo temporis acta,Marte sed Ausonio sceleratos funditus AfrosEruere est animus nimiasque retundere vires.At semper te corde gerens properansque reverti,Rex, iter hoc ingressus agam, tua maxima factaNon ausus tetigisse prius. Magis illa trahebant;Sed timui, me teque videns atque omnia librans.Ingenium tentare libet, si forte secundisCesserit auspiciis; solidis tunc viribus altaAggrediar, namque ipse aderis, meque ampla videbitInclita Parthenope redeuntem ad menia rursusEt Romana iterum referentem serta poetam.Nunc teneras frondes humili de stipite vulsi,Scipiade egregio primos comitante paratus:Tunc validos carpam ramos; tu nempe iuvabisMateria, generose, tua, calamumque labantemFirmabis, meritumque decus continget amantiAltera temporibus pulcerrima laurea nostris.

Que tantis sit causa malis, que cladis origoQueritur: unde animi, quis tot tolerare coegitDura pererrato validas furor equore gentes,Europamque dedit Libie Libiamque rebellemEurope, alterno vastandas turbine terras.Ac michi causa quidem studii non indiga longiOccurrit radix cuntorum infecta malorumInvidia, unde oriens extrema ab origine mors est,Atque aliena videns tristi dolor omnia vultuProspera. Non potuit florentem cernere RomamEmula Carthago. Surgenti inviderat urbi;Sed gravius tulit inde parem; mox viribus auctamVidit et imperio domine parere potentisAc leges audire novas et ferre tributumEdidicit, tacitis intus sed plena querelis,Plena minis. Frenum funesta superbia tandemCompulit excutere et clades geminare receptas.Angebant dolor atque pudor servilia passosMulta viros, animisque incesserat addita durisTristis avaritia et nunquam satiabile votum.Permixte spes amborum optatumque duobusImperium populis: dignus sibi quisque videriOmnia cui subsint, totus cui pareat Orbis.Preterea damnumque recens iniuriaque atroxInsula Sardinie amissa et Trinacria raptaAtque Hispana nimis populo confinis utrique,Omnibus exposita insidiis, aptissima predeTerra tot infandos longum passura labores,Haud aliter quam cum medio deprensa luporumPinguis ovis nunc huc rapidis, nunc dentibus illucVolvitur inque tremens partes discerpitur omnisBellantum proprioque madens resupina cruore.Accessit situs ipse loci: Natura locavitSe procul adverso spectantes litore gentes,Adversosque animos, adversas moribus urbes,Adversosque deos odiosaque numina utrinque,Pacatique nichil; ventos elementaque prorsusObvia et infesto luctantes equore fluctus.Ter gravibus certatum odiis et sanguine multo;At ceptum primo profligatumque secundoEst bellum, si vera notes: nam tertia nudusPrelia finis habet modico confecta labore.Maxima nos rerum hic sequimur mediosque tumultusEximiosque duces et inenarrabile bellum..........................................Ultima sidereum iuvenem lassata procellisHesperia excussamque gravi cervice cathenamAusoniumque iugum Romanaque senserat arma.Iam fuga precipites longe trans equora PenosEgerat: horruerant animos dextramque tonantisFulmineam moresque ducis famamque genusqueArmorumque novas artes atque orsa cruentisNobilitata malis. Vix tandem litore MauroPerfidus urgentem respectans Hasdrubal hostemTutus erat. Sic venantum perterritus acremRespicit atque canum cervus post terga tumultum,Montis anhela procul de vertice colla reflectens

Constitit Occeano domitor telluris Hibere,Qua labor ambiguus vatum pelagique ColumnasVerberat Herculeas, ubi fessus mergitur altoPhebus et estivo detergit pulvere currum.Hic ubi non vis ulla manu mortalis, at ipsaOmnipotens adversa aditum Natura negabat,Constitit atque avidis prereptum faucibus hostemIndoluit. Vicisse parum; iam blandior egrumNon mulcet Fortuna animum; Carthagine rectaGloria gestarum sordebat fulgida rerum.Nempe videbat adhuc profugum longinqua tuentemLentaque semineci vibrantem spicula dextra.Turbida quin etiam rumoribus omnia miscensFama procul nostro veniens crescebat ab orbeArcibus instantem Ausoniis volitare sub armisHanibalem, patrieque faces sub menia ferri;Illustres cecidisse duces, ardere nefandisIgnibus Hesperiam, atque undantia cedibus arva.Urgebat vindicta patris pietasque movebatUt ceptum sequeretur opus. Nam sanguine sevoCesorum cineresque sacros umbrasque parentumPlacari, atque Itala detergi fronte pudorem,Hic amor assiduum pulsabat pectora clariScipiade, in frontem eliciens oculosque iuventaFulgentes calido generosas corde favillas.Anxia nox, operosa dies, vix ulla quietisHora duci: tanta indomito sub pectore virtus!

Has inter curas, ubi sensim amplexibus atrisNox udam laxabat humum, Tithonia quamvisUxor adhuc gelidumque senem complexa foveret,Necdum purpureo nitidas a cardine valvasVellere seu roseas ause reserare fenestrasExcirent dominum Famule que secula volvunt,Fessus et ipse caput posuit. Tum lumina dulcisVicta sopor clausit; celoque emissa silentiUmbra ingens faciesque patris per nubila raptimAstitit ostendens caro precordia natoEt latus et multa transfixum cuspide pectus.Diriguit totos iuvenis fortissimus artus,Arrecteque horrore come. Tunc ille paventemCorripit et noto permulcens incipit ore:"O decus eternum generisque amplissima nostriGloria, et o patrie tandem spes una labanti,Siste metum, memorique animo mea dicta reconde.Optimus ecce brevem, sed que, nisi despicis, horam,Multa ferat placitura, dedit moderator Olimpi.Ille meis victus precibus stellantia celiLimina - perrarum munus - patefecit et ambosViventem penetrare polos permisit, ut astraMe duce et obliquos calles, patrieque laboresAtque tuos, et adhuc terris ignota SororumStamina, tum rigido contortum pollice fatumAspicias. Huc flecte animum. Viden illa sub AustroMenia et infami periura palatia monteFemineis fundata dolis? Viden ampla furentumConcilia et tepido stillantem sanguine turbam?Heu nimium nostris urbs insignita ruinis!Heu nuribus trux terra Italis! iterum arma retentasFracta semel, vacuisque iterum struis agmina bustis?Sic Tybrim indomitum, segnissime Bagrada, temnis?Sic modo, Birsa ferox, Capitolia despicis alta?Experiere iterum et dominam per verbera nosces.Is tibi, nate, labor superest, ea gloria iustoMarte parem factura deis. Hec vulnera iuroSacra michi merito, patrie quibus omne rependiQuod dederat, quibus ad superos Mavortia virtusFecit iter: non ulla, meos fodientibus artusHostibus atque abeunte anima, michi multa dolentiOccurrisse prius tanti solamina casus,Quam quod magnanimum post funera nostra videbamUltorem superesse domi. Spes ista levabatInde metus alios, hinc sensum mortis amare."

Talia narrantem percurrit et impia mestisVulnera luminibus totumque a vertice corpusLustrat adusque pedes: at mens pia prominet extra,Ubertimque fluunt lacrime. Nec plura parantemSustinuit, mediisque irrumpens vocibus orsus:"Heu heu! quid video? quisnam hec michi pectora duroConfixit mucrone, parens? que dextra verendamGentibus immerito violavit sanguine frontem?Dic, genitor; nil ante queas committere nostrisAuribus." Hec dicens alto radiantia fletuSidera visus erat sedesque implesse quietas.Infima si liceat summis equare, marinaPiscis aqua profugus fluvioque repostus amenoNon aliter stupeat, si iam dulcedine captumVis salis insoliti et subitus circumstet amaror,Quam sacer ille chorus stupuit. Namque hactenus ireEt dolor et gemitus et mens incerta futuriAtque metus mortis mundique miserrima nostriMilia curarum, rapide quibus optima viteTempora et in tenebris meliores ducimus annos:Illic pura dies, quam lux eterna serenat,Quam nec luctus edax nec tristia murmura turbant,Non odia incendunt. Nova res, auremque deorumInsuetus pulsare fragor, pietate recessusLucis inaccesse tacitumque impleverat axem.

At pater amplexu cupido precibusque modestisOccupat et gravibus cohibet suspiria dictis:"Parce, precor, gemitu; non hunc tempusque locusqueExposcunt. Sed visa animum si vulnera tanguntUsque adeo, iuvat et patrios agnoscere casus,Accipe; nam paucis perstringam plurima verbis.

Sexta per Hesperios penitus victricia camposNostraque signa simul Romanaque viderat estas,Cum michi iam bellique moras curasque perosoConsilium, teste eventu, Fortuna, dedistiMagnificum: infelix fido ut cum fratre viritimSolicitum partirer onus geminumque morantiIncuterem bello calcar. Sic alite levaDistrahimur tandem et scissis legionibus amboInsequimur late sparsis regionibus hostem.Nondum plena colis iam stamina nostra SororesDestituunt fesse, iam Mors sua signa relinquit.Illicet imparibus veriti concurrere fatisFraudis opem dubio poscunt in tempore Peni.Ars ea certa viris et nostro cognita damno.Celtarumque animos, quibus auxiliaribus armaFratris ad id steterant, pretio corrumpere adorti,Persuasere fugam: nostrorum exempla per evumAnte oculos gestanda ducum, ne robore fretiExterno, proprio non plus in milite fidant.Obicit ille deos, ius, fas et inania verba!Raptim abeunt tacitoque vale. Vis quanta metallo est!Di, Pudor, alma Fides, uni succumbitis auro!

Presidio nudata acies fraterna retrorsumAvia constituit siccosque recurrere montes:Hec visa est spes una duci. Premit hostis acerbus,Doctus ad extremum cedenti insistere tergo.Me quoque iam magno distantem Punica tractuAgmina cingebant, que clam novus auxerat hostisImprobus insultans. Visum et michi credere Fato.Nequicquam: vetitum caro me iungere fratri;Inferior numero multum tribus undique castrisVallabar, multumque locis premebar iniquis.Ferrum aderat; spes nulla fuge: quod Fata sinebantTempore in angusto, durissima pectora ferroPandimus atque Afras Herebo detrudimus umbras.Ira dolorque dabant animos: ars bellica nusquamConsiliique nichil. Ceu dum velamina pastorFida gerens apibus bellum movet improbus almis,Nocte sub obscura trepidant, mox dulcia mesteExcedunt inopi substrata cubilia cera,Inde ruunt ceceque fremunt, sparsoque volatuImportuno instant capiti; stat callidus hostisInceptique tenax, postque irrita vulnera victorEruit extirpatque pie cunabula gentis:Sic, que sola salus miseris et summa voluptas,Invisam iaculis gladioque ultore cohortemTundimus et rabidas in vulnere linquimus iras.Illi ex composito stabant, ceu flantibus AustrisAerius consistit Erix atque astriger Athlas.Quid moror? Incauti armorum sub nube virumqueObruimur: Fortuna suum tenet invida moremAversata pios. Gelidus michi pectore sanguisHeserat; agnosco insidias mortemque propinquam;Nec michi, sed patrie metuens, pro tempore raptimIngredior dictis cuneos firmare labantes:'Hac via preclari, miles, patet ardua leti.I duce me, quem sepe alias maiore profecto esFortuna, nunquam fama meliore secutus!Non acies ferri, facies non obvia MortisTerreat: exiguo decus ingens sanguine MavorsObicit et caros illustrat cede nepotes.Nosce genus, patriamque libens amplectere sortem.Ignavum fortemque mori - ne tangere damno -Nature lex una iubet. Breve tempus utrique:Iam, licet et terre pelagique pericula cessent,Ultro aderit suspecta dies. Hoc fortibus unumContigit, ut leti morerentur; cetera flendoTurba perit lacrimasque metu diffundit inertes.Hora brevis longe testis venit ultima vite.Ergo age, si Latio quicquam de sanguine restat,Morte palam facito; nam dum Fortuna sinebat,Vicimus et nostris exibant funera dextris.At modo corporibus, - cedunt quando omnia retro -Sit satis obstruxisse viam. Per pectora nostraPerque truces oculos vultusque in morte tremendosTranscendant! talem libet his opponere montem,His claustris vallare aditus! Sciat horrida verosBarbaries cecidisse viros, et pallida quamquam,Haud spernenda tamen Romana cadavera calcet!Accelera, bene nata cohors - in limine Mors estInvidiosa bonis - Romanas semper ad arasCum lacrimis recolenda piis et ture perenni!'

Talibus accensi coeunt et grandinis instarScissa nube ruunt. In tela micantia primusEt circumfusos feror irrediturus in hostes.Consequitur devota neci fortissima pubes.Sternimur et morimur: paucis tot milia contraQuid reliquum? Sed fata pii nunc ultima fratrisExpectas; neque enim Hesperia felicior ora........................................Ille quidem extremo Fati de turbine frustraSurgere conatus magne sub mole ruineOppressusque itidem. Nec mors magis ulla decebatAltera quam fratris. Fuerat concordia viteMira, vel exiguis nunquam interrupta querelis:Una domus victusque idem, mens una duobus,Et mors una fuit. Locus idem corpora servatAmborum ac cineres. Huc tempus forte sub unumVenimus. Hic nobis nulla est iactura vetustiCarceris: ex alto sparsos contemnimus artus.Odimus et laqueos et vincula nota timemus,Libertatis onus. Quod non sumus, illud amamus."

Ille autem illacrimans: "Tua me, tua, care, profundoCorde premit pietas, genitor. Sed mollis inersqueUltio verborum semper fuit ultima rerum.Dic tamen hoc, o sancte parens: an vivere fratremTeque putem atque alios, quos pridem Roma sepultosDefunctosque vocat?" Lente pater ipse loquentemRisit, et "O quanta, miseri, sub nube latetis!Humanumque genus quanta caligine veriVolvitur! Hec" inquit "sola est certissima vita.Vestra autem mors est, quam vitam dicitis. At tuAspice germanum. Viden ut contemptor acerbeMortis eat? Viden indomitum sub pectore roburEt vivum decus et flammantia lumina fronti?Quin etiam a tergo generosum respicis agmen?Hos michi defunctos audebit dicere quisquam?Et tamen egregios humani sorte tributiEfflavere animos ac debita corpora terreLiquerunt. Cernis nitido venientia contraPurpureum radiare diem leta agmina vultu?""Imo" ait "eximie; nec quicquam dulcius unquamHos vidisse oculos memini. Sed nomina nosseEst animus; tibi ne, genitor, contraria mens sit;Per superos ipsumque Iovem, Solemque videntemOmnia, per Frigios, si qua est ea cura, Penates,Per si quid patrie venit huc dulcedinis, oro.Aut ego fallor enim, aut quosdam hoc ex agmine novi,Et mores habitusque virum faciesque gradusque,Insolitum licet ora micent, tamen ora recordor:Vidi etenim et patria nuper conviximus urbe.""Vera quidem memoras. Fraus hunc modo rebus ademitPunica terrenis. Periit congressus iniquoCredulus etate heu! nimium Marcellus in illa...........................................Iste memor finis lateri latus admovet ultroNobiscumque libens celo spatiatur in amplo.Crispinus longe sequitur, quem perfidus unoAbsumpsisse die tentaverat hostis; at illumLanguida dilate tribuerunt vulnera morti;Alter ibi cecidit moriens, ubi furta latebant:Inde levis recte penetrans huc spiritus illicFrigida carnifici dimisit membra cruento.En Fabium! celo maiestas maxima tantiNominis et rerum iubet hunc habitare sereno.Cerne ducem quantum! Licet hic Cunctator ab omniDictus erat populo, tamen ingens gloria tardisDebita consiliis viget. Hunc non flamma nec ensisEripuit Latio, sed dum magis arma premebantPunica, tranquillum tulit huc animosa senectus.Sed magis ardentemque animis pugnasque frementemCerne per insidias indigno funere GraccumCorpore seclusum valido et pollentibus armis.Preterea Emilio nimium Sors invida Paulo:Aspice magnanimum terebrant quot vulnera pectus!Cannensi Romana die defleta supremumFata putans renuit cladi superesse; sed ultroOblatum contempsit equum, multumque rogantemReppulit et 'Nimium' respondit 'viximus. At tuMacte animi virtute, puer, discede tuumqueVicturum abde caput teque ad meliora reserva.Dic Patribus muniant urbem; dic menia firment:Condiscant extrema pati; namque improba sevasIngeminat Fortuna minas, hostisque cruentusVictor adest. Fabio mea verba novissima perfer:Dic me iussorum memorem vixisse suorum,Dic memorem te teste mori. Sed Fata feroxqueCollega ingenti turbarunt cunta tumultu:Nuda loco caruit Virtus; tulit Impetus illam.Effuge dum morior, ne forsan plura loquendoSim tibi causa necis'. Dicentem talia ferroCircumstant. Volat ille levis: timor allevat artusEt plumas adiungit equo et calcaria plantis.Anxia sic genitrix, ubi nidum callidus anguisObsidet, hinc vise sese subducere mortiOptat, et hinc dubitat sua dulcia viscera linquensInfelix! pietas tandem formidine victaCedit, et incussis serum sibi consulit alis,Vicinaque tremens respectat ab arbore fatumNatorum rabiemque fere, et plangoribus omneImplet anhela nemus strepituque accurrit amico.Sic ibat iuvenis memorandus, sepe retrorsumLumina mesta ferens: videt ingens surgere campisNaufragium; videt immitem post publica PenumFunera sacra ducis fodientem pectora dirisIctibus; et celum gemitu pulsabat inani.Quid moror? Innumeram licet inter noscere turbamCesorum hoc bello iuvenum patrieque cadentum.Scilicet immenso studio dum ledere querit,Civibus atque inopem spoliat dum fortibus urbemComplevit celum nostris ferus Hanibal umbris."

Talia dum genitor memorat, suspiria natusAlta trahens: "Licuit, fateor, cognoscere quicquidOptabam magis, et vultus spectare meorum.Cetera ni prohibes, nichil est sermone secundiPatris amabilius". "Quin tu modo cominus" inquit"Alloquere atque aures quamprimum invade paratas."His dictis, tulit ante gradum, frontemque modestamDemisit, patruumque tenens sic incipit ore:"O venerande michi, vero nunquamque parenteCare minus, si vestra Deus dedit ora videreMortales oculos, alti si limina mundiIndignoque michi clarum reseravit Olimpum,Da, precor, exiguam nostris affatibus horam,Nam breve tempus adest moneorque in castra reverti.Occeani subnixa vadis ubi maxima CalpeImpendet pelago celumque cacumine pulsat,Illic me Romana manent modo signa, ducemqueExpectant. Rapidum hoc tandem instat limite bellum."

Suscipit amplexu iuvenem placidissimus heros,Atque ita: "Si iussu superum mortalia celoMembra vehis - nec enim tam magni muneris auctorAlter erit: summum hoc equidem tibi contigit uniEximiumque decus -, quam de te concipiam spemDictu difficile est. Cui tantam numina vivoConcessere viam? Nam ni divinus inessetSpiritus, haudquaquam hoc homini Fortuna dedisset,Que faciles dispensat opes: archana videreCelica, venturos longe prenoscere casus,Et fatum prescire suum, spectare beatasHas animas subterque pedes radiantia solisLumina et adversos tam vastis tractibus axes;Hec nunquam Fortuna dabit, quia cunta potentiSunt servata Deo. Qui si te lumine tantoIllustrat, quonam te alii dignentur honore?Non ergo immerito: fractos passimque iacentesHesperie campis totiens despeximus hostes,Vidimus et nostre vindictam mortis. Ab illaEgregie pietatis habens per secula famam,Quidlibet hic aude mecum; nam protinus auremInvenis atque animum vacuum. Quin ocius ergoIngredimur fandoque brevem consumimus horam?"

"Dic" ait is: "si vita manet post busta, quod almusTestatur genitor, sique hec est vera perennis,Nostra autem morti similis, quid demoror ultraIn terris? quin huc potius, quacumque licebit,Evolat assurgens animus tellure relicta?""Non bene" ait "sentis": "Deus hoc Naturaque sanxitLegibus eternis, hominem in statione manereCorporis, edicto donec revocetur aperto.Non igitur properare decet, sed ferre modesteQuantulacumque brevis superant incommoda vite,Ne iussum sprevisse Dei videare, quod istaSunt geniti sub lege homines, ut regna tenerentInfima, namque illis custodia credita terreEt rerum quas terra vehit pelagusque profundum.Ergo tibi cuntisque bonis servandus in ista estCarne animus propriamque vetandus linquere sedem,Nobilibus curis studioque et amore videndiPromineat ni forte foras corpusque relinquatAc longe fugiat sensus seque ingerat astris.Hic decet egregios animos, hic exitus est quemDivini fecere viri meliora sequentes.Sed dum membra vigent - brevis est mora -, suscipe nostriConsilii quid summa velit. Tu sacra fidemqueIustitiamque cole. Pietas sit pectoris hospesSancta tui morumque comes, que debita virtusMagna patri, patrie maior, sed maxima summoAc perfecta Deo; quibus exornata profectoVita via in celum est, que vos huc tramite rectoTunc revehat cum summa dies exemerit istudCarnis onus pureque animam transmiserit aure.Hoc etiam monuisse velim, nil gratius illi,Qui celum terrasque regit, dominoque patrique,Actibus ex nostris, quam iustis legibus urbesConciliumque hominum sociatum legibus equis.Quisquis enim ingenio patriam seu viribus alteSustulerit sumptisque oppressam adiuverit armis,Hic certum sine fine diem in regione serenaExpectet vereque petat sibi premia vite,Iustitia statuente Dei, que nec quid inultum,Nec pretio caruisse sinit." Sic fatus amorisAdmovitque faces avido stimulosque nepoti.

Ecce autem interea venientum turba, nec ulliNota fuit facies; habitus tamen omnibus unusSidereoque levis fulgebat lumine amictus.Augusta pauci procul omnes fronte preibantIam senioque graves et maiestate verendi."Hec acies regum est, quos tempora prima tuleruntUrbis" ait "nostre; frons arguit inclita reges.Romulus ecce prior, famosi nominis auctor,Publicus ille parens. Cernis, dulcissime, quantusArdor inest animo. Talem ventura petebantRegna virum. Venit incessu moderatior alter,Religione nova populum qui temperet acrem.Hic virtute prius patrie Curibusque SabinisInsignis, nostramque ideo transvectus in arcem est.Aspice solicitum monitu ceu coniugis almasInstituat leges et euntem dividat annum.Extulit hunc natura senem, primoque sub evoHanc habuit frontem, sic tempora cana genasque.Tertius ille sequens, qua tu nunc uteris, omnemMilitie expressit regum fortissimus artem,Fulmineus visu, victus quoque fulmine solo.Quartus arat muros et Tybridis Ostia fundat,Presagus quas totus opes huc convehat orbis,Biffida primevo connectens menia ponte.Frons quinti michi nota parum, sed suspicor illumQuem nobis longe regem dedit alta Chorinthus.Ille est haud dubie: video tunicasque togasqueEt fasces trabeasque graves sellasque curulesAtque leves faleras et cunta insignia nostriImperii, currusque et equos pompasque triumphi.Illum autem numero quem cernis in ordine sextumServilis solio regem transmisit origo,Et nomen servile manet, sed regia mens est.Dedecus hic generis virtute piavit et actis;Condidit hic censum prior, ut se noscere possetRoma potens, altumque nichil sibi nota timeret."

Finierat. Tunc ille iterat: "Si lecta recordor,Romuleo cinxisse comas diademate septemAudieram, totidem cognomina certa tenebam.Alter ubi est igitur?" "Fili carissime," dixit"Huc et luxus iners et dura superbia nunquamAscendunt. Illum sua pessima crimina AvernoMerserunt, atrox animus nomenque superbum.Hunc exposcis enim qui sceptra novissima rexitRex ferus et feritate bonus; nam tristia passeHic Libertatis primum Urbi ingessit amorem.Quin tu animas letas melioraque regna tenentesCerne catervatim, vere virtutis amicos."

Tres simul ante alacres alternaque brachia nexiIbant. Hos leto celebrabant agmina plausuUmbrarum atque omni devotum ex ordine vulgus.Substitit admirans: "Que tanta est gratia" dixit"Ista trium? Quis tantus amor connectit euntes?""Hos idemque parens eademque" ait "extulit alvus:Hinc amor. His ipsis libertas credita quondam:Hinc favor. Heu iugulos et vulnera cruda duorum!Aspice: utrique recens nitet ut generosa cicatrixPectore in adverso! Populorum fata potentumTergeminis mandata viris, ut sanguine paucoScilicet innumere cessarent funera gentis.Divisis exercitibus conspecta suorumAdversisque oculis sex ultima bella gerebant;Libertas tunc nostra tremens similisque cadentiUnius ad fatum dubio sub Marte pependit:Unius est asserta manu. Germanus uterqueOcciderat, populoque nimis Fortuna favereCeperat Albano; nisi tertius ille superstesInteger et fratrum mortes et publica fataRestituisset agens victricia corpora campo,Donec seiunctos spatio largoque cruoreDefectos plagisque graves et cursibus haustosImpiger alterno iugulasset vulnere fratres.Id recolens nunc exultat: gaudentque vicissimGermani ad superos nec inulto funere missi.At quibus imperium virtus ea contulit, ultroCircumstant memores. Sed quid per singula versor?Milia nonne vides spatiosum implentia celum?Publicolam ante alios, tanto cognomine dignum,Preclarum pietate ducem patrieque parentem."

Lumina visendi cupidus flectebat, et ingensAgmen erat iuxta, stabilem qua vergit ad ArthonLacteus innumeris redimitus circulus astris.Obstupuit, queritque viros et nomina et actus."Care nepos, si cunta velim memoranda referre,Altera nox optanda tibi est" ait: "aspice ut omnisStella cadit pelago, celumque reflectitur, et iamCandidus Aurore meditantis surgere vultusVibrat et Eoa iam somnum diluit unda.Iam pater admonuit fugientia sidera nutuOstendens, vetuitque moras. Hoc nosse satis sit,Romanas has esse animas, quibus una tuendeCura fuit patrie. Proprio pars magna cruoreDiffuso has petiit sedes, meritoque caducePretulit eternam per acerba piacula vitam."

Talibus intentum pater arripit atque benigne:"Tempus" ait "celo descendere. Gratia paucisHuc venisse fuit: patienter abire decorum est.""Ne propera, precor, alme parens. Quin digeris" inquit"Pauca michi dubio? certumque remitte futuri.""O nate, exigui solatia temporis" infit"Exigis. Ambigue subito tibi somnia noctisOmniaque implicite vanescent visa quietis:Si qua animo memori vestigia forte manebunt,Somnia vana tamen, mentemque errasse putabis.Sed nequeo sprevisse preces. Dic, nate, quod angitTe magis; et brevibus celeri te subtrahe Phebo.""O genitor, si nota tibi divina voluntas,Sique tibi ante oculos venturum est cernere tempus,Scire velim quid Fata parent. Nam bella videmusAspera terribili Latium quassantia motu.Hanibal in foribus stat perfidus. Omnia retroVersa cadunt. Nostro pinguescunt arva cruore.Tot clari cecidere duces. Vos lumina tantiImperii tam magna duo cecidistis eodemTempore. Tunc Italis raptus regionibus est sol,Magnaque sub gemina nutavit Roma ruina.Quid superest? dominam quis nunc manet exitus Urbem?Corruet, an stabit? Quod si frustra arma movemus,Exime tot curas animo tantosque labores:Somnum redde oculis et membris redde quietem.Nam michi si, cogente Deo, patrieque cadendum est,Quid iuvat obniti contra Fatoque prementiHumanas afferre manus? Moriamur inermes!Vivat et in toto regnet ferus Hanibal orbe!"

Non tulit indignantem animo pater optimus: "Imo,Imo" ait "armato latronem pellere luscumFinibus Ausonie dabitur. Discedet iniquoInde animo, metuetque alienam linquere terramSanguinis ac prede sitiens, at mesta suorumPlebs metuens belloque nimis turbata propinquoHunc repetet retrahetque domum. Postquam Africa tangetLitora, funesto veritus confligere campoCongressus volet ante tuos. Tu furta cavetoInsidiasque viri. Doceant te dira duorumFunera barbarico confecta ferociter astu.I tamen atque hostis crudelem conspice vultumEt dictis intende aurem cautusque vigilqueInsidiosa senis versuti percipe verba.Si renuis retrahisque pedem, michi crede, per OrbemAut timidus videare aliis aut forte superbus.Ille quidem varia tentabit flectere mentemArte dolisque novis, dulcem per singula pacem,Pacem iterans, pacisque tegens sub nomine fraudem,Unicus eversor pacis. Firmissime, perstaPropositumque tene. Nil de patrieque tuaqueMaiestate cadat! Fremet ille et tristia coramFata videns, humiles voces summissaque verbaOre dabit ficto: iuvenem semperque secundisAssuetum casus varios librare monebitFortune, ac multa ancipiti sermone tremendaProferet eventusque ducum. Cum nulla videbitVerba altum movisse animum, tum tristis et iraFervidus, arma fremens bellumque, in castra redibit.Pugna erit ambiguo quam spectent Fata favore,Cuius ad eventum toto timeatur in Orbe.Sanctior his preerit castris, dux impius illis:Hinc Virtus obiecta malis Cultusque modestiEt Pudor et benesuada Fides Pietasque comesqueIustitia et relique vibrabunt arma Sorores;Inde Furor, Dolus et Rabies et nescia veriPectora Contemptusque Dei fervensque LibidoCecaque perpetuis crescens sub litibus IraEt scelerum species horrende ac nomina multa.Victor eris bello tandem, victoria nec teEfferet; ast illum fortuna adversa repenteProsternet. Victus fugiet peregrinaque tangetLitora, qua Grais Asiam regionibus estusHellespontiaci dirimit maris. Omnia tandemTentabit, regumque pedes indignaque supplexContinget genua atque aliena precabitur arma,Italicas ardens iterum ruiturus in oras,Si Fortuna sinat. Nobis sed amicior illa,Iam longis satiata malis, funesta retrorsumConsilia evertet. Quid multa? Vagabitur exulPessimus et terras virus disperget in omnes,Romanos in morte petens. Ceu saxea sevumCum forte in triviis tempestas obruit anguem,Ille furit, moriensque minas vomit atque venenumMille ligans caudam squamosaque corpora nodis,Horrificus solo aspectu, postrema cruentusSibila languentesque oculos attollit et ipsumSevit in auctorem frustra: sic turbidus isteMille vias moribundus aget. Quo tempore fortePublica dum perages mandata, videbis inermemSecurus, faciemque trucem que terruit orbem.Colloquio festiva dies videatur amico,Tantorum felix Ephesus sermone virorum.Fama quidem mendax falsa cum laude nefandosEquat iniqua bonis. Facinus dum grande, tremendum,Horrendum dictu invenit, canit orba per Orbem,Nec dirimit causas. Patriam iuvat ille cadentem,Laudatur; multaque alius cum strage cruentasCaptat opes regnumque sibi iaciturus in auro,Hic quoque laudatur. Laudabitur Hanibal atqueScipio: posteritas mirabitur omnis utrumque.Heu par dissimile et diverso sidere terrisIllatum! At vulgus discernere quanta sit interMagnificum ac tetrum facinus distantia, nescit.Quam subito miris animum volet ille loquendoFlectere blanditiis! seu sunt hec Punica semperPectora, seu laudem virtus vel ab hoste meretur,Precipue tam rara quidem. Verum illa iocosumQualiacumque tibi risum fortasse movebunt;Nil aliud. Sic ille graves in morte reflexusQuum dederit falsaque animum spe paverit amens,Tandem Bithinica ruet imperterritus aula,Dux atrox, Urbique metum depellet et Orbi.Hostis fata vides, tanto quem tempore tellusSustinet Ausonie. Quod si Romana requiris,Pauca, sed e medio Fatorum intentus acervoAccipe. Proclivem faciet victoria presensAd reliquas facilemque viam, nullumque pudebit,Quem teneat Carthago potens, apprendere portum.Illa iugum populos et ferre tributa docebit.Ilicet Etholus consurget vanus ad arma,Proruet Anthiocus; fratris iunioris et illumVincitis auspiciis, teque orbis noscet Eous,Ut Zephirus pridem ac pluvialis noverat Auster.Inde alia ex aliis nascentur bella, sed omnesVincet Roma minas et totum proteret Orbem.Victa iugum regna excipient: sub legibus ibuntMox Galathe Macedumque furor; nil regia possuntNomina, nil patrum egregii prodesse labores.Magnus Alexander totiens revocatus ab urnaSi redeat, mea sit quenam sententia nosti:Grecia cunta brevi procumbet tempore victaEt male cesorum penas dependet avorum.Hic placet et Glabrio et spectata modestia MemmiFlaminiique animus, claris qui crescere factisIncipit et tecum tentat certamina fame.Res instant varie, series quoque longa laborum:Florida namque viris venit armipotentibus etas.Hec michi iam Scauros, Drusos crebrisque MetellosInsignes titulis et nomina clara NeronesProtulit. Hoc olim veniet de stipite ramusPestifer ac populis umbra nociturus iniqua.Iam sensim assurgunt rigida virtute Catones.O utinam domus illa minus foret invida nostre!Surgunt Emilii, quorum de gente nepotemElige, qui nomen gestis mereatur avitum,Relliquiasque tuas ferro consumat et igni,Durior id meritis odioque accensus honesto.

Longius incedam; iamque hinc Sillamque ferocemPompeiosque graves animosaque pectora BrutiAnte oculos habeo, stupeoque ubi condere ferrumAudeat. Hinc rerum summa ad fastigia ventum estCesareumque genus toti dominarier OrbiPrevideo. Quid cunta sequor? Non ditior unquamUrbs animis erit egregiis ducibusque supremis.Crederet hoc aliquis? Campano raptus aratroUnus erit bello eximius, qui nostra sub AustrumSigna ferat Libiamque iterum premat, inclita regumColla triumphali victor fracturus ab arcu,Bisque sub extrema Latium formidine solvatObsidione gravi, calidaque reversus ab oraAtque Alpes subito iussus transire nivosasPreter Aquas Sextas - dicunt sic nomine vallem -Theutonicum insigni compescat strage furorem;Post simili ardentes prosternat vulnere Cimbros.Orbis in extremi latebras, ubi castra locasti,Nunc, iuvenis memorande novis per secula factis,Magnus item iuvenis veniet; nec dignior alterNomen habet magni. Hic Tagum Bethimque et HiberumCoget ferre iugum dominumque agnoscere Tybrim.Hic idem nimia civem feritate rebellemContundet. Tibi nulla animum contingat honestumInvidia; atque alios patiaris ad alta volare.Nullus erit nullusque fuit cui gloria totaCesserit: illa novis semper parat integra partem.Vita brevis, rerumque venit longissimus ordo.Quid fiet, nisi queque suos produxerit etasVenturis qui sponte velint occurrere fatis?Sufficeret cunti spatio si temporis unus,Publica res poterat duce te contenta fuisse.Tu siquidem letus mecum, dum bella gerentur,Hic eris, et iuvenem egregium laudabis ab alto.Pauca ex innumeris memoro: maiora supersuntGesta viri, plectroque aliis maiore canenda.Namque hic precipiti - sit fas dixisse - volatuVictor ab occasu discedens victor ad ortusPerveniet nomenque Italum super astra levabit.Omnia succumbent: multis Fortuna triumphisLarga volet ditare ducem; moderatior autemImplendusque animus paucis, quod laurea triplexStringat honesta comas, quod ter sua Roma verendoExstantem curru videat, contentus abibit.Hic et piratas pelago depellet ab omni:Vincetur Iudea tenax, Armenia duplex,Cappadoces Arabesque et lato corpore Ganges,Persis et Arsacides: Rubroque a litore tandemOmnia vincentes rigidam veniemus ad Arthon,Et glaciale solum, Tanaim et Meotida duramRipheosque procul tangemus in ethere montes.Attriti longo fugient certamine regesEt vitam simul et regnum bellumque perosi.Caspia calcabunt victores claustra, SabeamTuricremasque domos: intacti limina templiIntrabunt cernentque aditi penetralia sacri.Purpura non illos, non gemme aurumque movebunt:Thesauros inter medios mucrone trementiPaupertas Romana venit nec tangitur illis.Insula non toto restabit libera ponto,Non tellus seu pressa vagis seu stantibus astris.Aula sub imperium veniet ditissima Cipri,Creta superstitionum ingens domus atque magistraEuboicumque latus, Phebo Rhodus inclita et undis,Tum salis Egei, celo velut astra sereno,Ciclades effuse medio, clipeusque potentisTrinacrie et crasso dives Sardinia celoPauperiorque solo sed apricis Corsica saxis,Et quicquid Tusco iacet equore, quicquid Hibero,Quicquid et Adriaco. Sed quis cum classe frementemIbit in Occeanum? Fortissimus ille nepotumUnus erit magno semper cantandus in orbe,Gallica qui vario complebit rura pavoreEt fluvios atri violabit sanguinis unda.Inde procul celo et terra pelagoque repostosAuricomos rapido calcabit Marte Britannos,Stringet et indomito luctantem gurgite RhenumPontibus, hostilesque tenens cum milite finesTristia ceruleis Germanis bella movebit.O felix si forte modum sciat addere ferro!Nesciet heu! noletque miser; sed turbine mentisVictrices per cunta manus in publica vertetViscera, civili fedans externa cruorePrelia et emeritos indigno Marte triumphos;Me tamen infami tam multa decora furoreCommaculare pudet. Quam turpiter omnia calcatAmbitus, ut totum imperium sibi vindicet unus,Primus et exemplum reliquis, spolietque superbusErarium, miserosque novo legat ordine patres!Hec et Pharsalicas mortes Ephireaque arma,Thapsonque et Mundam et Capitolia sanguine tincta,Omnia pretereo. Succedet maximus illiInde nepos clara veniens a stirpe sororis.Hic michi longinquos mittet sub legibus Indos,Egiptumque ferox et barbara sistra moventemUxorem Latii capiet ducis; inde per omnemFulminet ense diem, reges pede supprimat altos.Hic parere ferum Romanis fascibus HistrumPerdoceat, gemineque solum quod subiacet Urse.Hic Urbem tribus invectus de more triumphisEdicet toti precepta incognita mundo,Et summo celsus solio summissa videbitSceptra sibi summosque duces atque agmina vulgiMunera ferre omnes studioque ardere placendi.Iam senior rigidos bello contundet Hiberos.Ultimus ille labos: exhinc tranquilla sequunturSecula: tum gemini claudentur tristia IaniLimina et erati iungentur cardine postes,Inde gravem tumulo mittet veneranda senectusDigressum amplexu et dilecte coniugis ulnis.Huius post cineres video Romana revertiFata retro et pulcros prolabi ad turpia mores.Hei michi! quid moreris? Tecum moritura propagoNominis est nostri. Sed tu tibi debita nactusAlta petes convexa poli. Quid turba superstes,Ludibrium mundi generisque infamia primi?Tartara conspicient meriti Stigiosque recessus.At nimium propero: video par nobile, natumAtque patrem et gemino Capitolia leta triumpho.Laurea bina viret, duplex quoque purpura, currusNon videor spectare duos, contenta sed unoIt Pietas: nova res equidem et dignissima fama.Corruet his ducibus Ierosolima, victaque ferroInclita relligio, et gladiis perrumpere sacraFas erit et poterunt populi peccata mereri.Ulterius transire piget; nam sceptra decusqueImperii tanto nobis fundata laboreExterni rapient Hispane stirpis et Afre.Quis ferat has hominum sordes nostrique pudendasRelliquias gladii fastigia prendere rerum?"

Amplius urgentem quoniam frenare doloremNon poterat, rupit lacrimis et voce loquentem:"Quid miserum! pater alme, refers? Tantumne licebitFortune? Prius in Stigias convulsa paludesAstra cadent; prius ethereo trux arbiter OrciVictor erit solio celique tonabit ab arce,Africa quam Rome victrix sua iura suumqueNomen in eternum rapiat". Non longa dolentemPassus ait: "Depone, precor, lacrimasque metumque:Vivet honos Latius, semperque vocabitur unoNomine Romanum imperium; sed rector habenasNon semper Romanus aget; quin Siria mollisPorriget ipsa manum, mox Gallia dura, loquaxqueGrecia, et Illiricum: tandem cadet ista potestasIn Boream: sic res humanas Fata rotabunt.Forte sub extremos annos mundique ruentisInteritum ad proprias sedes Fortuna redibit.Altius incumbes atque urbis cetera nostreFata petes. Unum hoc de pluribus ille supernusAbscondit sub nube Deus; sed, noscere quantumPermissum est animi augurio, non victa sub hosteRoma ruet, nullique data est ea gloria genti,Nulli tantus honor populo. Vincetur ab annisRimosoque situ paulatim fessa senescetEt per frusta cadet. Nulla unquam, nulla vacabitCivilique odio et bellis furialibus etas.Tempus adhuc veniet cum vix Romanus in urbeCivis erit verus, sed terras lecta per omnesFex hominum; tamen hec sese male sana cruentisTurba premet gladiis, et ni fortissimus unusVir aliquis dignus meliori tempore nasciOpponat sese medium frontemque manumqueLitibus ostendat, superest quodcumque cruorisPectoribus miseris, per mutua vulnera fundant.Hoc solamen habe: nam Roma potentibus olimCondita sideribus, quamvis lacerata malorumConsiliis manibusque, diu durabit eritqueHas inter pestes nudo vel nomine mundiRegina. Hic nunquam titulus sacer excidet illi;Qualiter annosum vires animusque leonemDestituunt, sed prisca manet reverentia frontiHorrificusque sonus, quamquam sit ad omnia tardus.Umbra sit ille licet, circum tamen omnis inermiParet silva seni. Sed quis vel noscere certamAudeat, aut rebus tantis prefigere metam?Vis loquar? In finem, quamvis ruinosa, dierumVivet et extremum veniet tua Roma sub evumCum mundo peritura suo." Sic fatus ab altoPectore suspirans tacuit, dextraque sequentemPer nitidum conducit iter. Iam prona cadentisCalcabant convexa poli, gradibusque supremaLinquebant levibus. Qui lumine terga feriretLucifer altus erat; tamen una erat umbra duorum,Athlantisque ruens de vertice plena propinquiCinthia conspecti splendebat ymagine fratris.Hic iterum genitor sacro veneranda resolvitOra sono. Stetit eximia dulcedine mundusCaptus et eternos tenuerunt astra meatus."Nate, prioris" ait "solamen et optima vitePars michi, qui leto cumulas nunc gaudia celo,Quodque ego non rebar, facis ut spectando beatusMortalem videar michi me felicior ipso,Huc aures intende pias et pectora veriPlena refer. Mora nostra brevis, namque invida noctisUmbra abiit, pelagusque operit iam fluctibus astra.Omnia nata quidem pereunt et adulta fatiscunt;Nec manet in rebus quicquam mortalibus; undeVir etenim sperare potest populusve quod almaRoma nequit? Facili labuntur secula passu:Tempora diffugiunt; ad mortem curritis; umbra,Umbra estis pulvisque levis vel in ethere fumusExiguus, quem ventus agat. Quo sanguine partaGloria? quo tanti mundo fugiente labores?Stare quidem vultis, sed enim rapidissima celiVos fuga precipitat. Cernis quam parva pudendiImperii pateant circum confinia nostri?Hec tamen heu quanto nobis extenta labore!Nunc quoque quam multo vobis servanda periclo!Finge quod esse potest, et erit, nisi Fata benigniPenitet incepti: totius sola sit OrbisRoma caput, terris dominetur sola subactis.Quid tamen hic magnum? tanto quid nomine dignumInvenis? Angustis arctatus finibus OrbisInsula parva situ est, curvis quam flexibus ambitOcceanus, viden ut parvus cognomine magno?Nec tamen hanc totam incolitis. Nam multa paludes,Multa tenent silve; pars rupibus hispida torpet,Parsque riget glacie; pars squalet inusta calore,Serpentumque domos calidis tegit estus harenis.Utque simul totum videas, huc lumina volve.Verticibus celi adversos atque alta tenentesCernis stare polos, subiectaque cunta duobusPerpetuo durata gelu? Prohibetur ab illaStirps hominum regione procul; nil nascitur illicQuod victum prestare queat. Qua semita solisLatior, obliquusque vagis it circulus astris,Ignibus arva rubent, mediusque exestuat ingensPontus et ardorem celi male temperat humorSubditus. Huc olim Argolici finxere poeteConvenisse deos, potuque ciboque refectosEthiopum cum rege gravis duxisse sub umbraAthlantis placidam tranquillo numine noctem:Quod fictum est ideo quia numina magna putabantSidera, que liquidis primum vescuntur in undis,Ethiopum quas litus habet, mox fessa videnturVergere ad occasus, ubi maximus eminet Athlas,Ultima terrarum qui possidet: ille paratusExcipit ac magno venientia contegit antro.Sed redeo: mediam vetitum est attingere zonam,Etheris hinc etenim vos inclementia longeSummovet; at circum flammis permixta tepescuntFrigora; sic gemina mortales sede fruuntur.Altera sed vobis est invia: separat illamEt calor et pelagus. Statio tantum unica restatParva, sed hec vasto nimis interrupta locorumDesertoque habitu; linguarum dissona multumMurmura, diversi mores. Hec crescere famamImpediunt; nulli toto cognoscier orbeContigit. Extrema quis erit bene notus in Artho,Et Nili ignotum continget nomine fontem?Quem sua Toprobani commendet gloria et idemLitus ad Hibernum resonet? Mortalia quorsumVota ruunt? Amplam cupiunt diffundere famam;Septa sed arcta vetant. Angusto carcere clausosSomnia magna iuvant; at cum lux ultima somnumExcutit ac tenebras adimit, tum cernere verumHeu miseri sero incipiunt, et tempora retroNequicquam aspiciunt, abeuntque amissa gementes.

Illa quoque in vobis ridenda insania mentesOccupat: eternum cupitis producere nomen,Secula demulcent animos numerosa, venitquePosteritas longa ante oculos; libet ire per oraDoctorum extinctos hominum, clausosque sepulcroLiberiore via per mundi extrema vagari.Vivere post mortem, violentas spernere ParcasDulcia sunt, fateor, sed nomine vivere nil est.Vivite sed melius, sed certius: ardua celiScandite felices, miserasque relinquite terras.Hic vos vita manet, quam secula nulla movebunt,Quam nec tristis hiems, nec noxia torqueat estas,Anxia solicitam quam non opulentia reddet,Querula non mestam paupertas, pallida non morsObruet, haud nocuo vexabunt sidere morbiCorporis atque animi. Sine tempore vivite; nam vosEt magno partum delebunt tempora nomen,Transibuntque cito que vos mansura putatis.Una manere potest occasus nescia virtus.Illa viam facit ad superos. Hac pergite fortes,Nec defessa gravi succumbant terga labori.

Quod si falsa vagam delectat gloria mentem,Aspice quid cupias: transibunt tempora, corpusHoc cadet et cedent indigno membra sepulcro;Mox ruet et bustum, titulusque in marmore sectusOccidet: hinc mortem patieris, nate, secundam.Clara quidem libris felicibus insita vivetFama diu, tamen ipsa suas passura tenebras.Ipsa tuas laudes etas ventura loquetur:Immemor ipsa eadem, seu tempore fessa, tacebitImmemoresque dabit post secula longa nepotes.Magna geris, maiora geres, immensaque victorConficies tu bella manu et dignissima fama:Res multis laudata quidem laudandaque multis.Cernere iam videor genitum post secula multaFinibus Etruscis iuvenem qui gesta renarret,Nate, tua et nobis veniat velut Ennius alter.Carus uterque michi, studio memorandus uterque:Iste rudes Latio duro modulamine MusasIntulit; ille autem fugientes carmine sistet;Et nostros vario cantabit uterque laboresEloquio, nobisque brevem producere vitamContendet; verum multo michi carior ille estQui procul ad nostrum reflectet lumina tempus.In quod eum studium non vis pretiumve movebit,Non metus aut odium, non spes aut gratia nostri;Magnarum sed sola quidem admiratio rerum,Solus amor veri. Sed quid tamen omnia prosunt?Iam sua mors libris aderit; mortalia namqueEsse decet quecumque labor mortalis inaniEdidit ingenio. Quos si tamen illa nepotumProgenies servare velit, senioque nocentiVim facere ac rapido vigilans obsistere seclo,Non valeat, tam multa vetant; fatalia terrisDiluvia et populos violentior estus adurens,Et pestes rerum varie celique marisque,Bellorumque furor toto nichil orbe quietumStare sinens, libris autem morientibus ipseOccumbens etiam; sic mors tibi tertia restat.Quot modo in extremo claros Oriente vel AustroEsse viros reris? tamen ad vos mittere nomenNon potuere suum. Quot prima etate fuisseIllustres famamque ausos sperare perennem,Nunc tamen ignotos? Annorum, nate, locorumqueEstis in angusto positi. Que cunta videntemHuc decet, huc animos attollere. Vulgus inaneViderit in terris quo te sermone loquatur.Despice quisquis is est, et si mea iussa merenturTe docilem, humanum, iubeo, contemne favorem,Neve ibi tantarum rerum spem pone tuarum.Illecebris trahat ipsa suis pulcherrima Virtus.Gloria si fuerit studiorum meta tuorum,Pervenies equidem, sed non mansurus, ad illam.Premia sin autem celo tua, nate, reponis,Quo semper potiaris habes sine fine beatusEt sine mensura. Quod si dulcedine fameTangeris et stimulis etiam nunc pungeris istis,Quod preclara tuo stat gloria fixa laboriPolliceor: veniet pretium tibi, nate, quod optas;Illa vel invitum, fugias licet, illa sequetur.Ut sub sole vagum comitatur corporis umbraIpsa tui: quocumque gradum tu flexeris, illaFlectitur et stat, si steteris; sic Fama volentemNolentemque simul sequitur. Sed numquid ineptumDixeris arenti gradientem in pulvere, ut umbramAspiciat post terga suam? Non sanior ille estQui terit etatem frustra corpusque fatigat,Aut animum curis onerat, nichil inde reposcensNi laudem et vanos populi per compita ventos.Quenam igitur queres mea sit sententia. Dicam.Ille eat ut metam teneat, licet inter eundumUmbra sequatur iter; Virtutis amore laboretHic alius, celumque sibi sit terminus, et nonGloria, que meritos sequitur, vel spreta, labores.Ergo age, nate, viam, tibi quam super ardua monstro,Ingredere, aut potius ceptum ne desere callem.Publica res duce te vigeat, victrixque supremoCardine Fortune sedeat. Spectabit ab astrisQuicquid ages placidus rex cunta tegentis Olimpi,Letus honore tuo, sed nullo letior actuQuam quod te patrie baculum superesse labantiNomen et hoc merito Scipionis habere videbit,Cognomenque aliud tibi quod tua facta parabunt.Insuper id moneo, memorique hoc imprime menti:Post studium recti patrieque parentis amoremProxima de caris tibi cura supersit amicis.Pronus amicitias amplectere, quas tibi VirtusConciliat, partasque cole; hoc da, nate, roganti.Rebus in humanis nil dulcius experiereAlterno convictu et fido pectore amici.Est equidem e multis tibi nunc certissimus unusLelius. Archani sit conscius atque ministerIlle tui, regat affectus pectusque profundumCernat inaccessum reliquis. Post tempore multoLelius alter erit domui claroque nepotiCarus et eximio pariter coniunctus amore.Hinc olim multi errabunt, parque omnibus unumLelius et Scipio celebrabitur inter amicosQuos tulit extrema veniens ab origine mundus,Cum duo sint paria et longo distantia tractu.Suscipe tu primum, nec, sis licet altus, amicumDespice plebeium, quoniam de plebe verendiSurrexere viri, quos nobilioribus equosViva tulit Virtus animusque parentibus impar."

Dixerat. Ille autem: "Tua per vestigia quamquamIngressus, nunquam patrio memor ipse decoriDefuerim. Tamen admonitus vigilantior iboQuo me, sancte, vocas, genitor. Sed multa monentemTe fatum tacuisse meum, pater optime, miror".Mestior ille: "Equidem! tua te, dulcissime, virtusAspera cunta pati doceat. Quid Fata reserventUltima preclaro malis nescire labori.Ingratam patriam - piget heu narrare pudetque -Experiare licet, facili contentus abitoVindicta. Non arma tibi, non castra movenda,Etsi forte queas. Prestat quamcumque subireFortunam: patriam servatam perdere noliEt meritum vastare tuum. Fugat illa? recede.Non revocat? persta. Sed preclarissimus exulViventi illatum moriens ulciscere verboDedecus, et patrie cineres atque ossa negato,Ingratamque voca, memorique inscribe sepulcro.Hoc liceat tantum; tibi nil permiseris ultra.Iamque vetor traxisse moras. Memor ergo parentis,Nate, vale, et mitis surgentem dirige fratrem;Isque viam post te tua per vestigia servet."Dixit et equavit fugientia sidera cursu.

Interea lux orta super tentoria fulsitIrrupitque ducis durum rubicunda cubile.Bucina castrorum cecinit, sonituque tremendoAttonitum subito somnusque paterque relinquit.

Impiger astriferum postquam Sol perculit axemEt rapidos immisit equos, cessere trementiSidera cunta fuga. Consurgit maximus herosSingula pertractans animo, que visa per umbrasIntulerat nocturna quies: "Cur dulcia patriOscula non rapui? Cur vertere terga parantemNon tenui prendique manu? Cur ista ruit noxTam cito, nec licuit placido sermone morari?Multa petiturus fueram: quibus ultima campisAgmina concurrant, seu qua regione profundi;Quantum in amicitiis fidei; quam barbara regumPectora fida forent; quanam tellure sepulcrum,Quodve genus mortis Sors imperiosa reservetVel michi vel fratri; qui sit patruelis amatiExitus aut fatum, nam pridem est cognita virtus;Omnibus an soli michi nunc iniuria careImpendet patrieque nefas. At forsitan istaSit melius nescire michi, ne conscia finisAdverso retrahat Virtus sua carbasa vento.I modo qua ceptum est, patrieque ignosce furenti;Nescit enim quid agat." Sic secum fatus amicumAcciri propere Lelium iubet. Illicet illeAffuit, atque oculos tacitus frontemque verendamSuspiciens immotus erat. "Carissime Leli,Magna animo volvuntur" ait: "Que gessimus amboSufficiant fortasse aliis; at quantula res estItalicas inter clades miserandaque fataHispanas fregisse acies? Vacua ista pericloMilitia. Et quantum nostris est dedecus armis,Ni ceptum peragatur opus! Timuisse videmurHorrifici ducis aspectum et longinqua petissePrelia non ausi patria concurrere terraMeniaque obsesse defendere dulcia Rome.Exiliumne fugamne hostes civesque vocabunt?Nescio quid tibi nunc animi, quid roboris insit;Sed mediocre aliquid nequeo sperare. Sit ergoIncepisse aliis clarum et memorabile factum;At michi nil satis est, aliquid dum restat. IniquamHanibalem revomentem animam prius ipse videboTot nostros placare duces, Carthago profundoPerfida subsidet, quam pectoris ira quiescatAlta mei; moriarque libens, dum tristia possintMorte mea equari Penorum vulnera nostris.Numquid iusta Deus pro nobis tela movebitTantorum vindex scelerum? Num fulmina celoDescendent? Num periure densissimus AthlasTelluris clipeus, mundi tutela nefandi,Cedet sponte loco radice revulsus ab ima,Serpentumque acies montesque immittet hareneArdentis, facietque viam spirantibus Austris?Num piger infames contorto vertice murosBagrada discutiet gelido violentior Histro,Scelestasque animas ultricibus obruet undis?Vicimus: imbelles teneant licet arma lacerti,Bella Deus peraget periuria crebra perosus.Iam tamen hinc humeris onus hoc incumbere nostrisProvideo, tedetque more, sed multa necesse estScrutari et longe venientes cernere casus.Africa tota odiis ardet: non litora portum,Non domus hospitium prestat, non pabula terre.Quocumque intendas oculos, hostilia cernasOmnia. Que primum teneat navalia classis,Miles agros? Ubi nostra duces tentoria figent?Quis tutum monstrabit iter? Quis rura, quis urbesEdoceat moresque hominum? Quis fluminis altiAd vada precedat trepidantes ire cohortes?Singula sunt igitur studio tractanda sagaci.Id primum tentare velim, si barbara cordaUlla fides habitat. Nomen fortasse SiphacisAudisti. Cuntos illum precedere regesFama refert opibus, nec avorum sanguine quisquamAltior incedit populisque vel ubere regni.Is nobis tentandus erit: si fama LatiniNominis et Libicos potuit penetrare recessus,Flectetur forte alloquio precibusque benignis;Barbara namque etiam nonnunquam gloria mulcetPectora et agrestes animos. Ea litora nobisHostilem in patriam transgressis - namque ea mens est -Oportuna reor ceptoque accomoda bello.Hec tibi cura datur, vir optime: nam tibi sermoDulcis adest placideque ingens solertia mentis.Perge animum placare ferum et mollire loquendo."Dixerat. Is raptum relegens a litore funemEquoreas superat fauces, qua litus HiberumDividit a Libicis pelagi brevis estus harenis.Illa dies Maura proram statione recepit.Hinc propere ad regem........................................Niveis suggesta columnisAtria surgebant. Fulvo distincta metalloRegia prefulgens........................................Ordine gemmarum vario radiabat in orbem.Hic croceos, illic virides fulgere lapillosAspiceres altoque velut sua sidera tecto.Signifer in medio sinuosi tramitis arcuAureus obliquos supremo culmine cursusAssidue faciebat. Ibi ceu lumina septemQue vaga mundus habet, septem faber ordine gemmasClauserat ingenio, nondum lapis, optimus Athlas.Tardior hec gelidoque seni magis apta placere;Illa minax longeque rubens; ast illa benignisIre videbatur radiis, tectumque serenaLuce coruscabat. Medio carbunculus ingensEquabat solare iubar largoque tenebrasLumine vincebat: mira virtute putaresHunc proprios formare dies, hunc pellere noctesSolis ad exemplum. Post hunc duo lumina motuSplendebant parili; sed quod rutilantius ibatSpectando subitos animis spargebat amores.Cornua de fusco sinuans adamante, deorsumImpigra precipiti celerabat Luna meatu,Atra quidem, at radiis circum illustrata supernis.

Hec supra horrificis diversa animalia passimVultibus et variis cernuntur sculpta figuris.Cornibus intortis "Aries" stat in ordine primusDevexa in tergum facie, ceu mestus in undisHorreat egregie fluitantia membra puelle.Inde ferox "Taurus" faciesque imposta natantiStirpis Agenoree. Iuvenum mox clara duorumCorpora, progenies Lede, "par nobile Fratrum".Quarta sed equorei species venit horrida "Cancri",Quem frons prerapidi sequitur metuenda "Leonis".Post illum it vultu roseo pulcerrima "Virgo".At gravis hinc illinc extantia brachia "Libre" Instabiles paribus compensant passibus horas."Scorpius" hinc cauda perlustrat tecta minaciIngentesque aperit "Chelas"; hinc Thessala monstra,"Semiviri informis" species, cui vultus et armiSunt hominis tensoque senex spectabilis arcuHorrifer occursu pharetraque incinctus eburna,Infima quadrupedis; iuxtaque assurgit in altumForma levis "Capree", rutilo cui cornua in auroEffulgent fissoque riget pes ungue, bicornis.Post ingens nudi effigies nimboque nigrantiFrons velata hominis velut ethere pronus ab altoFundat "aquas"; factoque natant in gurgite "Pisces"Pectoribusque secant caudisque trementibus undas.

Signa poli duodena vago dum lumine raptimCollustrant operique inhiant et cunta sequuntur,Undique fulgentes auro speciesque deorumEt forme heroum occurrunt atque acta priorum:Iupiter ante alios, augusta in sede superbusSceptra manu fulmenque tenens; Iovis armiger anteUnguibus Ydeum iuvenem super astra levabat.Inde autem incessu gravior tristisque senecta,Velato capite et glauco distinctus amictu,Rastra manu falcemque gerens "Saturnus" agrestiRusticus aspectu natos pater ore vorabat;Flammivomusque draco caude postrema recurveOre tenens magnos sese torquebat in orbes.Nec procul ingenti diffundens cornua giroAtque agilem arcendis "Neptunus" ferre tridentemCernebatur aquis pelagoque natabat in alto,Tritonumque greges Nimpharumque agmina circumErrabant procul equoreum venerantia regem.Huic quoque iussus equus percusso emergere saxoLitoream pedibus rapidis pulsabat harenam.

Proximus imberbi specie crinitus "Apollo":Hic puer, hic iuvenis, nec longo tempora tractuAlbus erat: sacer ante pedes rapidusque fremensqueStabat equus, quatiensque solum mandebat habenas.At iuxta monstrum ignotum immensumque trifauciAssidet ore sibi placidum blandumque tuenti.Dextra canem, sed leva lupum fert atra rapacem,Parte leo media est, simul hec serpente reflexoIunguntur capita et fugientia tempora signant.Necnon et cithare species angusta canoreIcta videbatur sonitum perducere ad aures;Et pharetra atque arcus volucresque in terga sagitte,Cirreoque ingens Phiton resupinus in antro.Hic etiam Grais Italisque optanda poetisDulcis odorifere lauri viridantis in auroUmbra novem placido refovebat tegmine Musas.Illas carminibus varioque manentia cantuSidera mulcentes alterna voce putares.

"Frater" it hunc iuxta iunior; frons ipsa fateturArgutum, virgamque gerit serpentibus atrisIntextam, caput insigni exornante galero,Circumdantque pedes nitidis talaria plumis.Gallus adest vigil et curvo cadit Argus ab ense.Ad levam nova sponsa sedet facieque superbitEgregia et rare letatur imagine dotis.

Hec prope "Gorgonidum" stat fabula nota sororum,Anguicomumque caput fraterna Perseus arpeObtruncans fixus speculo et cervice reflexa,Marmoreusque senex atque ortum sanguine monstrumAlatus sonipes et Musis fons sacer almis.

Necnon funerei post hec "Mavortis" imagoCurribus insistens aderat furibunda cruentis:Hinc lupus, hinc rauce stridentes tristia Dire;Cassis erat capiti fulgens manibusque flagellum.

Hinc ignominiam compertaque furta doloseConiugis aspiciens "Vulcanus" abire parabat,Sed pede tentus erat claudo; quem turba deorumVidit et obliquum riserunt astra maritum.

Cornua tollentem celo facieque rubentemPectora sideribus distinctum "Pana" videres:Hispida crura rigent, pedibus terit antra caprinisEt pastorali baculum fert more recurvum;Texta sibi ex calamis sonat ingens fistula septem.

Parte alia sua sceptra gerens "regina dearum"Cara Iovis soror et coniunx augusta sedebat;Huic sublime caput velatum est nube decora,Discolor aspectu quam circum amplectitur Iris,Pavonesque pedum domine vestigia lambunt.

Proxima terrifice species armata "Minerve"Virginis, ut perhibent, dextre cui longior hastaEt cristam galea alta movens: hanc Gorgonis oraCristallinus habens clipeus tegit; inque tenebrisProspectante dea volitat nocturna volucris,Cecropiusque nova frondescit campus oliva.Hec cerebro prognata Iovis Venerisque pudendumIlludit genus et primordia feda sororis.

Nuda "Venus" pelagoque natans, ubi prima referturTurpis origo dee, concam lasciva gerebatPurpureis ornata rosis, volucresque columbasSemper habens, nudisque tribus comitata puellis,Quarum prima quidem nobis aversa, sed ambeAd nos conversos oculos vultusque tenebantInnexe alternis percandida brachia nodis.Nec puer alatus nec acutis plena sagittisPost tergum pharetra deerat nec mortifer arcus.Ille unam ex multis iaciens in Apolline fixamLiquerat: hic superi rumpebant astra fragore;Trux puer in gremium care genitricis abibat.

Inde choris Driadum nemus omne "Dyana" replebat;Horeades Faunique leves Satirique sequentesPlaudebant in circuitu, multumque DyaneDilectus viridi stertebat cespite pastor.Fonte, miser, nitido pulcherrima membra lavantemViderat Actheon: rapido mox ipse repenteDente canum laceratus erat. Sibi cerva cadebatSacra. Dea in Scithica non sic placabilis ara.

Ultima sed mater Cibele, cui gratior YdaNulla fuit tellus, magno grandeva sedebatCorpore consistens, clavi sceptroque verenda:Vestis honor varie, Frigiisque ex turribus altamGestabat capiti sobolis fecunda coronam.Namque omnes peperisse deos ipsumque TonantemHanc veteres memorant. Liceat sed vera fateri,Hec eadem sevos utero variante GigantesProtulit, infandas mundo per secula pestes.Curribus hec agitur domita cervice leonum.

At procul inferni moderator turbidus orbisSulphureo insistens solio tenebrosa regebatTartara; quem iuxta coniunx inamena sedebatRapta olim, ut fama est, Sicule sub vallibus Ethne.Hic dolor, hic gemitus animarum admissa luentum,Et claustris distincta novem pallentia regnaCernuntur, Stigiique nigre stant gurgitis unde.Tristior has Acheron fluctu perlabitur atroConcretam limo cogens fluitare paludem;Cocytusque gemens lacrimoso flumine AvernumCircuit hinc oriens et ripis antra pererratUmbrarumque choros; necnon Flegetontis adustaGurges aqua tacitique lacus oblivia LethesFunduntur, tristique animas qui transvehat amniPuppe senex fusca residet remoque gubernat.Hec rex cunta videt Stigius cum coniuge torvaPer tenebras longe aspiciens et lurida pascitLumina suppliciis variis, sevoque ministrosImperio exagitat; cui Mors cui tristia quequeEt Furie et torto famulantur stamine Parce,Sub pedibusque triceps iacet atre ianitor urbis.

Hec variis insculpta modis atque ordine miroA superum regnis centrum perducta sub imum...........................................Lelius aspiciens, puro nil vilius auroAgnoscit pedibusque premit que cara putantur.Inde procul magne transcursis finibus aulePervenit ad regem. Solio tunc ille superboSurgit et amplexum cupide petit hospitis. IndeConsidunt. Placido mox Lelius incipit ore:"Optime rex, tanto quem Sors dignatur amico,Quantum non alium rediens Sol litore ab Indo,Dum petit Hesperium despectans cunta cubile,Aut videt aut vidit, mens aut, nisi ceca, videbit,Suscipe; ne vanas abeant mea verba per auras.Maximus in magno Scipio notissimus OrbeTe salvere iubet. Si quid sanctumque piumqueEst usquam, si pura fides, si cura decorisDurat apud gentes, populo sunt largiter uniOmnia; sed populi summam vir possidet unus.Roma caput rerum: Scipio dux summus in illa est.Haud equidem conficta cano. Nunc ille tuam, rex,Poscit amicitiam. Vidisti qualia PenisPectora sint, quam fluxa fides. Michi crede, secundosBellorum eventus si, quos Deus ille deorumAvertat, Fortuna daret, tibi pessima regni estConditio et multis obnoxia vita periclis.Et modo terror eos, non spiritus ullus amorisContinet. At nulla Romanis certior ars estQuam servare fidem; nil illa est carius: ampleDivitie nobis dulces numerantur amici.Testis adest parvo distans Hispania tractu,Testis et Ausonia est; at tu nunc, Africa, nostramExperiare fidem et Populi promissa togati.Ipse tibi nostra nichil oportunius usquamCernis amicitia. Procul absumus, unde timeriTedia rara queant. Si poscimur, ampla paratisClassibus exiguo transmittimus equora vento:Nostra, ubi tempus erit, medio radiantia campoImprovisa tuis occurrent hostibus arma.Preterea, nisi seva viam, quam sternimus, ultroObstruit ac medios Fortuna intercipit actus,Fixa manet Populo sententia tollere turbasRegum atque indignis sceptrum extorquere tyrannis,Omnia ut ad paucos redeant; nam rege sub unoOptimus est patrie status et male vivitur interRegnantum sine lege greges. Tunc Africa tandemOmnis ad unius redeat moderamina regis.Cetera pretereo: nam quis te dignior alterLitus Athlanteum Rubrasque interiacet undas?

Munera quin etiam ne despice fortis amici.Is tibi namque Apulis rapidum sub finibus ortumMittit equum bellis habilem, qui cursibus AustrosEquat et infesto venientia tela Tonante.Iungit equo phaleras niveoque monilia colloAurea Samnitico quondam prerepta tyranno.Addit et arma viro rigidis fortissima venisQuas aperit vario prefertilis Ilva metallo.Aspice nigrantem galeam gladiumque nitentem;Aspice quam tutum tegit ingens lamina pectus,Ut faciles ocree, variis ut purpura bullisIntertexta micat ferrumque obnubit opacum,Ferreus ut fulvo stimulus splendescat in auro,Ut procul hasta ferit, clipeusque ut vulnera curvoExcutit obiectu calibum. Romana deincepsIn bellum fer signa, precor. Felicibus istaSumpseris auspiciis magni Scipionis amicus.Hoc petit ille volens, hoc te tua Roma precatur.Iunge fidem fedusque feri. Sit faustus utrisqueIste dies gemina semper celebrandus in oraEurope Libieque bonus." Sic ille locutusConticuit, vocemque simul vultumque remisit.

Tum rex blandus ait: "Vestrum, Romane, libenterPropositum amplector, nec amici munera tantiDespicio vestramque fidem. Sed iungere fedusIn partemque novi subito transire pericliSponte mea vereor, nisi primum cernere coramMagnanimum facis ipse ducem. Michi summa voluntasVictricem tetigisse manum, que federis obsesFida sit et pignus venture in secula pacis.Scimus quanta quidem virtus, quam clara per OrbemFama viri: nullus Romano illustrior usquamVivit in imperio, nullusque potentior alterFlectere voce animos et pectora fronte movere.Tangimur et meritis et nomine tangimur ipso;Optamusque ducis congressum: dextera dextreHereat atque oculis oculi, permixtaque verbisVerba sonent faciatque fidem presentia fame.Nam neque usque adeo sunt corda ferocia nobis,Pectore sub nostro nec mens tam barbara vivit,Ut non pulcra oculos moveant, spectataque VirtusIlliciat capiatque animos. Me maxima regniCura tenet dubii, finesque excedere avitosCircumfusa vetat regio fecunda tyrannis.Ivissem visurus eum, nec gloria factiParva foret, tantum quesisse per equor amicum.Ille igitur quem degeneris non lenta moranturFrena metus, quem ferre mali patientior etasAspera queque monet, si nostri est cura - per undasTuta via est - sociam, si quid michi credis, ad aulamColloquium petat et sermone fruatur amico.Interea tamen ad nostras accedere mensasUmbra monet crescens et pars extrema diei."

Dixit, et exurgens solio dextramque benigneApprendens, stratis sublimem ex more locavitPurpureis. Notum mox ampla per atria signumDat tuba. Conveniunt famuli, turmeque frequentesDiscurrunt. Non una dapes: non pocula simplexCura fuit variare viris. Pars aurea gestantVasa manu, pars cristallo splendentia puro;Ast alii effossos gemma crateras in amplaImplebant spumante mero, quod miserat olimIpsa parens Meroe Phebo succensa propinquo.Ardescit splendore domus fremituque redundat.Talis apud mensas - nisi testem spernis Homerum -Cena fit Alcinoi: sedet illic blandus Ulixes,Lelius hic hospes mellito affabilis ore.

Vixdum finis erat dapibus, cum comptus in ostroAstitit ante oculos iuvenis patrioque canoramIncrepuit de more liram. Dulcedine miraObstupuere omnes. Sonitum mox verba secuntur:"Maximus Alcides, postquam fera monstra per orbemPerdomuit fecitque viam sibi vivus ad astra,Evacuans saltus Nemeos Lernamque paludemTerribilesque diu umbrosi colles Erimanthi,Faucibus Hemonie scissis clarisque duabusUrbibus eversis stratisque bimembribus altisEt ceso Gerione ferox dignatus ad istasFerre gradum terras et nostra pericula tandemDiscutiens, patriis Antheum extinxit in arvis.Libertas hinc nostra venit: teterrima pestisHerculea compressa manu tuta omnia lateLiquit et insolitis patuerunt rura colonis.Omnibus exactis, pacati conscius OrbisIpse sibi, limenque petens interritus Orci,Cominus horribilemque ausus spectare Megeram,Haud procul a nostris memorandum finibus alteErexit geminas pelago turbante Columnas,Utque pererrati foret illic terminus OrbisEdixit; fueratque diu, sed nuper ab OrtuVesanus veniens iuvenis convellere metamEst ausus, nomenque ideo mutare nequivitHerculis auctoris, Libie cui rura tenentiLongevus nimioque Athlas sub pondere fessusDeposuit celum ac stellas; sic ipse quievit.Nec sibi longa quies, nam mox dulcedine captusHeu miser! atque oculos ausus vidisse MeduseVertitur in scopulos. Nunc stat quem cernimus ipsiMagnus et ingenti tellurem contegit umbraImmensoque iacet spatio porrectus et astraVertice tangit adhuc. Illum nix hospita semperEt nimbi atque aure quatiunt et fulmina et imbres.Non tamen ipse diu post casum mansit inultus;Ultor ab Archadia nam Palladis arte tremendiColla tulit monstri. Libicas cruor ille nefandaInfecit sanie tabi stillantis harenas;Sic nocuit mundo vivens moriensque Medusa.

Post regina Tyro fugiens his finibus amplaMenia construxit magnam Carthaginis urbem.Ex re nomen ei est. Mox aspernata propinquiConiugium regis, cum publica vota suorumUrgerent, veteris non immemor illa mariti,Morte pudicitiam redimit. Sic urbis origoOppetiit regina ferox. Iniuria quantaHuic fiat, si forte aliquis - quod credere non est -Ingenio confisus erit, qui carmine sacrumNomen ad illicitos ludens traducat amores!His igitur fundata modis urbs tempore crevitExiguo; at rebus semper coniuncta secundisInvidia excivit validas in prelia gentes.Tunc acres vixere viri, quos inter amoreInsignes patrie fratres Carthago PhilenosNunc colit extinctos numerumque auxisse deorumExtimat ac gemini veneratur numinis aram.Hi patrie vitam cupidi si forte negassent,Plura Cireneo cecidissent milia campo.

Ultima nunc bellis agitur ferventibus etas,Nec mare quod sevit medio, nec iuncta CaribdiScilla rapax Italis Penos a finibus arcet.Hanibal eterno dignus cognomine montesPerfregit Latios atque invia rupit acetoSaxa prius stravitque viam legionibus aptamHic ubi silvestres soleant titubare capelle.Concursum est totiens: iam sanguine rura madescunt,Iamque rubent fontes, Italis iamque altior arvisExerit herba caput, subito demissus ab astrisCum iuvenis memorandus adest patrieque ruinasFert humero. Videt hunc claris Hispania factis,Africa iamque audit. Sic nunc incerta duorumStat Fortuna ducum, sic iam sub pondere nutat.Finis erit quem Fata dabunt; sed magna parantur."

Huc ubi perduxit carmen, citharista repenteSubticuit digitoque liram percussit inanem.Plausus ad hec sequitur procerum populique faventis.Rexque iterum: "Libicos audisti ex ordine casus,Hospes," ait "nostreque vides primordia gentis.Gratia si dictis est debita, vestra retexePrincipia vestrosque duces." Hic leniter illeSubridens "Quam congeriem, rex optime, rerumExigis! an breviter nostros audire triumphosForte putas? Brevior narrantibus exeat annus;Tu petis anguste conferri in tempora noctis,Cuius magna retro pars est. Tum lingua volentemDeserit: impediunt cure somnusque laborque.Non vacat hec inter tempus sermone tenere.Quis facile Italiam per secula longa frementemTuscorumque acies et tot Samnitica bellaAc totiens verso fugientes agmine GallosExplicet? aut nostros et in hac tellure laboresEt pelagi medio, quo Fors contraxerat ambasProtinus infesto coeuntes remige classes?Aut quas infelix passa est Hispania clades,Plena cadaveribus nec habentia flumina cursum,Assidueque novis fumantia cedibus arva?Que nostri fecere duces. Annalibus altisTantarum capitur vix pars millesima rerum;Quos, si forte iuvat, Tarpeia mittet ab arceScipio transcriptos. Ibi nam custodia templiPublica nostrorum servat monimenta laborum.Illic multa leges, que, sint licet ampla, putatoEsse minora tamen vero. Nec teste citatoEst opus: acta patent. Scriptorum copia nunquamRomano fuit in populo, quos Graius abundeOrbis habet. Nostris facere est quam scribere multoGratius atque aliis laudanda relinquere factaQuam laudare alios. Quin angustissima librisSi quibus interdum videas que gessimus, illosExterne scripsere manus. At Greca LatinisAddita res nequeunt tantas equare loquendoIngenia: hoc vestro maneat sub pectore certum.

Nunc quantum nocturna patet sermonibus hora,Principia expediam. Teucrorum a sanguine longeGentis origo venit, victrix quem Grecia belloDicitur ad patrios muros sparsisse bilustri:Et fortasse aliquis iam tanti criminis ultorNatus in Italia est. Sed nunc ad cepta revertor.Naufragio ex tanto vixque ex tot milibus unusInteger enavit sine crimine. Namque ubi TroieMatris adhuc Frigio fumabat litore bustumIamque cinis facilem incipiens glomerare favillam,Inclitus et claris multum spectatus in armisDux Anchisiades, cui non via prona salutisViribus aut propriis aut urbibus esset amicis,Destituit patriam lacrimans caramque cubilisConsortem, et passus terra casusque tremendosErroresque vagos et mille pericula ponti,Impiger Ausonias tandem tamen attigit oras:Isque, ubi belligerum Latii sensere coloniTroiugenam; externoque viro Lavinia pactosReddidit amplexus, sacro pia flumine membraDeseruit moriens. Puer hunc excepit IulusSuccedens illumque alii. Sic omnia regumTempora fluxerunt, Longam qui menibus AlbamSub sceptris habuere suis, ad Tybridis undamDonec magnanimus posuit nova menia pastor,Ultor avi, vindex scelerum, quem nostra parentemDixit et ethereas defunctum traxit ad arcesPosteritas, raptoque tulit sua thura Quirino.

Fundamenta vides urbisque exordia nostre.Quos tibi nunc sermone duces, que nomina fandoExequar? Innumeram video concrescere turbam,Precipue ex quo Libertas tulit ampla virorumSemina nobilium et tranquilla pavit in urbeIngentes animas. Stellate sidera noctisEt pelagi fluctus et harenas litoris anteEnumerem, quam cunta quibus mea Roma superbitNomina clara ducum: Curios fortesque CamillosEt Paulos bello claros Fabiosque trecentos,Quos simul una dies patrie subduxit egenti,Torquatosque truces, Lepidos durosque Catones,Fabricios modico contentos, indita cursuNomina, queque dedit celo demissa volucris,Marcellosque animi illustres Graccosque ferocesEt Regulos fidei plenos, que nomina belliFama tulit pridem vestras, ni fallor, ad aures,Et qui magna procul transcendunt omnia, summosScipiadas, quos alma domus Cornelia celoExtulit atque hominum superis equavit alumnos,Unde ducum dux ille genus trahit. Est michi magnusEnumerare labor vel nomina sola domorum:Quod si gesta velim percurrere digna relatu,Quantus erit? Non usque adeo michi ferrea lingua est,Nec tibi sint aures. At ne fortasse puteturExemplo caruisse fides quam vestra PhilenisFratribus altisono cecinerunt carmina cantu,Pauca sed e pleno longe repetentur acervo.

Namque olim, aut vento terram impellente latentiAut causa quacumque alia, prerupta voragoRomano patefacta foro conterruit Urbem.Stabant attoniti pleno circum agmine Patres:Undique solicitum pregrandia volvere saxaVulgus anhelabat; pars convectare canistrisTellurem magnasque trabes. Nil molibus illisCum fieret, simul ira dem manifesta moveret,Consilio superum visum est compescere pestem.Dum pavidi responsa petunt, consultus aruspex'O preclara novis gens' inquit 'territa monstris,Hoc specus explendum est non qua ratione putatis.Quid iuvat aggestu lapidum et telluris inaniFlectere velle deos? Non si Tarpeius in imasSexque alii latebras descendant ordine colles,Ac super incumbat gravis Appenninus et Ethna,Finis erit. Sunt que vobis pretiosa dehiscensFossa petit: paucis plenus concurret hiatus'.His dictis riguere animi, pallorque per omnesMestus erat: multi gemmas aurumque ferebantArgentumque alii, namque hec meliora putanturInter inexperta et verorum ignara bonorumCorda hominum, quos ceca ligat terrena cupidoNigraque corporei quos carceris occupat umbra.Unus ibi ante alios iuvenum fortissimus alteExclamat: 'Que tanta animis ignavia, ceci?Vilia pro caris, pro magnis parva tulistis.Nil opus est auro, fedis quod terra cavernisEvomit, aut lectis inter deserta lapillis.Unum ego vos moneo: nobis virtute vel armisNil melius tribuisse deos: hec summa profecto,Hec vere Romana bona, et si summa reposcunt,Arma virumque dabo!' Dicens hec lumina celoErexit, templumque Iovis quod presidet arciSuspiciens tendensque manus sursum atque deorsumAtque omnes superosque deos manesque precatus,Ad quos tendebat, validum calcaribus ultroUrget equum baratroque volens infertur aperto.Arma ruente viro lucem sonitumque dedere:Fit strepitus, coeunt ripe et iunguntur in unum,Vixque tremens profuge pars ultima transilit haste;Ceu quondam immodico celum splendore dehiscitEt velut etherei reserat penetralia mundi;Inde repentino transcurrens turbine flammaVisa fugit celoque redit sua forma sereno.Hic tibi vir quantus, patrie quem reddere vitamAc vivum terre - liceat dixisse - cadaverCernis et armatum Stigios invisere lucos?Curtius in nostris fuit hic annalibus ingens.

Vis referam Decios? Quorum prior ille LatinasForte videns acies nostrorum terga prementesConstitit ingemuitque ferox, mox magna precatusNumina devotum medios se misit in hostesVittato capite et succinctus more Gabino.Ipse quidem ingestis prosternitur undique telis:Nobis morte sua victoria contigit illoCerta die, secumque simul mens ceca tremorqueOmnis in adversos subito transisse LatinosCreditur. Ipse habitu horrifico spectabilis, atroCelsus equo specieque humana augustior ireVisus erat. Decus id, parvo post tempore, natus,Iure velut proprio, pugnantibus agmine Gallis,Rettulit et nomen patris et pia facta secutus.Quin etiam clara compellans voce parentemTraditur ad mortem indubiam per tela per ensesGallorumque aciem et cuneos penetrasse frementes:Secum ad victores fuga transiit et metus et mors.Tertius inde nepos, ut avitis atque paternisAccedat titulis, quamvis obscurius illiFama dedit nomen, simili pietate LucanasStravit opes parili descendens tramite ad umbras.Sic tribus in campis totidem patet ordine civesEt palmam peperisse nece et periisse volentes.O genus eximium, dignum cui secula cuntaRite canant laudes, cui nulla oblivio sensimObrepat serosque vetet celebrare nepotes!

Cetera nota tibi ac passim vulgata relinquo.Vidisti - neque enim tam longa intervenit etas,Ut nequeas vidisse - quibus fortissimus olimRegulus expositus servarit sacra fidemqueSuppliciis, quanto patrie inflammatus amore.Heu, bene nate senex, nunquam tua fama peribit!Tu moreris: tamen illa tibi mansura superstesVivit et eternum vivet.

Quamquam quid genera atque viros memorare necesse estCum sepe ad certam legiones currere mortem?Viderimus, monstrante duce et sua fata docente,'Ire licet' clamante, 'viri, vetitumque redire est',Nec flexisse animos ideo nec lumina quemquam,Prerapidoque leves ivisse in vulnera saltu!Romanum est - si nescis - opus contemnere casusFortuitos, placide venienti occurrere Morti,Spernere que gentes alie mirantur et optant,Contra autem amplecti que formidanda videntur,Vincere supplicia et tristes calcare dolores,Sponte mori potius quam turpem degere vitam."

Dixerat. Ille autem: "Medio interrumpis et aufersPlurima. Quid regum vestrorum extrema relinquis?"Hospes ad hec: "Fateor: fortunas querere regumRegius est sermo. Tamen hec brevitatis amoreTransieram. Tibi sed suspecta silentia forsan;Neve putes, ideo quod nostris regibus ausiInsultare sumus, nos forte cupidine predeIncensos nomen sceleri quesisse decorum,Accipe vera rei fuerit que causa novande.

Libertas optata diu nunquamve petitaMulcebat splendore animos, sed sceptra premebantEfferaque imperiis urgebat regia durisImpendens capiti miserorum et torpor inertesCeperat immemoresque sui. Pudet illa referrePertulimus que mesta domi; pudet omnia rursusDicere que campis alienis castra sequentesRege sub infando iugulis sumus impia passiMancipia et segnes anime! Nichil ille putabatPer scelus horrendum titulos quesisse Superbi,Criminibus ni seva novis cognomina mundoIngereret patrieque sue. Proh talia monstra!Milia tot pariter, quibus omnia pervia VirtusFecerat, ac turbam cui tot Fortuna parabatEt cui tot reges populosque subegerat, unumIndignum timuisse caput, nutusque profanosObservasse sacris pro legibus! Haud ita regemMellifice venerantur apes, fucosque nocentesAtque leves culices arcere a finibus ause,Que dominum mellis trepidum sepe atque paventemExcludunt prohibentque aditu, pecudesque canesqueConfodiunt; omnes regem tamen intus inermemExiguumque timent; illum admirantur et illumMilitieque domique colunt, et regia semperAtria circumstant humerisque in nubila tollunt.Nos quoque sic nostri timor et reverentia regisContinuit, donec permixta superbia luxuCrevit, et intumuit turpis lascivia fastu.Tunc mora nulla viris: visum est succidere ferroHanc saniem medicasque manus in vulnera ferre;Queque sub imperiis stetit inconcussa superbisVicta sub obsceno cecidit patientia facto.

Regius infami iuvenis precordia flammaSuccensus vulnusque trahens male sanus acerbumNocte sub ambigua matrone limina casteIntrat et exceptus placide nil tale verentemVi superat. Voti compos, spoliumque pudorisFeminei referens et opace gaudia noctis,Letus abit furti tacite sibi conscius alti.Illa dolens vitamque simul corpusque perosaEt membris irata suis 'Vas vile pudende,Femina, luxurie vives' dicebat 'et in teSemper adulterii vestigia feda manebunt?Et poteris spectare thorum, quo rapta fueruntOmnia cara tibi: vir, virtus, fama pudorque?Quin obis? et tristem potius, precor, effuge lucem,O anima infelix, inimicaque claustra refringe'.Hec ubi clam questa est, subito patremque virumqueEvocat, id siquidem cupiens, ut testibus illisCorporis invisum liceat deponere pondus.Roma patrem, longinqua virum tunc castra tenebant;Cui, dum forte redit, properans, iam patre reperto,Nuntius occurrit domineque ex ordine vocesNarrat: atrox facinus, sed quod non noverit ipse,Evenisse domi, raptimque opus esse reductisPatre viroque simul. Stupet ad mandata maritusConiugis, incertusque animi sub corde volutatQuid sibi Fata velint aut quid Fortuna minetur.Procedit diversa putans et limine primoInvenit attonitum socerum, pariterque vocatiIbant et paribus curis alterna loquentes.Illicet adventu mulier commota suorumProfudit lacrimas. Mox percontante maritoAnne satis sospes, 'Minime: namque omnia' dixit'Perdidimus pretiosa simul: nil dulce remansit;Prereptaque pudicitia hec periisse fatendum estHeu misere! Stant feda tuo, vir optime, lectoSigna aliena viri. Fuit hoc violabile corpus:Integer est animus. Mors testis. Porgite dextrasEt prestate fidem, scelus hoc ne turpis ad umbrasAuferat impunis tumuloque insultet adulter'.Exhinc indignans transacte crimina noctisExplicat atgue adhibet verbis lamenta precesque.Consolante viro mestam facinusque neganteEsse ubi mens pura est, 'Ego me si crimine' dixit'Absolvo, sceleris penas evadere nolim:Exemploque mei non vivet adultera Rome'.Dixit, et eductum latebris, qui veste latebat,Pectore sub niveo gladium moribunda recondit,Et ruit in capulum, velut hoc relevare pudoremVulnere prostratum valeat. Sic nota parentemFama refert volucrem proprio de sanguine natos,Extinctos dire morsu serpentis, ad aurasTollere et illorum exequiis expendere vitam.Horrida conclamant cernentes vulnera, luctusExoritur: tremuitque domus sub murmure tanto.Brutus ibi solus lacrimas et inania verbaCastigat, vir egregius, celata sub altoPectore cui virtus ingens erat. Ille cruentumFervidus educens spumanti vulnere ferrumAttollensque manu 'Superos summumque TonantemIuro' ait 'huncque olim castum intactumque cruorem,Quod flammis ferroque genus sobolemque domumqueRegis et invisum caput ac diadema superbumNunc, posthac, semper, michi dum lux ista manebit,Persequar eternis odiis, nec regna tenereIlle potest, poterit manus hec dum tela movere'.His dictis, alios eadem iurare coegitMirantes unde hec audacia tanta repentePectore sub Bruti vel quo de fonte veniret.Convocat hinc cives: triste et miserabile visuProtrahit in lucem populo spectante cadaver,Ostenditque aliis gladium pulmone tepentiUndantem, pectusque aliis vulnusque profundum.Admonet hunc nate, iubet hunc meminisse sororum;Coniugis ast alium, pignus cui norat amorisEsse domi predulce aliquod. Quo regia pergantActa docet fastuque ferox adiuta libido.Ira dabat stimulos et rebus consona verba.Purpura cede madens pallorque et frigida membraEt patris atque viri spectacula cruda movebant,Omniaque exuperans fortis violentia Bruti.Illum igitur, quacumque gradum deflexerat, ingensTurba sequebatur ferro succincta virorumFemineique greges crudelia fata gementes,Quis fuerat celebri spectata Lucretia fama.Quid moror? Historia est multarum maxima rerum.Hoc duce pelluntur reges, exulque senexqueTarquinius moritur, nati omnes diraque coniunxSupplicium scelerum non una morte tulerunt:Corruit in cineres regis domus alta Superbi.

Regnorum hic finis. Post hec meliora sequunturTempora, et hinc nostri libertas incipit evi.Annua perpetuos straverunt iura tyrannosSevaque legitime fregerunt sceptra securesAtque unum pepulere duo. Geminata modestosFerre magistratus subito nova signa videres.Primus init fasces auctor qui primus adepteLibertatis erat. Studio servavit eodem.Denique quos peperit natos, quod regia mallentImperia, afflictos virgis truncosque securiCompulit ad mortem pro Libertate serena,Tam simul infelix genitor, quam civis honestus,Tam rigidus consul, quam Libertatis amator.Idem post, regis sobolem fera bella novantemRegnaque vel tali repetentem iure paternaObvius excepit, iuvenemque superba minantemVulnere letali transfixum compulit Orco.Sed dum torva fremens odioque accensus in illumIrruit, alterne non vidit cuspidis ictum,Ac pariter cecidere truces; at fortior illumImmoriens Brutus resupinum corpore texit,Victor ad extremum. Sic immemor ille pericliEruit infandam inde animam et 'Ferus ultor ad umbras,Perfide, Tartareas ferro sequar' inquit 'acuto'.Talia promeritum sexus simul omnis et etasFlevit, et insolitis strepuerunt rostra querelis.Precipue tamen ut proprium luxere parentemUltoremque pudicitie gratissima matrumAgmina, nec longum cessarunt mesta per annum.Nunc manet his Bruti semper memorabile nomen."

Finierat. Tunc rex iterum placidissimus inquit:"Magna quidem memoras. Video quantum infima summisEt quam sint Romana aliis distantia fata.Sentio preterea quid femina vestra pudicaMorte velit: ne cunta sibi iam candida DidoArroget; aut iuvenis terre demersus inique:Omnia ne nostris contingant clara sepultisFratribus, occurrunt genitor natusque neposque.Unum de cuntis miracula maxima transit,In turbam potuisse animos descendere tantos.Plus homines suprema dies quam cetera terret.Hunc Virtus predura solet minuisse pavorem.Vix tamen hec paucis usquam, vix contigit uni:Publica sed vobis. Eadem est statque unica vestrisMens exercitibus: pro Libertate tuendaRecta fronte mori. Sed quod super omnia longeNosse velim, egregii vitam et ducis acta moderni,Preteris. Hoc igitur, precor, hoc edissere nobis.Qui mores, que forma viri, quis pectoris hospesEst animus, que maiestas iuvenilibus annisInsita. Namque unum nobis huc crebrior illumFama tulit. Tum precipue que gessit HiberoNuper in orbe, refer; tibi si notissima posco,Omnia si presens spectasti, et cernere soliCor licet archanum, quoniam nil protinus ardensCelat amicitia. At tu nunc, festina, parumper,Nox, subsiste, precor, Lelius dum pulcra relatuEloquitur: teneat niveos Aurora iugalesEt contenta senis gremio iacuisse maritiDet spatium verbis; solitoque iocosior illeUxorem roseam complexibus illiget arctis."

Vidit ut intentos animis atque auribus omnesLelius et nullo concussa silentia motu,Incipit: "Heu quanto tam grandia iussa sequentiEst opus eloquio! Michi non facundia torrensLargaque Cecropie contingit gratia lingue.Maximus insano iuveni vigilavit Homerus:Rusticus egregio vigilat nunc Ennius. AtquiDignus est hic Graio; sic dignior ille LatinoVate fuit. Precone autem fortassis AchillesIndiget; hic nullo. Surgit sua fama sine ullisArtibus, inque dies crescunt preconia. Nec meFallit amor. Veniet tempus cum libera celoFama virum tollat. Stimulis nunc forsitan illeInvidie... sed grata magis nunc cepta sequamur.

Nulli unquam Natura viro tam larga fuisseCreditur. Ethereo corpus splendore nitescit;Imperiosa ducem frons arguit, aspera blandum,Unde simul vibrant unum duo lumina fulmen,Quod nullus sufferre queat. Coma densa per armosProtinus ad solem ventis ferientibus aurumExplicat impexum, quoniam cassisque sudorqueEt labor assiduus prohibent animusque modestoContentus cultumque timens transisse virilem.Celsior est aliis, quotiensque ad prelia ventum est,Spem procul ipse suis sublimi vertice prestat,Terret et hostiles acies: spem quippe metumqueIlle habet aspectus.Pectoris est qualem petit ingens spiritus aulam.Cetera conveniunt: humeros et brachia cernasMilitis altifici. Licet inter milia milleVideris hunc, verum valeas agnoscere regem.Iste decor nimius multos trepidare coegit,Immemoresque sui tenuit dulcedine quadamInsolita tacitosque diu, conceptaque verbaDistulit, aut alio deflexit calle loquentes.Pulcrior est etenim mortali corpore longeAtque hominem supra: vix illum fulgidus equatIuppiter aut puro pharetratus in ethere Phebus.Ista tamen, quia parva viris spernendaque formeCommoda sunt, sileo. Vultus fortasse serenosIpse suos cernes, verisque minora locutumMe dices; datur hec illi nam gloria soli,Nominibus quia cum noceat presentia magnis,Hunc superattollit. Cuius si queritur etas,Nondum ter denum, fateor, pervenit ad annum.Omnis in ascensu est crescens cum tempore virtus:Iam sua nunc senibus gravitas imitanda severisAtque iuventuti levitas optanda serene est.Hostibus asperius nichil est, nil dulcius interCarorum affectus. Sive illum tela moventem,Sive armis positis vultus spectabis apertos,Quid potius deceat, dubites. Hunc prospera nunquamExtulit, aut stravit iaculis Fortuna molestis:Unus utrobique est, eadem mens permanet et fronsRebus in ambiguis, rebus tranquilla secundis.Spernit opes; populi ventosos spernit honores:Gloria vera placet. Dulces conquirit amicos:He sibi divitie sunt, quas solet ille perennesQua peperit servare fide. Modo fama per omnemVolvitur Hesperiam, iuvenem venisse supernisDs similem, cui vis hominum non ulla resistat,Quique etiam placida quoscumque subegerit armisVincat amicitia.Vincitur ut celo species telluris opace,Florida sic omnes tellus premit Itala terras;Utque nitet celi pars purior una sereni,Italia sic Roma potens prefulget in ipsa;Solque velut radiis fulgentia sidera vincit,Scipio sic omnes superat. Stat vera fateri:Non illum nostro iuvenem de more creatumDixeris; atque ideo non omnia falsa locuta estFama virum super astra levans. Nam protinus altoPersuasum est multis hominem hunc descendere celo.Nam quid cunta sequar? Piget illa minuta referre;Fabula sed vulgo nota est: pulcerrimus anguisObversatus enim matris persepe cubiliDicitur et visus multis movisse pavorem;Suspicioque frequens hinc iam vulgata per urbesDivini partus oritur. Cui scilicet ipseEditus in lucem puer, et mox maximus idemVir similis nulli, divinis rebus apertamAtque animo facit esse fidem, spectataque rursusReligio et vitam mos observatus in omnem.Namque ubi sol oritur, solus solet ille remotisOmnibus in cellam Iovis, augustissima nobisTarpeio que colle sedet, cui sacra paventesRite sacerdotes celebrant, securus ad aramIntrare et limen foribus firmare reductis.Hic quasi multa loquens tempus terit, inde repenteDigreditur, summosque animos portendere vultumCelestemque oculos videas preferre vigorem.Ipse spei plenus, si quid tunc instat agendum,Aggreditur certosque solet promittere magnisSuccessus bellis, veluti sibi numine ab ipsoPromissos. Multis equidem sic pectora campisAccendit tribuitgue animos et posse coegitQuod modo non poterant. Vires mens firma ministrat,Nilque valent artus, nisi quod dedit illa valere.Sepe ego conspexi, cum iam ferienda retrorsumTerga darent acies et signifer ipse trementiVix regeret vexilla manu, rapuisse magistroPila ducem pavido et medias penetrasse phalangesClamantem 'Deus ecce preit! sequimurne vocantemAn fugimus? Sequar ipse libens: victoria soliContinget promissa michi et si Fata vetabunt,Unus ego emoriar. Vos, en fuga libera! post meVivite degeneres, aliter moritura iuventus!'His dictis rediisse acies, et pectora mortiOpposuisse, viros sic vincere sepe coactos:Tantus amor ducis est, tantus pudor urget in arma!Namque ubi perpendunt quanta est constantia menti,Quanta fides superum, quam presens Iupiter illi,Consistunt, iussuque dei remeare putant se.Hec propter, cum multa adeo tractaverit olimArdua, nulla acie victum, dum primus in illaDux foret, assiduis memorabunt secula bellis.

Casibus hic quoque nunc quantum sibi forte futurisPresumat, seu quos iubeat sperare laborumEventus audire velis. Carthaginis alteMenia iam quatit ille animo; iam scandere in arcemCogitat ac pelago titubantem involvere Birsam.Ut leo, seu nitidam in pratis errare iuvencamPrecipiti stimulante fame, seu turbidus hostemForte lacessitus iaculis prospectat, et irasSupprimit, ac rabiem frenat dum proximior fit;Interea tamen absentem, nondum ungue cruento,Dilacerat mordetque oculis ac tecta pererratViscera et invisum minuit per frusta cadaver:Sic noster - michi crede - leo nunc estuat, ullasNec metuit vires, tantum ne preda vel hostisAufugiat timet, atque abitus circumspicit omnes.Omnia posse putat que vult; quecumque putavitPosse, potest; igitur peragit quecumque cupivit.Optima sola tamen cupit et pulcerrima factu.

Quid iam de pietate loquar? que cognita patri estEt patrie variis olim spectata periclis.Sed duo nunc tetigisse sat est. Furor hostis acerbiFlenda Cisalpinis iam Gallica rura colonisVastabat. Romam iam flamma Pado tenus ardensEt Capitolinas fumus perflabat ad arces.Maximus huc nostri genitor ducis ipse malignisMittitur auspiciis. Quid multa? patentibus arvisCongredimur. Superat Penus. Periisset in illaDux acie, nisi natus agens tunc circiter annumOctavum decimumque, ferox tellure iacentemTransfixumque latus media de morte parentemEripuisset - opus pueri! - mediosque per hostesFecisset mucrone viam. Iam Fata premebantUltima, iamque minax ferro facibusque potentemHanibal Italiam confecerat. Atra cruentusCannarum et nostro famosus sanguine vicusVulnera visceribus Latiis inflixerat: omnemSpem metus expulerat. Veluti cum fluctibus alnusSuccubuit, celique graves pelagique tumultusNon tulit, horrescunt naute, pallorque per oraFunditur, ac trepidos angit nova cura magistros,Qua rapiat sibi quisque fugam, seu litora saltu,Seu scopuli saxosa petens iuga parva propinqui,Seu residens trunco disiecti turbine claviEnatet et rabido committat brachia ponto:Talis erat nostre status urbis, talia nobisConsilia. Heu quantas tracturus mole ruinasImperii nutabat apex! Quid vera fateriDistulerim? Coeunt iuvenes, princepsque MetellusConventus: fuga sola placet, terrasque nocentesLinquere et Hesperiam victori tradere Peno.Quod simul innotuit, ceciderunt corda tremorqueOmnibus incessit gelidus. Tum forte tribunusMilitie, vixdum teneras lanugine primaExornante genas, erat imperterritus unusScipio: dumque omnes dubiis succurrere rebusConsulerent inopes animi, tempusque paventesExtraherent sermone vago, 'Quin pergimus?' inquitEgregius iuvenis, 'Non tempora longa supersuntConsilii, sed facto opus est. Quin stringimus enses?Ite, precor, mecum: proceres, quibus ultima cura estUrbis et imperii, vestigia nostra sequantur!Publica res nondum periit!' Talique iacentesErexit sermone animos. Consurgimus omnesConsequimurque ducem. Non illo celsior ibatAmphitrioniades, cum dura rebellibus olimPrelia Semiferis et grandia tela moveret.Imus, et ut trepidi ventum est ad tecta Metelli,Irruit ipse prior. Stabat tremefacta pudendisConsiliis intenta manus: vix mesta sonabantMurmura; vix pavidum feriebat lingua palatum;Qualis inest captis color aut fiducia frontis,Quos fera terribili addixit sententia morti:Illi equidem miseri trepidant, letique propinquiCasibus attoniti, spectant tamen omnia circum,Qua fugiant, quando illa patet via sola salutis.Tunc superinsultans, stricto mucrone tremendus,'Iuro' ait 'etherei per numina summa Tonantis,Me nunquam, dum vita michi, dum membra manebunt,Deserturum urbis Rome Italieque labores,Passurumve alios. Et nunc tibi, Quinte Metelle,Iurandum est pariter, vel, si fortasse recusas,Hac moriere manu, vobisque novissima venitOmnibus ista dies!' Gladiumque erexit, et omnesContremuere metu. Facti dox ipse MetellusDiriguit. Res nempe ferox inopinaque mentesPresserat; haud aliter quam si Iovis ira trisulcumTorsisset male firma domus in culmina telum.Nec secus irati civis tremefecit imago,Hanibalis quam si victricia signa viderentImpendere sibi mortemque et vincla minari.Ergo in verba simul quo iusserat ordine iurant,Dux prior, inde alii. Mira sic ille pudendamCompressit virtute fugam. Vix sextus ab illoAnnus agebatur, quo patrem a morte reduxit:Occiderant alme duo maxima lumina Rome,Scipiadumque ingens uno prope tempore nomenObruerat Fortuna nocens; Hispanaque tellusIn dubiis amissa fidem mutarat avitam.Milibus ex tantis procerum consurgere nullus,Nullus ad immense reparandum vulnera cladisAudebat prestare manus. Tum filius, ultorEt patris et patrui, nomen dedit; isque PirenemTransgressus maiore animo quam viribus, omnemRettulit Hesperiam populi sub iura Quiritum:Qua duo lata patens inter distantia multumEquora porrigitur, vel qua longissima tractuAd vestrum est hinc versa mare Herculeasque Columnas,Illinc perpetuis nomen debentia flammisAd iuga consurgens, Gallorum prospicit arva.Quicquid in his habitat hominum vel opum vel,Hostibus ereptum Fortuna iudice nostrum est.

Ut tamen ex multis decerpam pauca decoris,Urbs sedet Hispano posuit quam litore PenusHasdrubal, et magne nomen Carthaginis illiImposuit; cuius partem validissima cinguntMenia, parsque maris rapido defenditur estu.Huc omnes Peni pompas, huc signa virosqueContulerant atque arma duces, quia sive per undas,Sive per explicitos instarent prelia campos,Oportuna foret belloque aptissima sedes,Antiquam levo prospectans tramite matrem.Proximus huc etiam populus confugerat omnisTuta petens: ceu cum primas incendia flammasAttollunt, piceusque volans replet ethera fumus,Diffugiunt quos dira fugat vicinia pestisEvacuantque domos secum pretiosa ferentesEt testudineam concurrunt undique ad arcem.Huc Fame signantis iter vestigia servansScipio contendit, neglectaque cetera linquensHanc petit, huc acies ducit, Romanaque circumCastra locat, parvumque levi struit aggere vallum.Mira loquar, sed vera tamen: non menia crebrisTurribus et valido circum firmata paratu,Militis aut ardor sua fata extrema videntis,Custodumque acies et propugnacula milleAc turbanda procul ferientes castra balisteScandentem muros perque omnia tela ruentemSustinuere ducem. Brevior non contigit ullisMenibus obsidio, siquidem primordia belloUna dies finemque dedit. Non tecta relinquuntOcius imbelles Iovis instimulante columbeArmigero, aut pavidi venientem ad lustra leonemDiffugiunt lepores. Subito custodia porteDeseritur; pauci valide se menibus arcisOccultant, alii fugiunt, totamque per urbemSternuntur. Vario complentur cunta fragore,Pugnantumque simul strepitu gemituque cadentum:Qualis ab Ethiopum rapidis cum tollitur AustrisLitore tempestas nostrum casura sub axem,Apparet metuenda procul, mox proxima nubesDecidit et mixtis descendunt flumina saxis;Iamque tument amnes, iam qui modo segnis abibat,Quilibet alta fremens imitatur flumina torrens;Turbati agricole fugiunt, ingensque superneTerror agit miseros; pereunt armenta furentisFluminis obiectu: quocumque trementia volvasLumina, terrifici disiectis nubibus ignesPrestringunt, Morsque ante pedes, nec flectere quoquamPossis iter, nec stare queas: hinc luctus et horrorLugubresque procul resonant per nubila voces.

Multa sub hoc tempus micuerunt indole claraSigna ducis manifesta novi, vir quantus in armisEt quantus post bella foret. Namque arma moventeMilite ab adverso non Mars violentior urgetInfesto themone Trachas, nec acerbior HebroSpumantes immergit equos. Verum arce reclusa,Hostis ubi ad veniam proiectis concidit armis,Ilicet extinctus cecidit furor, iraque cessitPulsa animo ferrumque manu. Sic atra serenatNubila pacifico despectans Iupiter ore,Continuoque silent venti fugiuntque procelle,Sol nitet, emergunt fuscis sua noctibus astra,Et mundo sua forma redit. Iam victor ad arcemTranquillus volvebat iter, Romanaque celsisTurribus affigi victricia signa iubebat.Post hec sacra deis meritasque rependere gratesInstituit. Stabat cinctus de more sacerdosLataque devoti feriebat pectora tauri,Compellans ad sacra Iovem Frigiosque PenatesRomuleamque animam cuntosque ex ordine divosCustodes Latii, quorum Capitolia cureCredita perpetue mundi caput esse merentur.

His actis, grates meritas et debita solvitPremia militibus, virtus ut alatur honoreHaud equidem ignarus. Fuerat mos ille vetustusRomanis ducibus primo servatus ab evo,Invalidas tutasque altis cum menibus urbesCingeret obsidio, cui primum scandere murosSeu virtus seu fata darent, propollere dictamNomine muralem de re veniente coronam.Hoc pretii predulce genus, quia gloria mentesErigit immemoresque omnis facit una pericli.Id modo prospiciens, animos dux talibus ardensImpulerat stimulis. Sed enim fastigia iunctisApprendisse duos manibus vox publica, et ingensOrtus erat castris studio variante tumultus:Hunc illi, contra illum alii laudare faventes.Sic, ubi vulnificis ferientem dentibus aprumEiectum caveis et opacis sentibus acresCorripuere canes certatim omnesque per artusExplicuere solo, strepitus consurgit ab altoSpectantum iuvenum: quis primum figere morsusClunibus hirsutis ausus, quis prendere saltuHispida terga feri, quis primum haurire cruorem;Pugna canum fit de meritis venantibus; unaIlli victores latratum in nubila tollunt.Scipio turbatos cuneos atque arma frementesAgnoscens veritusque novi non parva duelliSemina, discordes raptim ad pretoria turmasConvocat et verbo surgentes comprimit iras.'Quando' ait 'amborum virtus tam clara virorumEminet ut cuntis longe post terga relictisOfficiat sibi sola quidem, vel debita neutri estFama, vel ambobus; quod dignius esse putamus;Nam prior est quem nemo preit'. Sic ore serenoFatus, et amborum pariter viridante coronaTempora circumdat: simul impetus omnis et iraConcidit. Hunc finem tristes habuere querele:Haud aliter quam cum validos in prelia taurosExcitat invidia et dilecte candor amice:Cornua tentantur truncis, mugitibus aureComplentur; tunc ampla favent armenta duobusEt partem fecere boves; si providus irasPresensit rabidosque agnovit pastor amores,Tempestivus adest et blando murmure motusTemperat ac pugiles victrici fronde coronatEt sua placatos procul inde per arva remittit.

Interea lacrimosa cohors, miserabilis, ingens,Feminea audita est gemitu sua menia complens.Hic pius infremuit iuvenis gessitque patronumIpse pudicitie. Tute committitur arciOmnis ab incursu metuens sibi sexus et etas,Indigus auxilii populus. Custodia sanctisEst mandata viris, vetitumque sub ore venireFemineum vulgus, quod lumina blanda pudoriInsultant, castique oculis flos carpitur oris.Id modo premetuens longe captiva relegatAgmina. Proh, superi, mortali in pectore quantaMaiestas! spectate senem iuvenilibus annis.Nam simul etatis stimulos formeque virentisBlanditias perferre grave est.....................................................................................

Menia magnanimus victor trepidantia CirtheIngreditur, patriosque lares et avita tueturTecta libens, generis cara incunabula primi.Milite confestim ad portas custode relicto,Ipse altam cupidus raptim tendebat ad arcem:Sic stimulante fame lupus amplum nactus ovile,Intima dum penetrat, socium prede atque laborisLinquit in ingressu, quo tutior abdita fidisCorpora deducat latebris mergenda palato.Ventum erat ad miseri felicia tecta tyranni,Que merso malefida viro regina tenebat.Hec subitis turbata malis in limine visa estObvia victori, si quam Fortuna pararet,Tentatura viam dureque levamina sortis.Undique sidereum gemmis auroque nitebantAtria: non illo fuerat rex ditor alterDum tenuit Fortuna fidem: nunc - fidite letis! -Pauperior non alter erat: tamen ommnia longeRegia preradians vincebat lumina coniunx.Ille nec ethereis unquam superandus ab astrisNec Phebea foret veritus certamina vultusIudice sub iusto. Stabat candore nivaliFrons alto miranda Iovi, multumque sororiZelotipe metuenda magis quam pellicis ullaForma viro dilecta vago. Fulgentior auroQuolibet, et solis radiis factura pudorem,Cesaries spargenda levi pendebat ab auraColla super, recto que sensim lactea tractuSurgebant, humerosque agiles effusa tegebatTunc, olim substricta auro certamine blandoEt placidis implexa modis: sic candida dulcisCum croceis iungebat honos, mixtoque coloriAurea condensi cessissent vascula lactis,Nixque iugis radio solis conspecta sereni.Lumina quid referam preclare subdita frontiInvidiam motura deis? divina quod illisVis inerat radiansque decor, qui pectora possetFlectere quo vellet, mentesque auferre tuendo,Inque Meduseum precordia vertere marmor,Africa nec monstris caruisset terra secundis.Hec, planctu confusa novo, modo dulce nitebant,Dulcius ac solito; ceu cum duo lumina iuxtaScintillant pariter madido rorantia celo,Imber ubi nocturnus abit. Geminata superneLeniter aerii species inflectitur arcus;Candida purpureis imitantur floribus almeLilia mixta gene; roseis tectumque labellisSplendet ebur serie mira; tum pectus apertumLene tumens blandoque trahens suspiria pulsu,Cum quibus instabilem potuit pepulisse precandoUnde nequit revocare virum; tum brachia qualiIupiter arctari cupiat per secula nexu.Hinc leves longeque manus, teretesque sequaciOrdine sunt digiti, propriumque ebur exprimit ungues.Tum laterum convexa decent, et quicquid ad imosMembrorum iacet usque pedes: illosque moveriMortali de more neges; sic terra modesteTangitur, ut tenere pereant vestigia plante,Ethereum ceu servet iter. Sic nube coruscaObsita magnanimum Venus est affata Tonantem,Naufragio nati seu morte impulsa nepotisDulcis opem sperare patris, dum Troia per undas,Dum subterraneo tremuit pia Roma tumultu.

Hac igitur forma nulli cessura dearumOccurrit iuveni mulier: nec cultus in illaSegnior effigie; variis nam purpura gemmisIntertexta tegit regine pectora meste;Et dolor ipse decet miseras, nec compta placereTempore felici poterat magis. Ilicet ergoVulnus inardescens totis errare medullisCeperat: estivo glacies ceu lenta sub estu,Cera vel ardenti facilis vicina camino,Liquitur ille tuens, captiva captus ab hoste,Victaque victorem potuit domuisse superbum.Quid non frangit amor? quis fulminis impetus illiEquandus? Iamque illa gradu provecta trementiEst affusa ducis genibus, quem vultus et armaEdiderant comitumque favor plaususque sequentum;Arreptaque manu summissa voce locuta est:"Si michi victricem fas est, attingere dextramCaptive vidueque tuam, per numina supplexCunta, precor, miserere mei; nec magna rogaris.Utere iure tuo: captivam mortis acerbe,Carceris aut duri licet hanc absumere sorte.Est etenim michi vita mori: lux ne ista placeret,Fata coegerunt statui nimis invida nostro.Tu quodcumque libet iubeas, genus elige digneMortis; et hoc unum prohibe, ne viva malignoServitio calcanda ferar. Sunt forte sorores,Rex, tibi, quas referat fortune iniuria nostreAnte oculos, invicte, tuos: namque et sua nobisFata fuisse vides; succedunt tristia letis.Nec tamen ullorum fuerim presaga malorumIpsa tibi! fausto in finem, precor, utere regno,Et natis transmitte tuis, nullusque nepotumArmet in insidias animum: michi turbida regniUltima, fortune nimiumque adversa prioriContigerint; damnisque meis lassata quiescat,Mitior hinc aliis. Michi sed Romana fuisseScis odia, armorumque solent me dicere causamMateriamque unam belli; nec falsa queruntur.Eripe ludibrio miseram, manibusque superbisEripe; deque mee specie, rex inclite, mortisTu cui fata favent, cui mens se devovet ultro,Videris." Hec inter lacrimis perfundere terramCeperat, auratis suffigens oscura plantis.

Immemor armorum iuvenis, cui Martius ardorExciderat, gravidumque nove dulcedine formePectus, et insolitis ardebant viscera flammis,Suspirans: "Regina, precor, iam luctibus" inquit"Pone modum, trepidumque animo seclude pavorem.Parva petis, sed magna feres: nam forma genusqueMaiestasque animi dignam, cui plura petitisLargiar, insinuant. Igitur regina manebisEt nostri memoranda thori per secula consors,Ni renuis nostroque nocet vetus ardor amori."Hic humilem complexus heram, multumque diuqueOra salutiferis referentem tristia plantisSublevat illacrimans. Unde ista potentia cecoTanta deo? Tantumne levem valuisse pharetram,Ut iecur invicti per tot fera prelia regisVulnere traiectum tenui prosterneret intraFemineum imperium? Vultu tandem illa remissoIncipit: "O regum decus, auxiliumque,Dum meruit, patrie, nunc terror maximus idem,Si mea post tantos unquam consurgere lapsusFata queant, spesque una foret post damna superstes,Quid michi vel longa potuit contingere vitaLetius, ad talem quam si translata maritumDicerer et fausta subito crevisse ruina?Sed quia fata premunt et nostris debitus annisFinis adest michi, care, animos attollere fractosDesine: non tali pelago convulsa ratis nat.Fortune michi nota fides: sat magna petentiDona dabis mortem, que libertate retentaPerferat hanc animam directo tramite ad umbras.Romanum fugisse iugum michi meta precandi est.Cetera non ausim. Tibi sed pro talibus illeRex superum meritis grates exolvat opimas,Qui mea magnifico transcendere vota favoreNisus eras." Vultum hec dicens avertit, et illumCompulit in lacrimas iterum: "Sed parce dolori,Parce" ait "et nostris oculis, quos fletibus istisAnte diem perimis: spes amplas fessa labansqueMens refugit, terreque iacens nil suspicit altum.Tu tamen intendas animum melioribus: ibitForte alio Fortuna nocens, aditumque relinquetAd magnos placata gradus: si dura (quod horretMens omen) fors illa vetat, tunc ultima seroMors dabitur promissa tibi; per sidera testorAlta poli, regumque fidem Manesque deosque."Talia vix tremula confusus voce peregit,Hinc sese vacuam tulit irrequietus ad arcem.

Quis queat instabiles animorum noscere fluctus,Quos ferus urget amor? Non illos turbidus equetEuripus, non Scilla fremens, non dire Caribdis.Nempe procellosi male sanum pectus amantisNulla quies habitat: non lux tranquilla dierum,Non sua signa poli, non noctis ymago serene,Non ratibus clavum, non tutus litore portus:Horrida perpetuo facies turbata tumultu,Undique naufragium scopuli clademque minantes,Impiaque adversis discordant equora ventis,Heu, miseri quibus huc subito volvuntur et illucIncerti pelagi atque vie. Iam tecta supremiIntima rex thalami secretaque limine solusIntrarat, tacitusque sedens, dum singula secumPertractat, quanam ille fidem persolvat, amantiDifficilem videt esse viam; nam territat illumCaptive status et misere fortuna marite,Romani mens alta ducis, tum nota pudiciPectoris integritas: illam metuebat amoriAdversam reperire suo. Sed dura cathenisEvinctum validis lex imperiosa trahebatCernentem sua fata procul. Ceu victus in altoNavita, qui mestus scopulos Sirtesque vadosasAnte oculos videt ipse suos, nec flectere proramArte valens solita, ventoque impulsus et undis,Omnia desperans, Fortune mandat iniqueEt clavum et remos et vela fluentia nimbo,Ac lacrimans in puppe sedet: sic naufraga regisMens heret compulsa quidem, nec flectere quoquamOrsa valens, gemitu sic longam concitus horamExegit vario: nunc ora nitentia coramCernere regine, nunc dulces fingere vocesIpse sibi, pedibus nunc oscula pressa manusqueLeniter apprensas, lacrimosaque pectora flentis,Dulcibus undantesque oculos arsisse favillis.At medias inter curas, ubi forte verendiFrons aderat dilecta ducis, tunc improba tergumSpes dabat, et domitis stabant precordia flammis.Sicut ubi ardenti gelidus successit aenoHumor aque, furor ille silet, paulumque tepentiStat similis: mox aucta suas incendia viresExercent magis atque magis: sic ille tumultusPectoris oppressus, stimulis agitantibus sdemFortior admotas rationis spernit habenas.

Ergo ubi vulnifico reverentia cessit amori,Presentisque decus forme et damnosa voluptasAbsenti prelata duci est, capit ilicet egerConsilium, factique viam deprendit inanem;Et secum: "Quid lentus agis? Speciosa HymeneusConiugia et letos blandus modo Iupiter annosObtulit ecce tibi. Satis est meminisse laborum.Exul, inops, profugus, regno spoliatus avito,Per mare, per terras, per mille pericula supplexRegibus ac populis multos errasse per annosGaudeo: iam tempus fuerit fortasse quietis.Nam si cunta brevis numerentur tristia vite,Nullus erit toto te nunc annosior orbe.En regnum Fortuna tuum, quo dulcius illoPerfruerere diu, longo post tempore redditDepositumque refert. Hostem - qua nulla voluptasMaior - habes vinctum, viteque et mortis in ipsumArbiter es, qui cara tibi tulit omnia solus.Omnia nunc redeunt. Simul hic possessor iniquusRegna gemens revomit, nitidisque simillima NimphisFemina preterea primo spoliata marito -Bellorum sic iura volunt - occurrit et ardet,Si liceat, sed multa timet sibi conscia sortis.Nempe verecunde petit id, quod voce negareVisa fuit metuens. Heu qualis forma gementi!Quamque decent lacrime! quid maiestatis in illa est!Et quid leta foret? qualis regina superboAlta sedens solio, si gloria supplicis ingens,Captive si tantus honos? Proh dulcis amantumVita, nec alternis concordia rupta querelis!Una quidem facies semper, mens una duobus,Una quies unusque labor! Non pulcrius orbePar fuerit toto, nisi nos oblivia formeForte tenent nostre; genus et sors, omnia tandemConveniunt, casusque graves mollire ferendoConvenit atque etas spatio distincta, quod ipsisConiugibus gratum esse potest; quodque ipse notavi,Convenit ille etiam, qui summis infima solusEquat, amor. Propera, nec enim tibi forte timendum estNe tua condemnet thori iuvenilia furtaScipio: quin iuvenem iuvenis miserabitur ultro,Viderit et lacrimas, veniam prestabit amori.Coniugium fortasse sacrum, non furta vocabit,Reginamque thori sociam venerabitur olimMitior ille ducum." Simul hec effatus, amicosConvocat atque animos aperit. Iubet omnia raptimExpediant. Modico convivia culta paratu.Atria non reboant, non Tuscus ad ethera clangor,Non comitum fremitus, non arcta palatia turmis,Non crebre micuere faces; fax ussit amantesUna duos, lacrimis mox extinguenda duorum.Pulcer Athlanteo properans sub gurgite mergiHesperus optatam noctem referebat, iniquosAssuetus preferre dies et amantibus hostis,Invida luciferi dum nomina suscipit astri.

Mentibus heu quantum nostris caligine cecaIlludit ventura dies! Fortasse, beatusConiugio, sobolemque sibi turbamque nepotumRex animo complexus erat, genialia letusTempora noctis agens. Illi non blanda maritiOscula mille novi, non regni iura vetustiPer cuntos promissa deos, de corde pavoremFunditus expulerant: semper tremefacta sepulcrumAnte oculos mortemque tulit. Nec somnia letumPortendere aliquid. Visa est sibi nempe, secundoRapta viro, sentire minas et iurgia primi,Et tremuit, sopita licet. Tum vertice montisAerii traducta sedens, subiecta videbatRegna sibi populosque vagos; monstrumque repenteConcurrisse alium maiori corpore montem;Tum vero tremuisse iugum, cui nixa sedebat;Impulsuque gravi gelidos de vertice fontesDescendisse duos; montemque abiisse minoremInde retro; est illam rapido per inania lapsuTartara nigra quidem et Stigiam tetigisse paludem.

Publica finitimas subito perlabitur urbesFama gradu, victe victorem sponte secutumConiugia, et bello indomitum servire puelle.Vulgus adulterii signabat nomine factum,Quod neque legitimis arsissent ignibus interArmorum strepitus, alioque superstite regeConiuge; captive victori forma quod unoVisa die et dilecta prius, subitoque receptaFedere, non inter patrios ex more penates,Iudicio ne quid, sed cunta libidine sanasPrecipitante moras fierent. Sic omnia vulgusIn peius torquere loquax. Iam crebrior auresFama ducis vario fervens pulsaverat estu.Indoluit, cari facinus miseratus amiciDux pius est, rerumque modum secum ipse revolvens,Intempestivos est detestatus amores,Multaque in absentem tacitus convicia finxit.Sic pater offensus longinquo verbera natoInstruit et calamis irarum fulmina fundit,Mox vultu placido et dulci sermone movendus.

Altera post primam sequitur populosque secundoFama leves rumore replet, succedere castrisSiphacem vinctumque trahi. Ruit obvius omnisVisendique avidus positis exercitus armis;Illum admirari, atque illum celebrare frequentes,Hunc illum bello ingentem regnisque superbum,Romanum Penumque ducem qui viderit unoTempore sub laribus pacem veniamque precantes,Cuique duos mundi dominos non multa puderetBlandiri; cui certatim solemnia tamquamVota deo fierent; cui regum maximus olimMassinissa metu toto concesserit Orbe;Quem facie turbata nova Fortuna rotassetAd terram impulsu subito. Vix credula tanteCorda rei, ingentis lapsu stupefacta ruine.Si quis Athon videat, verso seu vertice OlimpumEgeis cecidisse vadis, Ericisque tuumque,Appennine, caput Tirrena sub equora mersum,Non credat satis ipse sibi, sed somnia vanisPlena putet monstris. Rex inter talia magnoConcursu invehitur ducis ad tentoria nostri.Heu quantis, Fortuna, dolis mortalia pessumOmnia das! Quantum sublimibus invida regnis!Hec magnis promissa lues, hec meta bonorum,Stare parum et ruere. Hic regum rex ille supremusMancipium venale iacet, trahiturque cathenisObrutus et multo circumvallatus ab hoste.Contigit Hesperii mentem ducis illa vetustiHospitii neglecta fides, blandusque sereneVultus amicitie conspectus, iunctaque dextreDextera, consessusque thori, ac presentibus illaMaiestas collata malis; tandemque profatur:"Quid tibi, vane Siphax, voluisti? Unde ista furentiMens adeo transversa tibi? pactine repulsaAuxilii contentus eras, nisi bella moveres?"Dixerat: ille animo vultuque immotus eodemPerstitit, ac sero vix mesta silentia fregit:"Nil michi, magnanime et nostri dux maxime secli,Nil gravius Fortuna tulit, quam frigida campisLinquere quod mediis moriens hec membra nequiviArmorumque inter stragem cumulosque virorum.Penarum michi summa quidem, quod vivere belloContigit exhausto: nec enim nunc ora videremHec michi perfidie meritam renovantia litem.Ast ego, si miseris liceat credenda profariEt queat in gravibus vero locus esse cathenis,Vera loquar, primumque omnes meruisse fateborSponte cruces, qui sacra volens, qui iura fidemqueFasque piumque simul conventaque federa tantiHospitis, exigua turpique libidine victus,Calcavi testesque deos memoresque malorum.Sed que causa gravis, que tristis origo ruine,Forsitan ignoras: ego nunc verissima paucisExpediam, non illa meum relevantia crimen,Quin potius iusti stimulos auctura pudoris.Femina cum primum laribus fuit advena nostris,Auspiciis invecta malis atque alite torva,Tunc perii, periitque fides, et gloria nobisExcidit ac sceptrum manibus diademaque fronti;Prodita tunc tacitis arsit mea regia flammis.Funereas tulit illa faces, potuitque dolosisFlectere blanditiis animum, lacrimisque malignisHospitis illa sacri, fame, superumque deorumReddidit immemoremque mei. Quid te moror? Illa,Illa suis manibus misero tulit arma marito,Induit illa latus, capiti tum cassida caro,Tum gladium dextre, clipeum dedit illa sinistre,Increpuitque tubam, trepidumque atque arma paventemImpulit ambiguum in Martem, tecumque coegitAdversis certare deis. Quando agmina campisContulimus stetimusque acie, fuit exitus illeErroris, michi crede, mei: placuisse prophanosAmplexus fuerant huius primordia casusConiugioque hesisse fero. Proh! regia, vereRegia et innumeris nuptura sine ordine coniunxRegibus! Hostiles utinam translata penatesIgne cremes simili! Nisi me presagia fallunt,Et facies: mecum hoc veniet solamen ad umbras."Dixit, et obticuit graviter turbatus et imoLumina mesta solo referens. Iam senserat irasScipio, namque oculos et stigmata clara, loquentisIn vultu, nimium offensi spectarat amoris.Hinc magis atque magis cari scelus horret amici:Iustus amor regi; quoniam si digna querele,Massinissa, tibi fuerat, non iusta rapineCausa: furor stimulisque repens impulsa libidoTurpibus. Hec inter, regem sub claustra recondunt.

Fama recens Latiis sensim crebescere castrisCepit, adesse duces victriciaque agmina regisAc Lelii. Placido venientes suscipit oreScipio; laudatos populo spectante decoratMuneribus largis; abstractum deinde seorsumSede locat regem iuxta, procul atque remotisTestibus alloquitur: "Nisi me tua maxime longe,Massinissa, diu virtus sperata fefellit,Non tibi causa tuum fuerat, nisi magna, videndiScipiadam, fideique mee tua credere fataUt malles, veteres sic aspernatus amicos.Africa nam vastis Latio disiungitur undis,Nec minus alternis distamus moribus; ergoGrande aliquid tibi causa vie fuit equore tanto,Tot bellorum inter fremitum mundique tumultus.Certe ego, si proprio michi non sordescit in oreGloria, non alia tantum virtute superbumMe fateor, quam quod blande michi firma tenereFrena voluptatis videor. Non hostis in armisObvius, aut flammis resonans undantibus Ethna,Euboice non sic fundo gravis estus ab imoIn cumulos surgentis aque metuendus, ut ista estTurba voluptatum que circumfusa tenet nos:Precipue tamen hec nitide suspecta iuventePestis, et etati pretendit retia nostre.Equor enim silet interdum, gravis Ethna quiescit;Hostis ad incursum validis seu menibus uti,Seu vallo fossaque licet; damnosa voluptasNocte dieque furit; numquam tu menibus illamArcebis: mediis veniet penetralibus interExcubias vigilesque canes, ferrata potentumLimina transiliet. Quod si te sola movereHec potuit tantum virtus, ut linquere vellesTempla, larem, regnum, nobisque ut sponte subesseNomine deposito domini patereris, et illamPer maria et terras in me sequerere latentem;Tu michi vir quantus digito monstrabere, si teInter tam multas hec exornaverit una!Gloria magna quidem magnum vicisse Siphacem;Sed maior, michi crede, graves domuisse tumultusPectoris atque animo frenum posuisse frementi.Preconem me virtutum memoremque tuarumSemper habes; tua facta libens et dicta renarro.Cetera tu tacito tecum sub pectore volve;Nec tibi verba prius, quam mens sibi nota ruboremExcitet. Egregia hoc bello tua sensimus arma:Attamen auspiciis nostris - ignosce - patentiConcursum est acie; nostro quoque nomine parta estRomano hec presens copulo victoria; nec tePreterit et regem et regnum suaque omnia nobisDeberi. Romam patere hic inimicaque coniunxRegis eat, precibus que bellum pavit, et hostisFilia tam magni est et pars non parva triumphi.Vince animum teque ipse doma, nec multa decoraCommaculare velis unius crimine facti.Aspice quam fructus nichilo minor ira dolorque,Quantus ab obsceno tibi sit metuendus amore;Quid deceat regem, quam per se fede libido."

Dixerat: ast illi iamdudum ex ore ruebantCertatim lacrime, veluti cum candida tectisNix hesit, veniat tepidis si flatibus Auster,Liquitur, et grandes subito per inania guttePrecipitant. Tum pauca refert: "Michi maxime cura estImperio parere tuo: fortuna salusqueIn manibus tibi nostra sedet. Tu pectoris estusVincis, et affectus miseri moderaris amantis.Nil frustra iussisse queas. Sed prospice fame;Deprecor hoc unum; liceat michi coniuge dulciServata caruisse fide." Singultibus istasLiquit inexpletas rauco sub murmure voces,Inque tabernaclum sese intulit, ora genasqueMestus, et infestis tundens sua pectora palmis.Sic audita reum postquam sententia mortiAddixit, graviterque tube vox nuncia fatiIntonuit, tremit ille pavens et buxeus oriPallor inest; iam mors oculis manifesta videtur,Et lictor prebere iubet iam colla securi;Ac ventura quidem veluti presentia cernit;Iam iacet exanimis, iamque omnia tristia secumVersat et avulsum trunca cervice cadaver:Haud aliter placita iuvenis cariturus amicaIam caret; ac tacitis postquam irritata querelisMens stimulos in verba dedit, "Proh tristia" dixit"Vite fila mee tanto servata doloriEt Parcis huc tracta feris! Moriamur honesti;Sic cogunt mandata ducis, nisi vivere raptaPosse anima nos ille putat. Si tristia duriCorda geris silicis, pectusque adamante rigescit,Quid michi Romana fore cum feritate putasti,Scipio? Quid meritum melius sic perdis amicum?Vita molesta tibi nostra est. Quot vulnera in istoPectore pertulimus, nunc ut moreremur amando,Spiritus in lacrimas atque in suspiria mestusDifflueret? Mors nulla viro minus apta: sed ultraNon datur." Hec dixit frendensque ad sidera luctumSustulit horrendum, quem circumstantia longeAgmina senserunt, moteque hesere cohortes.Litus ad Hesperium properans urgebat anhelosPhebus equos. Forte ille memor quibus alma decoreVirginis Hemonie flagrasset pectora flammis;Laureaque ante oculos stabat sua sacra, tremendoProdigio prerepta sibi, tum vita relictiDura nimis, luctusque gravis, simul oscura truncoFixa diu tenero vitaque abeunte tepenti;Atque ideo, similes regis miseratus amores,Intulit Occeano vultus lacrimosaque lavitOra cadens, Noctique suas permisit habenas.

Scipio - nulla etenim dederit Fortuna quietem,Ni mediocris eris; nam tristior illa dolores,Leta vehit curas - per noctem singula secumAncipiti cum mente rotat: num territa pulsetMenia Penorum et turres Carthaginis, an seExtremos fundat Libie vastator in agros,An requiem fessis paucorum forte dierumPrebeat equitibus peditumque det otia turmis.Illa recursabat potior sub pectore cautiCura ducis, quibus inde viis captiva per altumAgmina Penorum Latio transmittat ovanti.Precipue in rege regisque in coniuge multumAngitur, et quantis velit hos custodibus ire,Cui tantum committat onus. Sic anxius heretMercator, cui vota vie cessere secundeEt lucri Fortuna fuit; nunc cogitat, aurumAc gemmas qua puppe vehat pretiosaque rerum,Quique ratis custos placeat. Non carior usquamUllus erat Lelio: nulli felicius altosCredere consuetus lassata mente labores.Hunc igitur noctis medio vocat, admonet armaNavibus imponat, lectoque ut remige cetumInstruat, hac patrie petiturus litora classe.

At misero multum diversa fluebat amantiNox ea cum lacrimis: quas sese vertat in artes,Quos vocet ille deos, precibus quibus atra relaxetStamina Parcarum et dilecte tempus amice.Nunc venit in mentem cara cum coniuge raptimHerculeas subita linquentem classe ColumnasFortunatorum famam tentare locorum;Nunc recta penetrare via Carthaginis alteMenia, et ad veteres humilem veniamque petentemPergere cum gemitu et dulci cum coniuge amicos;Nunc ferrum laqueosque sibi properataque mortisInstrumenta manu tristesque intexere nodos,Auxilioque necis tantos finire dolores.Sepe manus gladium tetigit: pudor obstitit unus,Non metus incepto, vidue non anxia viteDulcedo: veritus famam maculare perenniCrimine, continuit capulumque animumque remisit.Volvitur inde thoro: quoniam sub pectore pernoxSevit amor lacerantque truces precordia cure,Uritur; invigilant meror, metus, ira furorque.Sepe etiam absentem lacrimans dum stringit amicamSepe thoro dedit amplexus et dulcia verba.Postquam nulla valent violento frena dolori,Incipit, et longis solatur damna querelis:"Cara michi nimium, vita michi dulcior omni,Sophonisba, vale: non te, mea cura, videboLeniter ethereos posthac componere vultus,Effusosque auro religantem ex more capillos;Dulcia non celum mulcentia verba deosqueOris odorati secretaque murmura carpam;Solus ero, gelidoque insternam membra cubili.Atque utinam socio componar, amica, sepulcro,Et simul hic vetitos illic concorditer annosContingat duxisse michi! sors optima busti,Si cinis amborum commixtis morte medullisUnus erit. Scipio nostros non scindet amores.O utinam infernis etiam nunc una latebrisUmbra simus, liceat pariter per claustra vagariMirtea, nec nostros Scipio disiungat amores!Ibimus una ambo flentes, et passibus iisdemIbimus, eterno connexi federe; nec nosFerreus aut nostros Scipio interrumpet amores.Invidiosa deis Herebi populoque silentumAc Cereris genero, cuntisque beatior umbrisUmbra ferar: dulces nec Scipio franget amores.Ille quidem astrigeros tractus celumque tenebitDux sacer, humanis in totum moribus impar,Nec volet infernas sedes aut pallida DitisRegna sequi: haud cupidos iterum turbabit amantes.O utinam Libicum nunquam transisset in orbem!O utinam Latiis semper mansisset in oris!Quid precor heu demens? Si non venisset, amiceEt decor et species faciesque simillima Soli,Non michi nota fores; sine qua nec vita fuissetGrata quidem pariter. Quanta est discordia! vitamAbstulit ac tribuit. Scipio dulcissime, raptimO utinam Romam victricia signa tulissesCaptivo cum rege prior, reginaque retroMansisset non visa tibi! Quid surda precamurNumina? Castrorum dominus victorque superbusCaptivam petit ecce suam. Dabimusne? Sed urget:Importuna precum species nocitura precari.Sed rogat: at vultu tacito michi multa minatur.Sed rogat: at durum precibus latitare sub istisImperium agnosco. Parebimus? At prius horrensIupiter admoveat capiti sua fulmina nostro,Hoc tellus voret alta latus, pelagusque per amplumImpia falsiloqui spargantur viscera regis.Ergo ego, Romano placitum quia, sancta revellamFedera coniugii? Licuit sine coniuge regemVivere, et id satius fuerat, quia celibe vitaScipio noster erat: sponse nunc pacta negareNon licet. Ast ingens et inexorabile turbatImperium: quid agam? Morieris, munere cari,Sophonisba, viri morieris; mun